Muborak va fayzu shukuhga to‘la, rahmat, mag‘firat oyi ramazon kirib keldi.
Ramazon Alloh taoloning bizlarga bergan eng buyuk ne’matlaridan biridir. Zero, bu oyda ikki dunyomiz saodati uchun vasila bo‘lgan Qur’oni karim nozil qilingan. Alloh taolo Baqara surasining 183-oyatida bunday marhamat qiladi: “Ey imon keltirganlar, taqvoli bo‘lishlaringiz uchun sizlardan oldingi (ummat)larga farz qilingani kabi sizlarga ham ro‘za tutish farz qilindi”.
Ramazon ro‘zasi Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) Madinaga hijrat qilganlaridan so‘ng bir yarim yil o‘tgach, sha’bon oyining o‘ninchi kunida farz qilingan. Undan avval Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) har oyda uch kun va muharram oyining o‘ninchi kunlari nafl ro‘za tutar edilar.
Allohga beadad shukrlar bo‘lsin, muborak Ramazon oyini barchamiz tinchlik-xotirjamlikda, osoyishtalikda o‘tkazib kelayotirmiz. Bu oyning dastlabki o‘n kuni – “rahmat” dahasida ro‘yi zaminga Allohning rahmati yog‘ildi. Yaratganning o‘zi qodir qilganicha ro‘za tutib, taroveh namozlarini ado etamiz.
Salmon Forsiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Sha’bon oyi oxirida bizlarga xutba qildilar: “Ey insonlar! Buyuk, muborak oy sizlarga soya solib turibdi. Bu oyda ming oydan ko‘ra yaxshiroq bir kecha bor. Alloh taolo bu oyning ro‘zasini farz qildi, kechasi bedor bo‘lishni nafl qildi. Kim unda biror bir yaxshilik ila Allohga yaqinlik hosil qilsa, xuddi boshqa oylarda farzni ado qilganga o‘xshaydi. Bu oy sabr oyidir. Sabrning savobi jannatdir. Bu oy o‘zgalardan ko‘ngil so‘rash, mehr-muruvvat ko‘rsatish oyidir. Bu oyda mo‘min kishining rizqi ziyodalashadi. Kim u kunda biror ro‘zadorga iftorlik qilib bersa, bu uning gunohlariga mag‘firat va jahannamdan ozod bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Hamda unga ham ro‘zadorning ajridan biror narsa kamaytirilmagan holda o‘shancha ajr bo‘ladi”, dedilar. Shunda: “Yo Rasululloh, bizlarning har birimiz ro‘zadorni taomlantiradigan narsa topa olmaymiz-ku”, dedik. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Alloh taolo bu savobni ro‘zadorga bir yutim sut yo bir dona xurmo yo bir qultum suv bilan iftorlik qilgan kishiga ham beradi, kim ro‘zadorni to‘ydirsa, Alloh taolo uni mening Havzimdan sug‘oradiki, undan keyin to jannatga kirguniga qadar chanqamaydi. Bu oyning avvali rahmat, o‘rtasi mag‘firat, oxiri jahannamdan ozod bo‘lishdir. Kim qo‘l ostidagiga (quliga) yengillik qilsa, Alloh taolo uni mag‘firat qiladi va uni do‘zaxdan ozod qiladi. Bu oyda to‘rt xislatni ko‘paytiringlar. Ikki xislat bilan Rabbingizni rozi qilasizlar. Yana yana ikki xislatga esa albatta muhtoj bo‘lasizlar. Rabbingizni rozi qiladigan ikki xislat, “La ilaha ilalloh” shahodat kalimasi va U zotga istig‘for aytishlaringiz. Siz ularga albatta muhtoj bo‘ladigan ikki xislat esa, Alloh taolodan jannatni ato qilishini va jahannamdan saqlashini so‘rashlaringizdir”, dedilar (Imom Bayhaqiy rivoyati).
“O‘sha yili Ramazonning ilk kuni yoz oyining oxirgi chorshanbasiga to‘g‘ri kelgan, bomdod namoziga chiqqanlarning barchasi ro‘zaga niyatlangan edi. Sayyidi koinot hazratlarining yuzlari barq urib turardi. Har doimgidan xursand ekanlariga shubha yo‘q. Fayzini, barakotini kechagi suhbatda anglatganlari ushbu muborak oyga yetishish va bir oy muddat bilan Rabbilariga ibodat nizomi ichiga kirish ul zotni albatta xursand etib, saodatmand qiladida! Buning ustiga, tunda Jabroili amin yana yangi xushxabar keltirdi: bundan buyon Ramazon oylarida Qur’oni karimning o‘sha kunigacha nozil bo‘lgan qismini birgalikda o‘qib, yana bir bor xatm qiladigan bo‘ldilar.
Vahiy farishtasi Jabroil o‘qiydi, Sarvari anbiyo jim tinglab o‘tirishlari kerak. Lekin bu tinglash quloq bilan emas, qalb bilan, ruh bilan, ko‘ngil bilan bo‘lar, mohiyatini Ollohdan va rasulidan boshqa hech kim bilmaydigan bir tilovat va tinglash bilan tunlar bezalar edi. O‘qilgan har oyatda payg‘ambarimizning ayri bir xotiralari bo‘lardi. Har bir oyatning qayerda, qachon, qaysi sabab bilan nozil qilinganini yaxshi biladigan ham ul zot edilar. Jabroili aminni tinglar ekanlar, ba’zan Hiro tog‘ining qiyaliklari orasida berilgan «O‘qi» amrini eslar, ba’zan uylarida vahiyning ta’siridan qutulish uchun yotoqqa kirganlarida nozil bo‘lgan «Ey (liboslariga) burkanib olgan zot, turingda, (insonlarni oxirat azobidan) ogohlantiring» (Muddassir, 1-2) oyatlari bilan titrar, ba’zan Safo tepaligida insonlarga ilk bor da’vat qilgan kunlarining xotiralari bilan yashar edilar” (“Saodat asri qissalari”dan).
Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam) Ramazon kirishi arafasida bunday marhamat qilgan ekanlar: “Muborak oy sizlarga kirib kelmoqda. Sizlarga uning ro‘zasini tutish farz qilindi. U oyda jannat eshiklari ochiladi, jahannam eshiklari qulflanadi va shaytonlar kishanlanadi. Unda ming oydan yaxshiroq bir kecha ham bor. Kimki bu oyning yaxshiliklaridan mahrum qolsa, haqiqatdan ham mahrum qolgandir!” (Imom Ahmad va Nasoiy rivoyati).
Alloh taolo huzurida ro‘za tutuvchilarning maqomi qay darajada ekanligi haqida hadisi sharifda bunday deyiladi: “Jannat to‘rt turli insonga mushtoq bo‘lib turadi: Qur’on o‘quvchi, tilini (yomon so‘zlardan) saqlaguvchi, och-yalang‘ochlarga ovqat beruvchi va ramazon oyida ro‘za tutuvchilarga”.
Shuningdek, ramazonning o‘ziga xos odoblari borki, inson ularga bir oy mobaynida ko‘nikma hosil qilgach, yil davomida o‘sha axloq va odoblarni o‘zida saqlab, amal qilishi lozim bo‘ladi. Ya’ni, g‘iybat, chaqimchilik, yolg‘on so‘z va yolg‘on qasamlardan tiyilish kerak. Shu bilan birga, tilni fahsh va behudaliklardan, qalbni xusumat va adovatdan, ko‘zni gunoh ishlarga qarashdan, quloqni noshar’iy narsalarni eshitishdan va a’zolarni birovga zulm qilishdan saqlash zarur.
Alloh taolo barchamizga ramazonni qanday go‘zal boshlagan bo‘lsak, shunday yakunlashni nasib etsin!
Bugungi kunda internet nafaqat ma’lumot manbai, balki dezinformatsiya quroliga ham aylanib ulgurdi. Axborot oqimining tezligi sababli foydalanuvchilar rost va yolg‘onni ajratishda qiyinchilikka duch kelishmoqda.
Har kuni biz ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlar orqali minglab xabarlarni qabul qilamiz. Ammo ularning qanchasi haqiqatga to‘g‘ri keladi? Radikal guruhlar va feyk xabar tarqatuvchilar inson hissiyotlari bilan o‘ynashish orqali o‘z maqsadlariga erishishga harakat qilishadi.
Shunday ekan, fakt-cheking, ya’ni ma’lumotni qanday tekshirish kerak? Biror xabarni do‘stlaringizga ulashishdan oldin o‘zingizga 3 ta savol bering:
Agar xabar sizda haddan tashqari kuchli hissiyot (masalan, nafrat yoki vahima) uyg‘otayotgan bo‘lsa, demak, bu fakt emas, manipulyatsiya bo‘lishi ehtimoli yuqori.
Radikal mazmundagi kontent insonni jamiyatga qarshi qo‘yish va ekstremistik g‘oyalarni singdirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Bundan himoyalanish uchun:
Algoritmlarni o‘zingizga moslashtiring: Agar ijtimoiy tarmoqda shubhali yoki agressiv video chiqib qolsa, darhol "Qiziq emas" (Not interested) tugmasini bosing. Shunda algoritm bu turdagi postlarni sizga ko‘rsatmaydi.
Guruhlar va kanallarni tahlil qiling: Kanallarda faqat bir tomonlama nafrat ulashilayotgan bo‘lsa, bunday manbalardan chiqib keting.
Tanqidiy fikrlang: "Nega bu ma’lumot aynan hozir tarqatildi?" va "Bundan kim manfaatdor?" degan savollarni berishga odatlaning.
Ma’lumotlarni tekshirishda quyidagi texnik usullardan foydalanish mumkin. Google Lens rasmning asl manbasini va qachon paydo bo‘lganini topadi. Who.is saytning qachon va kim tomonidan ro‘yxatga olinganini ko‘rsatadi. Snopes, FactCheck.org kabi resurslar fakt-cheking saytlari hisoblanadi.
Zamonaviy firibgarlar nafaqat g‘oyaviy manipulyatsiya, balki texnik usullar bilan mablag‘laringizni o‘g‘irlashga ham harakat qilishadi. Ko‘pincha Telegram kanallarda yoki shaxsiy xabarlarda "Falon ilovaning pullik versiyasi tekin", "Yangi sovg‘alar o‘yini" yoki "Sizning rasmingiz bor fayl" kabi matnlar bilan .apk formatidagi fayllar yuboriladi. Siz faylni yuklab olib, telefonga o‘rnatganingizda, qurilmangizga zararli dastur (virus) kiradi. Oqibatda firibgarlar sizning Telegram akkauntingizga to‘liq kirish huquqini oladi, SMS-xabarlaringizni o‘qiydi va bank ilovalaringizdagi pullarni boshqa kartalarga o‘tkazib yuboradi.
Hech qachon notanish odamlardan kelgan yoki shubhali kanallarda tarqatilayotgan fayllarni yuklab olmang va o‘rnatmang.
Yana bir virtual jinoyatlardan biri "Bank xodimi" va SMS-kod orqali firibgarlikdir. Sizga telefon qilib, o‘zini "Bank xavfsizlik xizmati xodimi" deb tanishtirishadi va "Kartangizdan shubhali tranzaksiya bo‘lyapti, uni to‘xtatish uchun SMS-kodni ayting" deyishadi. Bank xodimi hech qachon sizdan telefon orqali karta raqamining to‘liq ma’lumotlarini yoki SMS orqali kelgan 4-6 xonali kodni so‘ramaydi.
"Agar hozir aytmasangiz, pullaringiz kuyib ketadi!", deb aytishi, SMS-kodni yoki kartaning amal qilish muddatini so‘rashi yoki qo‘ng‘iroq qilayotgan raqam rasmiy bank raqamidan farq qilishi sizni aldashayotganining belgilari hisoblanadi.
Telegram va boshqa ijtimoiy tarmoqlarda albatta qo‘shimcha parol, ikki bosqichli tekshiruv (Two-step verification) o‘rnating. Bu sizning akkauntingizni "vzlom" qilishdan asraydi.
Ilovalarni faqat rasmiy do‘konlardan yuklang, Google Play yoki App Store xizmatlaridan foydalaning.
SMS-kod ham kalit, uyning kalitini ko‘chadagi odamga bermaganingizdek, SMS-kodni ham hech kimga aytmaslik kerak.
Agar siz shubhali havolani bosib qo‘ygan bo‘lsangiz yoki akkauntingizga kimdir kirganini sezsangiz, darhol sozlamalardan "Faol seanslar" (Active Sessions) bo‘limiga kirib, barcha notanish qurilmalarni o‘chirib tashlang va parolingizni o‘zgartiring.
Islom dinida ham har bir eshitilgan gapni surishtirmay tarqatishdan qaytariladi. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam bu borada shunday deganlar:
"Kishining yolg‘onchi ekaniga uning har bir eshitgan narsasini gapirishi (tarqatishi) kifoyadir". (Imom Muslim rivoyati)
Bu hadis bugungi "feyk" va "radikal" xabarlar zamoni uchun naqadar dolzarb ekanini ko‘rish mumkin. Agar biz o‘zimizga kelgan har bir xabarni, uning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini aniqlamasdan boshqalarga ulashsak (repost qilsak), bilmasdan yolg‘on va fitna tarqatuvchiga aylanib qolishimiz mumkin.
Raqamli asrda axborot gigiyenasiga rioya qilish xuddi qo‘lni yuvishdek muhim. Tekshirilmagan ma’lumot nafaqat sizning dunyoqarashingizni zaharlashi, balki qonuniy muammolarga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Har qanday postga "layk" bosish yoki "repost" qilishga shoshilish oqil insonning ishi emas. Yuborishdan oldin ma’lumot boshqalarning ongi va hamyoniga zarar emasligini mulohaza qilish ulkan mas’liyatdir.
Shermuhammad Boltayev,
Xorazm viloyati Shayx Qosim bobo
masjidi imom-xatibi