Mazhabsizlik g'oyasining salbiy oqibatlari
Musulmonlarning orasida hidoyat yo'lidan adashmagan, mo''tadil va bag'rikeng, musaffo e'tiqodli, pokiza diyonatli, Navoiy ta'biri bilan aytganda “dili pok-u, tili pok” yo'nalish sifatida aynan sunniylik e'tirof etilgan. Zero, dil va til birligi sunniylik asosini tashkil etadi.
Musulmon kishi dunyo va oxirat saodatiga erishmog'i uchun aqidada ham, fiqhda ham sunniylikdagi biror-bir mazhabga mansub bo'lmog'i zarurdir. Lekin hamma ham bu haqiqatni birdek tan olmaydi. Tarixda ham, hozirda ham mo'min-musulmonlarni turli adashgan firqalarga chorlash holatlari uchrab turgani, bu holat hatto mazhablarni inkor qilishga olib kelgani ma'lum. Shuning uchun islomning mohiyatini to'g'ri anglagan olimlar, ta'bir joiz bo'lsa, sohaning zabardast mutaxassislari to'rt mazhabdan biriga ergashish lozim ekanini ta'kidlashgan va mazhablarni inkor qiluvchilarga ilmiy asosda raddiyalar berishgan.
Mazhabsizlik – sunniylik mazhablaridan biriga ergashish lozimligini inkor qilish va musulmon kishida mazhabga ergashish majburiyati yo'qligina da'vo qilishdir. Bu arab tilida “lomazhabiya” iborasi orqali ifoda etiladi. Mazhabga ergashishni arab tilida “tamazhub” deyiladi. Mazhabsizlik g'oyasi HVIII asrning oxiri va HIH asrning boshida Misrda boshlangan va keyinchalik musulmon dunyosiga o'z ta'sirini o'tkazgan islohotchilik harakati bilan bog'liqdir.
Ta'kidlash joiz, mazhabsizlik g'oyasi ilk kurtak yozgan paytlardanoq zamon ulamolarining tanqidi va ta'qibiga uchradi. “Ahli sunna val-jamoa”ning taniqli olimlari mazkur salbiy illatga qarshi raddiyalar bitdilar. Ulardan biri Imom Muhammad Zohid Kavsariydir. Hanafiy mazhabi namoyandasi, sunniylik aqidasi himoyachisi bo'lgan alloma Kavsariy 50 dan ortiq asarlar muallifi bo'lib, o'zining kitob, risola va maqolalarida islom ta'limotining asl mohiyatini asoslab berdi va uni bid'at va zalolatdan himoya qilish uchun bor salohiyatini sarfladi. Allomaning 55 maqoladan tashkil topgan va ko'pchilik ulamolar e'tirofiga sazovor bo'lgan “Kavsariy maqolalari” asarining bir maqolasi “Mazhabsizlik dinsizlikka ko'prik” deb nomlanadi. Mazkur maqolada sunniylik mazhablarning har biriga sahoba va tobe'iynlarning chinakam izdoshlari tomonidan asos solingani ilmiy asosda, aniq dalillar vositasida bayon qilinadi. Unda jumladan shunday deyiladi: “Bugungi kunda mazhablarni inkor qiluvchilar Islom avvalidan to hozirgacha yashab o'tgan mazhab asoschilari va mazhabga ergashgan mujtahidlarni xato qilgan deb hisoblab, ularni musulmonlarning bo'linishlar va ixtiloflari sababchilari deb topib, o'zlarini o'tgan mujtahidlarning xatolarini aniqlovchilari va tuzatuvchilari deb bilsalar, bu johillik va g'ofillikning eng yuqori nuqtasidir”.
Bugun ham o'zini islom islohotchilik harakati vakillari deb hisoblaydigan ayrim shaxslar tomonidan mazhabsizlik g'oyasi targ'ib etilmoqda. Ko'zga ko'ringan ulamolar tomonidan mazhabsizlik g'oyasi qattiq tanqid qilinadi. Masalan, suriyalik mashhur olim Shayx Muhammal Sa'iyd Ramazon Butiy (1920-2013), Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (1952-2014), Yusuf Qarzoviy (1926-yilda tug'ilgan) kabilar mazhabsizlik g'oyasiga qarshi asarlar bitganlar. Ramazon Butiyning “Mazhabsizlik islom shariatiga tahdid soluvchi eng xatarli bid'atdir” asari Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf tomonidan o'zbek tiliga o'girilgan. Shuningdek, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Mazhablar – birlik ramzi” kitobi ham ayni mavzuga doxildir. 2000-yil Rossiya muftiylar Kengashi to'rt fiqhiy mazhabni inkor qilishni radikalizm va ekstremizm belgilaridan ekanini e'tirof etdi.
Sababi, islom dinining mohiyati uning mazhablarida ifodalab berilgan. Mazhabsizlik islomning asl ta'limotidan uzoqlashishdir, binobarin, islomdan uzoqlashishdir. Bir dinning asl ta'limotidan yiroq bo'lish, oqibatda shu dindan judo bo'lishga, ya'ni dinsizlikka olib boruvchi yo'l ekani olimlar tomonidan e'tirof etilgan.
Olimlar va faqihlarning asrlar davomida Qur'on hamda sunnat ma'nolarini ommaga tushuntirib berish yo'lidagi tinimsiz mehnatlari sabab mazhablar, ya'ni islom ta'limotidagi asosiy yo'nalishlar yuzaga keldi. Mazhablar mohiyati va ahamiyatini mantiq hamda tafakkur asosida quyidagicha izohlash mumkin.
Temirdan asbob-uskuna yasashni boshlagan inson zamonlar o'tib bugun undan samolyot yasamoqda va samoda er yuzi bo'ylab sayohat qilmoqda, tezyurar poyezdlarda qisqa muddatda shaharlararo qatnamoqda. Endi bir odam shuncha mutaxassisning mehnatini inkor qilib, men o'z tafakkurim bilan poyezd yoki samolyot yasashni qaytadan kashf etaman va oldingilaridan zo'r qilib, mutlaqo boshqacha shaklda yasayman, ularda ishlatilgan texnologiyalarning birortasini ishlatmayman va o'zim yasagan jihoz bilangina osmonga uchaman yoki uzoqlarga qatnayman desa to'g'ri bo'lmaydi. Mazhablarni inkor qilish ham xuddi shuning o'zi.
Tayyor pishirilgan nonni emay, har bir odam o'zi uchun bug'doy ekib, o'rib, tegirmondan o'tkazib, tandir qurib, xamir qorib, non yasab, pishirib, undan keyingina eyishi mantiqsiz. Har bir inson o'zi mazhab tuzaman deyishini mutaxassislar elektrni qaytadan kashf qilish yoki velosipedni qayta ixtiro qilishga mengzaganlar.
Yuzlab olimlar necha zamonlardan beri mehnat qilib, islom ta'limotini sodda shaklda bayon qilib bergan bir davrda, etarli ilmga ega bo'lmay turib, Qur'on ma'nolari, hadisi shariflar hukmlari, sahoba va tobe'inlar fatvolari kabi g'oyat serqirra va purma'no manbalardan mustaqil fatvo izlash asossizdir. Zero, dunyoning taniqli olimlari sunniylikdagi mazhablarning to'g'ri ekaniga ittifoq qilganlar va ularning bu masalada yakdil fikrda ekani bir yo ikki emas, qariyb o'n uch asrdan beri davom etib kelayotgani ma'lum. Endi, ilmiy asoslangan maktablar – mazhablarni inkor qilib, o'zgacha yo'lni taklif qilayotganlar ustida tafakkur qilinsa, ularda muvayyan g'araz borligi ko'zga tashlanadi.
Saidafzal SAIDJALOLOV,
O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi
“Islomshunoslik va islom tsivilizatsiyasini o'rganish ICESCO” kafedrasi katta o'qituvchisi
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
- «
- »