Жоҳилга итоат қилма, саломат бўласан, оқилга итоат қил, ўлжали бўласан.

Изоҳ. Жоҳил сизни эшитмасдан туриб жавобга шошилади, сизни тушунмасдан олдин баҳсга киришади, билмаган нарсаси билан ҳукм қилади, фоидасиз гапиради, нолойиқ жойга сарфлаб, сарфлаш керак бўлган ўринда хасислик қилади, эгасидан бошқага сирни очади, ноўрин ғазабланади, дўст билан душманни ажратмасдан дўстини йўқотади, душманини кўпайтиради, фақат ўзини мутлақ ҳақ деб билади, ўз хатолари учун ўзгани маломат қилади, узундан-узоқ орзу-ҳаваслар билан тавба умидида бўлади, амал қилмасдан амалнинг савобини кўзлайди. Энди айтинг, бундай кимсага итоат қилган киши саломат қолиши мумкинми?!

Оқил киши тажриба ва фойдали илм билан зийнатланади, ҳақни гапиради ёки сукут сақлайди, аҳдига вафо қилади, амали иймонига гувоҳ бўлади, холислик унинг яшаш тарзи, риё унинг табиатига ёт, у алдамайди ҳам, алданмайди ҳам, ҳаромдан қочади, шукр ва қаноат унинг доимий ҳамроҳи, қадами мудом розиликда, муваффақият билан муваффақиятсизлик унинг учун баробар, балки ҳамиша сергак ва ҳушёр! Бундай инсонга итоат қилган киши адашадими? Зинҳор ундай эмас! Унда барака бор, барака бор жойда эса фойда кўпдир.

Ақл, адаб, фикр, тажриба ва насаб эгалари билан ҳамсуҳбат бўл. Чунки оқил билан ҳамсуҳбат бўлиш – улуғланиш, жоҳил билан келишувга бориш эса шармандаликдир.

Изоҳ. Оқил билан ҳамсуҳбат бўлсанг, муҳимни номуҳимдан ажратишни ўрганасан. Адаб эгаси билан бўлган суҳбатинг нарсаларга муносабатингни ўзгартиради. Мутафаккир инсоннинг суҳбати сени юксакларга чорлайди. Суҳбатдошинг тажрибали бўлса, муаммолардан чиқиш йўли осонлашади. Насаби улуғ кишилар билан суҳбатлашсанг, қалбинг ёришади. Оқил инсон билан қанча кўп суҳбат қурсанг, шунчалик манфаат топасан. Жоҳилнинг айтганига кўнсанг, халойиқ олдида уятга қоласан. Охиратда Аллоҳ ҳузурида шарманда бўласан.

Қанча ҳазиллар бор, сўнгида жиддий бўлиб қайтади.

Изоҳ. Умар ибн Абдулазиз раҳимаҳуллоҳ айтади: “Аллоҳдан қўрқинглар, ҳазил-ҳузулдан сақланинглар! Чунки ҳазилнинг таги зил, ундан кек ва гина пайдо бўлади. Қуръондан гапиринглар, Қуръон билан мажлисларингизни безанглар. Агар оғирлик қилса, ҳадис билан машғул бўлинглар”.

Ким замонга ишонса, замон унга хиёнат қилади. Ким замондан ўзини улуғ тутса, замон уни хор қилади.

Изоҳ. Умр – улуғ неъмат. Бу неъмат туғилганимиздан то вафотимизгача давом этади. Замон ичида яшаймиз, унинг ҳавосидан нафас оламиз, рангидан ранг оламиз, лекин унга суяниб қолмаймиз.

Мазах қилишни ташланг, чунки у гинаю адоватларни мерос қолдиради.

Изоҳ. Умар розияллоҳу анҳу айтди:

– “Мазах” сўзининг нима учун “мазах” дея номланишини биласизми?

– Йўқ, – дейишди ҳамроҳлари.

– Чунки мазах кишини ҳақдан азаҳ қилади (яъни ҳақдан чалғитади), – деди Умар розияллоҳу анҳу.

Муҳаммад ибн Омир ШИБРАВИЙнинг “Унвонул баён” асаридан Рашид ЗОҲИД таржимаси

“Ҳидоят” журналининг 2025 йил 12-сонидан

http://hidoyatuz.taplink.ws