Bismillahir rohmanir rohiym

Hanbaliy mazhabining muassisi, mashhur olim, ulug‘ muhaddis, Imom al-Buxoriy rahimahulloh kabi buyuk muhaddislarning ustozi Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhi vafot etganlarga, qabristonda dafn qilinganlarga Qur’on o‘qib bag‘ishlashni joiz deb bilganlar va uning savobi o‘lganlarga yetadi, degan e’tiqodda bo‘lganlar. Bu haqida hanbaliy mazhabi olimlarining tarjimayi hollariga bag‘ishlangan yirik hajmli eng mashhur asar – Ibn Abu Ya’lo al-Hanbaliy (451-526 h./1059-1131 m.) rahimahulloh qalamiga mansub “Tabaqot al-hanobila” asarida quyidagi ma’lumot keltirilgan:

حدثنى الحسن بن مهران بن الوليد الأصبهانى قال سمعت محمد بن أحمد المروروذى يقول سمعت أحمد بن حنبل يقول: «إذا دخلتم المقابر فاقرؤوا آية الكرسى ثلاث مرات و قل هو الله أحد ثمّ قولوا اللهم فضله لأهل المقابر

و روى أبو بكر فى الشافى قال محمد بن أحمد المروروذى سمعت أحمد بن محمد بن حنبل يقول: «إذا دخلتم المقابر فاقرؤوا آية الكرسى و ثلاث مرات قل هو الله أحد ثم قولوا اللهم إن فضله لأهل المقابر

و روى أبو بكر فى الشافى قال محمد بن أحمد المروروذى سمعت أحمد بن حنبل يقول إذا دخلتم المقابر فاقرؤوا بفاتحة الكتاب و المعوذتين و قل هو الله أحد و اجعلوا ثواب ذلك لأهل المقابر، فإنه يصل إليهم

“Muhammad ibn Ahmad al-Marvaruziy rahimahulloh Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhining bunday deganlarini eshitdim, deganlar: “Qachon qabristonga kirsangiz, “Oyat al-kursiy”ni uch marta va “Qul huvallohu ahad”ni o‘qing! So‘ngra, “Ey, Alloh! Uning fazlini qabristondagilarga bag‘ishladim!”, denglar!”.

Abu Bakr rahimahulloh “ash-Shofiy” kitobida rivoyat qilishlaricha, Muhammad ibn Ahmad al-Marvaruziy rahimahulloh Ahmad ibn Muhammad ibn Hanbal rahmatullohi alayhining bunday deganlarini eshitdim, deganlar: “Qachon qabristonga kirsangiz, “Oyat al-kursiy”ni va uch marta “Qul huvallohu ahad”ni o‘qing! So‘ngra, “Ey, Alloh! Albatta, uning fazlini qabristondagilarga bag‘ishladim!”, denglar!”.

Abu Bakr rahimahulloh “ash-Shofiy” kitobida rivoyat qilishlaricha, Muhammad ibn Ahmad al-Marvaruziy rahimahulloh Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhining bunday deganlarini eshitdim, deganlar: “Qachon qabristonga kirsangiz, “Fotihat al-kitob” (“Alhamdu” surasi)ni va ikki “Muavvazatayn” (“Qul a’uzu bi-robbi-l-falaq” va “Qul a’uzu bi-robbi-n-noss” suralari)ni  hamda “Qul huvallohu ahad”ni o‘qing va buning savobini qabristondagilarga bag‘ishlanglar! Chunki, ularga savob yetadi”.
(Abu Ya’lo al-Hanbaliy. Tabaqot al-hanobila. 2-jild. – Riyoz: al-Amonat al-omma, 1999. – B. 224).

Mazkur rivoyat sahih hisoblanadi. Mazkur rivoyatning shu yerida Muhammad ibn Ahmad al-Marvaruziy rahimahullohning ishonchli zot ekani qayd qilingan. Rivoyatga asossiz ravishda ishonchsizlik bildirish mumkin emas!

Demak, buyuk mujtahid olim va mashhur muhaddis Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhi vafot etganlar ruhiga bag‘ishlab Qur’on tilovat qilishni va ularga savobini bag‘ishlashni joiz deb bilganlar hamda uning savobi o‘lganlar ruhiga albatta yetadi, deb e’tiqod qilganlar. Bu haqqoniy ahli sunnat va jamoatning barcha vakillarining aqidasi hisoblanadi. Uni ahli sunnat va jamoatdan og‘ishgan toifalargina inkor qiladilar. Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhi esa haqqoniy olim, insof-diyonatli ulug‘ mujtahid va muhaddis edilar. U zot bilan sodir bo‘lgan quyidagi rivoyat esa juda ko‘plab manbalarda o‘z aksini topgan. Jumladan, uni ustozimiz Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh ham “vafot qilganlarga qiroat qilish” mavzusida bir necha marta keltirib o‘tganlar. Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhi o‘z shogirdi Ibn Qudoma rahimahulloh bilan birga bir janozada qatnashgan ekanlar. Mayyit dafn etilgach, ko‘zi ojiz bir kishi qabr oldida o‘tirib tilovat qila boshlaydi. Buni ko‘rgan Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhi: “Ey, falonchi! Qabr oldida qiroat qilish bid’atdir!”, deydi. Ana shunda, qabristondan chiqqach, Ibn Qudoma rahimahulloh ustozi Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhiga sahoba Abdulloh ibn Umar raziyallohu anhuning vasiyatlarini – qabr boshida “Baqara”ning boshi va oxirini o‘qishni tavsiya qilganlari haqidagi rivoyatni aytib beradi. Ahli sunnat va jamoatning buyuk imomi Ahmad ibn Hanbal rahimahulloh: “Borib haligi kishiga ayt, tilovat qilaversin!”, deganlar.

Sahobalar davrida ham qabrlar oldida Qur’on qiroat qilish odati bo‘lganiga Abdulloh ibn Umar raziyallohu anhuning o‘zi vafot etganda, dafn qilinganidan so‘ng “Baqara” surasidan qiroat qilishni vasiyat qilganlarini ko‘rsatish mumkin. Bunga, Imom at-Tabaroniy rahimahulloh tomonlaridan u zotning bunday degan gaplari naql qilingan:

إذا مات أحدكم فلا تحبسوه و اسرعوا به الى قبره و ليقرأ عند رأسه بفاتحة البقرة و عند رجليه بخاتمة البقرة

“Qachon sizlardan biringiz vafot etsa, uni ushlab turmanglar, qabriga tezda olib boringlar. Bosh tomonida “Baqara”ning kirish qismini, oyoq tarafida esa “Baqara”ning xotima qismini qiroat qilsin!”. 

(Tabaroniy, 12/13613).

Haqqoniy ahli sunnat va jamoatning barcha vakillarining aqidasi bo‘lgan vafot etganlar ruhiga Qur’on tilovatini bag‘ishlash va ularga savob yetib boradi, deyishni buyuk mujtahid Imom Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayhi ham aytgan ekanlar. Biz ham ahli sunnat va jamoat ta’limotiga ergashgan musulmonlar sifatida o‘lganlar ruhiga qiroatlar qilib, savobini bag‘ishlaymiz. Uni ahli sunnat va jamoat ta’limotidan og‘ishganlargina inkor qiladilar.

Hamidulloh Beruniy