Qadimda elchilar tili va gapirish ohangiga razm solib, o'sha xalq madaniyati, dini va urf-odatlarini ilg'ab olishgan. Hadisi sharifda: “She'rda sehr, bayonda hikmat bor”, deyiladi.

Yahyo ibn Maoz aytadi: “Qalblar ham qozon kabi ichidagi bor narsa bilan qaynaydi, tillar esa uning cho'michidir. Biron kishi gapirayotganida unga nazar solib tursang, uning tili qalbida bor narsani olib chiqayotganini ko'rasan. Ya'ni, u dilning ta'mini bayon qiladi”.

Qur'oni karim sahifalarini jamlashga kirishgan hazrat Usmon roziyallohu anhu eng sof va chiroyli Quraysh lahjasini tadbiq etishga jiddiy e'tibor bergan. Yusuf Hos Hojib: “Tilingni avayla, omondir boshing, so'zingni avayla, uzayar yoshing”, deya ta'kidlaydi.

Qariyb 31 yildan buyon 21 oktyabrni o'zbek tiliga davlat tili maqomi berilgan kun sifatida nishonlaymiz. Biroq hamon ko'cha e'lonlari, do'kon va oshxonalar peshtoqiga aksar kishilar tushunarsiz, chet so'zlarni yozadi. Ayniqsa, lotin alifbosiga asoslangan yozuvimizda “x” va “h” harflarining farqiga borilmaydi.  

Aslida ona zaminga xizmat qilish shu kabi narsalardan boshlanmaydimi? Tilimizni davlat tili darajasiga ko'tarishga ko'p mashaqqatlar bilan erishilgan. Ajdodlarimiz bundan 40 yil oldin ham tilimizning davlat tili bo'lishini orzu qilib o'tib ketishgan...

Bugun ushbu ne'mat qadriga etmay, tilimizni buzish, xato talaffuz qilish kabi holatlarga befarqmiz. Qadimdan davlatchiligi shakllangan bir millatligimiz va unga bo'lgan hurmat va bu yurtni, millatni kelajak avlodlarga sof holda etkazish hissi hayolimizga ham kelmayotgandek... Faqat moddiyatni o'ylayapmizmi?

Azim Toshkentning maktablaridan birida ta'lim bergan og'aynimiz hikoya qiladi: “O'quvchilarning ona tili qoidalarini o'rganishga, ya'ni so'z qurilishi, birikmasi, imlo, tinish belgilari haqidagi bilimi etarli emas. Hatto ettinchi-sakkizinchi sinfda o'qiyotgan bolaning diktant, insho yozishda no'noqligi seziladi. Achinarlisi, ular hali etarli bilimga egamasligini tan olishmaydi. Shu maktabda atigi bir yuz yigirmata so'zdan etmish ikkita xato qilgan sakkizinchi sinf o'quvchisi oldida maktabning direktor o'rinbosari, tinish belgilarni xato hisoblamang, deganida afsusdan yoqamni ushladim. Maktab kutubxonalari esa, haligacha etarli adabiyotlar bilan boyitilmayapti...”.

Ko'chada yo'l harakatini buzgan haydovcha yoki yo'lovchi jarimaga tortiladi. Yoki jamoa joylarda hurmatsizlik qilgan qonunbuzar jazodan xoli qolmaydi...

Ko'cha afishalari, reklama taxta yozuvlari, do'konlar tepasidagi yozuvlardagi xatoliklar, ajnabiy yozuvlarning ko'payib ketganini ko'rib, achinib ketadi kishi.  

Yaqinda olti yoshli jiyanim “meni salon krasotaga oboring”, deb qoldi. G'alati eshitilgan bu so'zni tushunmaganday opamga qaradim: “Tog'asi, bu sartaroshxonani aytayapti”, deydi.  

Ha, ahamiyat bersangiz, ko'p joylarda har besh-olti erdan to'rttasi “salon krasotie” ekan. Yo do'kon peshtaxtasidagi: “2000 hildagi oboylar” degan yozuvga e'tibor bering. Birinchi so'zda “x” harfi o'rniga "h"ni, ikkinchisida ruscha “oboy” so'ziga o'zbekcha “lar” qo'shimchasini qo'llagan. Ushbu iborani chiroyli qilib, sof ona tilimizda “2000 xildagi gulqog’ozlar” deb yozish ham mumkin ediku!

Shunga o'xshash yo'lovchi tashish mashinalaridagi “Litsenziyasiz yo'lovchilarni tashish qonunga xilof” kabi iboralarga diqqat qiling. Bu yozuvni o'qigan kishi yo'lovchilarga ham litsenziya beriladimi, deb hayron bo'lmaydimi?

“Salon krasotie” atamasiga ancha ko'nikib qolgandirmiz balki. Ammo o'qishni endi o'rganayotgan bog'cha bolasi yo maktabga borayotgan uka-singillarimiz, o'g'il-qizlarimiz salon krasotie, deb gapirishi tabiiy hol bo'lib qoldi.  

Hulosa o'rnida, har kimning insoniyligi tiliga qay darajada e'tibor berishiga bog'liq. Zero, Haq taolo O'zining “mutakallim”, ya'ni so'zlaguvchi deb atalmish sifatidan bashariyatga ulush qilib bergan katta ne'matni qadrlab, undan xayrli maqsadda foydalanaylik.

Abduvohid O'ROZOV,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi