Munosabat

So‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan tub islohotlar mamlakat taraqqiyotining barcha yo‘nalishlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, xalqimizning turmush sifati va farovonligini oshirishga xizmat qilmoqda.

Ayniqsa, inson manfaatlari ustuvorligi, fuqarolarning kafolatlangan huquqlarini ta’minlash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar jamiyatning har bir qatlami hayotida sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Mazkur jarayonlarning huquqiy zamini sifatida esa yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning qabul qilinishi alohida ahamiyatga ega.

Qolaversa, amalga oshirilgan keng ko‘lamli islohotlar tasodifiy emas, balki xalqimiz muallifligida ishlab chiqilgan yirik strategiyalar – “Harakatlar strategiyasi”, “Taraqqiyot strategiyasi” hamda “O‘zbekiston – 2030” strategiyasiga asoslanadi. Bu strategiyalarda ijtimoiy sohani rivojlantirish, aholi hayot sifatini yaxshilash, insonning o‘z imkoniyatini to‘la namoyon qilishi uchun barcha shart-sharoitlarni yaratish eng ustuvor vazifalar qatorida belgilab qo‘yilgan.

Huquqiy islohotlar va xalqparvar siyosatning izchillik bilan amalga oshirilishi esa, Konstitutsiyani ham zamon talablariga mos holda yangilash zaruratini yuzaga keltirgan edi. Shu bois, konstitutsiyaviy islohotlar natijasida inson huquq va erkinliklari qonunlarimiz, har bir vazirlik va idora faoliyatining mazmuniga aylanishi zarurligi qat’iy talab sifatida belgilab qo‘yildi. Bu hol davlat organlari hamda mansabdor shaxslarning faqat va faqat fuqarolarning manfaatlarini ko‘zlab faoliyat ko‘rsatishiga asos bo‘ldi. 

2017 yildan boshlab amalga oshirilgan huquqiy islohotlar natijasida qonunlarimizda insonparvarlik mezonlari kuchaytirilgan bo‘lsa-da, amaliyotda ayrim hollarda davlat xizmatchilari tomonidan qonun normalarining noprofessional yoki bir yoqlama talqin etilishi fuqarolarda adolatsizlikka nisbatan e’tirozlarni keltirib chiqarar edi.

Shu bois, qonunlardagi ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga hal bo‘lishi shart va zarur ekanligi yangi norma sifatida belgilandi. Bunga ko‘ra, inson va davlat o‘rtasida munosabatlarni tartibga soluvchi qonunchilikdagi noaniqliklar, turli tushunmovchiliklar bartaraf etildi, fuqarolarning ortiqcha ovoragarchiliklari oldi olindi. Konstitutsiyada davlat organlari tomonidan insonga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy ta’sir choralari mutanosiblik prinsipiga asoslanishi va qonunlarda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun yetarli bo‘lishi kerakligi mustahkamlandi. 

Ilk marotaba har kim O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligiga va xalqaro shartnomalariga muvofiq, agar davlatning huquqiy himoyaga doir barcha ichki vositalaridan foydalanib bo‘lingan bo‘lsa, insonning huquq va erkinliklarini himoya qiluvchi xalqaro organlarga murojaat etishga haqli ekanligi konstitutsiyaviy norma sifatida belgilandi. Bu fuqarolarning huquq va erkinliklari himoyasi nafaqat milliy qonunchilikda belgilangan normalar, balki xalqaro huquq asosida ham himoyalanishini ta’minlaydi.

Qolaversa, yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning eng muhim jihatlaridan biri – O‘zbekiston tarixida ilk marta “ijtimoiy davlat” sifatida huquqiy maqomga ega bo‘ldi. Bu o‘zgarishning mohiyati shundaki, insonga e’tibor va g‘amxo‘rlik davlat faoliyatining eng ustuvor yo‘nalishiga aylandi.

Konstitutsiyaning 14-moddasida davlat faoliyati inson farovonligi va jamiyatning barqaror rivojlanishiga qaratilgani belgilab qo‘yilgan bo‘lsa, 43-modda fuqarolarning bandligini ta’minlash, ishsizlikdan himoya qilish va kambag‘allikni kamaytirish borasida davlatning aniq majburiyatlarini belgilab berdi.

Bosh qomusdagi bu kabi o‘zgarishlar mamlakatda ijtimoiy adolatni qaror toptirish, aholining ehtiyoji baland bo‘lgan ijtimoiy qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash, hayot darajasini yaxshilashga qaratilgan davlat siyosatining huquqiy asosi bo‘lib xizmat qilmoqda.

Shuningdek, yangi islohotlarga muvofiq, endilikda shaxs sud qarorisiz 48 soatdan ziyod ushlab turilishi mumkin emas. Ushlab turish qonuniyligi sudda isbotlanmasa, shaxs darhol ozod qilinadi. Qolaversa, shaxsni ushlash paytida unga tushunarli tilda uning huquqlari tushuntirilishi shart. Ayblanuvchi o‘zini ayblovdan himoya qilish huquqiga ega, o‘ziga qarshi ko‘rsatma bermaslik huquqi (“Miranda qoidasi”) konstitutsiyaviy normaga aylandi.

Bu o‘zgarishlar inson sha’ni, qadri va erkinligini ta’minlashda xalqaro standartlarga mos huquqiy mexanizmlar joriy etilganini anglatadi.

Xulosa qilib aytganda, yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatimizda kechayotgan islohotlarning huquqiy asosini mustahkamlab, har bir fuqaro uchun munosib hayot kafolatlarini yaratib berdi. Inson huquqlari, ijtimoiy himoya, ta’lim, sog‘liqni saqlash, qonuniylik va adolat kabi sohalarda joriy etilgan yangi normalar yurtimizning istiqboldagi farovon taraqqiyotiga xizmat qiladi.

Bir so‘z bilan aytganda bugungi Konstitutsiya – bu faqat qonunlar to‘plami emas, balki xalqimiz qadriyatlari, intilishlari va Yangi O‘zbekistonning kelajak strategiyasini belgilab beruvchi bosh dastur bo‘lib qolmoqda. U jamiyatning barcha qatlamlari manfaatlarini himoya qiluvchi, inson qadrini ulug‘laydigan, adolat va qonuniylik ustuvor bo‘lgan yangi huquqiy makonni yaratib berdi.

Muqaddasxon AHMЕDOVA,

Oliy Majlis Qonunchilik palatasining

Agrar va suv xo‘jaligi masalalari qo‘mitasi a’zosi.

O‘zA