29 Октябр, 2026, 18 Жумадул аввал, 1448
29 Октябр, 2026, 18 Жумадул аввал, 1448
Ислом таълимотига кўра, қабр инсоннинг бу дунёдан у дунёга ўтиш остонасидир. Ҳазрати Усмон разияллоҳу анҳу қабр тепасида турганларида йиғлар эдилар ва бу ҳақда сўрашганда: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Қабр охират манзилларининг аввалгисидир. Агар банда ундан қутулса, кейингилари осон бўлади», деб айтганлар”, дея жавоб берардилар.
Дарҳақиқат, Ислом динида қабристонлар нафақат марҳумларнинг сўнгги манзили, балки тириклар учун ибрат, маънавият ва охиратни эслатувчи мўътабар макон ҳисобланади. Пайғамбаримиз алайҳиссалом Мадинаи Мунавварага ҳижрат қилганларидан сўнг мусулмонлар учун алоҳида “Бақиъ” қабристонини ташкил этдилар. Бу маскан илк мусулмонлар дафн этилган муборак жой бўлиб, Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам тез-тез у ерга бориб, марҳумлар ҳақига дуо қилардилар. Бу эса қабристонларни зиёрат қилиш суннат эканига асосдир.
Қабристонни зиёрат қилишда ҳам тирик учун, ҳам марҳум учун улкан манфаатлар бор. Зиёратчининг қалби юмшайди, дунёнинг ўткинчи эканини англайди ва охиратга тайёргарлик кўриш ҳисси уйғонади. Зиёратчининг ўқиган Қуръон тиловати, айтган истиғфори ва қилган дуолари марҳумнинг қабрини нурли қилиб, даражасини кўтаради. Ҳадиси шарифда: “Қабрларни зиёрат қилиб туринглар, чунки у охиратни эслатади” дейилган (Имом Муслим ривояти).
Қабристонлар ислом ҳуқуқида вақф ерлари ҳисобланади. Бу ерларга нисбатан ҳурматсизлик қилиш, қабр устини босиш ёки ножоиз амаллар билан шуғулланиш қатъиян ман этилади. Қабристонда ишлайдиган кишилар (гўрковлар, қаровуллар) диёнатли, тақводор ва омонатдор бўлишлари лозим. Зеро, улар инсоннинг энг сўнгги ва махфий ҳолатларига гувоҳ бўладилар. Уламолар айтадиларки, гўрков марҳумнинг айбларини яширадиган, содиқ киши бўлиши керак.
Ўтганларни ёд этиш, айниқса, ота-онанинг қабрини зиёрат қилиш фарзандлик бурчидир. Буюк уламолар ҳар доим устозлари ва яқинларининг қабрларини зиёрат қилиб, уларнинг ҳақига хайрли дуолар қилишни одат қилганлар. Бу инсоннинг ўз аждодларига бўлган ҳурматини ифодалайди. Агар биз ўтган аждодларимизнинг руҳини шод этсак, қабрларини обод сақласак, Яратганнинг юртимизга баракаси ва тинчлиги ёғилади. Аждодлар ҳақига дуо қилиш, улар ётган жойни пок тутиш — тирикларнинг маънавий даражасини кўрсатади. Қадимгилар бежизга: “Ернинг ости тинч бўлса, усти тинч бўлади”, демаганлар.
Афсуски, баъзи жойларда қабристонлар қаровсиз қолгани, атрофи ўт-ўлан билан қоплангани ёки чиқиндилар тўпланиб қолгани аччиқ ҳақиқатдир. Бугунги кунда имом-хатиблар халқ орасида тарғибот ишларини кучайтириб, қабристонларни тозалаш ва ободонлаштириш савобли иш эканини тушунтириб бормоқдалар. Яъни, Қабристонни оддий гўристон эмас, балки тарбия маскани сифатида қабул қилиш, қабрлар устига ҳашамдор ҳайкаллар қўйиш эмас, балки атрофни озода тутиш муҳимлиги, қабристонларни мунтазам зиёрат қилиб туриш савобли амал эканлигини уқтириб келмоқдалар. Агар биз марҳумларимизнинг қабрини обод қилсак, келажак авлод ҳам бизни шундай эъзозлайди. Юртимиздаги тинчлик ва омонлик аждодлар дуоси ва уларга бўлган ҳурматимиз мевасидир.
Ҳанафий мазҳабининг мўътабар фиқҳий манбаларида («Ал-Мабсут», «Бадоиъус саноиъ», «Раддул муҳтор», «Фатовои Оламгирия») қабрлар ва уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари борасида аниқ ва муфассал қоидалар белгиланган. Жумладан: Ҳанафий мазҳабига кўра, қабр ердан бир қарич ёки сал кўпроқ (туянинг ўркачидек) баланд қилиниши мустаҳаб ҳисобланади. Мазҳабимизда қабр устини тўрт бурчак эмас, балки ўркачсимон шаклда қилиш афзал кўрилган. Қабр устини гипс (алебастр) ёки оҳак билан оқлаш ва безаш макруҳ саналади, чунки қабр зийнат эмас, балки охиратни эслатувчи макондир. Аммо қабр тупроғи тўзиб кетмаслиги учун уни сув сепиб зичлаш ва тош билан белги қўйиш жоиз.
«Ал-Баҳрур роиқ» ва бошқа манбаларда келишича, қабр устида ўсиб турган ҳўл гиёҳ, ўт-ўланларни юлиш макруҳдир. Чунки, ҳўл ўсимликлар Аллоҳга тасбеҳ айтади ва бунинг шарофати билан марҳумга енгиллик бўлади. Шунинг учун қабрлар атрофини кўкаламзорлаштириш ва марҳумнинг бош томонига райҳон ёки шу каби кўчатлар экиш суннатга мувофиқ амал ҳисобланади.
Ҳанафий фуқаҳолари қабр устига ўтириш, ухлаш ва унинг устидан юришни макруҳ деб ҳисоблайдилар. Имом Муҳаммад раҳимаҳуллоҳ айтадилар: «Қабр устини босиб юришни кариҳ кўрамиз». Фақат қабрни зиёрат қилиш ёки маййитни дафн қилиш учун бошқа йўл бўлмаса, зарурат юзасидан рухсат берилади. Яна фиқҳий манбалар шуни уқтирадики, қабрнинг «ободлиги» унинг устига қимматбаҳо мармарлар қўйиш ёки баланд деворлар уришда эмас, балки у ерда Қуръон тиловат қилиш ва ҳақига дуо қилиш билан бўлади. Атрофини ахлат ва чиқиндилардан пок тутиш, тикан ва қуриган шох-шаббалардан тозалаш айни муддаодир.
Ҳомиджон қори Ишматбеков,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
раисининг биринчи ўринбосари
Бир китоб бир вақтнинг ўзида луғат, тарихий харита, халқ оғзаки ижоди тўплами ва ўтмиш жамиятининг ўзига хос қомуси бўла оладими? XI асрда яшаган буюк тилшунос Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк» асари бу саволга жавоб беради.
XI асрда яратилган, туркий халқларнинг тили, географияси ва маданий ҳаётини бир асарда жамлаган «Девону луғотит турк» бугун ҳам жаҳон тилшунослиги учун муҳим манба бўлиб қолмоқда. Маҳмуд Қошғарийнинг ушбу қомусий мероси 2017 йилда UNESCOнинг «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилган. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс экспозициясида асарнинг факсимиле нусхаси намойиш этилиши эса ташрифчиларга қарийб минг йил аввалги туркий дунё билан танишиш имконини бермоқда.
1072–1074 йилларда яратилган асар туркий халқлар тилини араб тилида тушунтириш мақсадида тузилган бўлса-да, унинг илмий аҳамияти оддий луғат доирасидан анча кенгдир. Унда туркий сўзларнинг маъноси ва қўлланиши билан бирга турли қабилаларнинг тил хусусиятлари, мақоллар, шеърий парчалар, географик номлар ва ижтимоий ҳаётга оид маълумотлар жамланган.
XI асрдаги туркий дунёни тасвирлаган харита
Асарнинг энг эътиборли хусусиятларидан бири — ундаги доирасимон тарихий харитадир. У туркий халқлар яшаган ҳудудлар, географик объектлар ва ўша даврдаги макон ҳақидаги тасаввурларни акс эттиради.
Туркиянинг Қўлёзма асарлар муассасаси маълумотларига кўра, мазкур харитада тоғлар, кўллар, дарёлар, туркий халқлар истиқомат қилган ҳудудлар билан бирга бошқа минтақалар, жумладан, Япония ҳам тасвирланган.
Бу жиҳат асарнинг аҳамиятини янада оширади. Чунки Маҳмуд Қошғарий туркий сўзларни муайян географик ва маданий муҳит билан боғлаб ўрганган. Унинг харитаси замонавий географик ўлчовларга асосланган атлас эмас, балки XI асрдаги билимлар ва дунёқарашнинг тарихий гувоҳидир.
Шу маънода, «Девону луғотит турк»ни илк туркий лингвистик географиянинг муҳим манбаларидан бири сифатида ўрганиш мумкин.
Бир сўз ортида бутун бир халқ ҳаёти
Маҳмуд Қошғарийнинг илмий ёндашуви сўзларнинг маъносини изоҳлаш билан чекланмаган. Олим уларни халқ оғзаки ижоди, кундалик турмуш ва турли тил муҳитлари билан боғлиқ ҳолда қайд этган.
Асардаги мақоллар ва шеърий парчалар XI аср туркий халқларининг ахлоқий қарашлари, меҳнат анъаналари, ижтимоий муносабатлари ва бадиий тафаккурини ўрганиш имконини беради.
Бу материаллар айниқса фольклоршунослик учун муҳимдир. Айрим оғзаки ижод намуналари бизга айнан шу асар орқали етиб келган. Демак, Қошғарий фақат сўзларни эмас, улар билан бирга муайян даврнинг маданий хотирасини ҳам сақлаб қолган.
Асарнинг яна бир муҳим хусусияти — туркий тил ва лаҳжалар ўртасидаги фарқларни қайд этишидир. Бу маълумотлар тарихий тилшуносликда сўзларнинг шакли, маъноси ва тарқалишини қиёсий ўрганиш учун қимматли далил бўлиб хизмат қилади.
Нима учун асар араб тилида ёзилган?
«Девону луғотит турк»нинг ўзига хос жиҳатларидан бири — туркий сўзларнинг араб тилида шарҳланганидир.
XI асрда араб тили мусулмон оламида илм-фан ва ёзма маданиятнинг асосий тилларидан бири эди. Маҳмуд Қошғарий ана шу илмий муҳитда туркий тилларнинг бой луғат таркиби ва ифода имкониятларини тизимли равишда намоён этди.
Бу ҳолат асарни маданиятлараро илмий мулоқотнинг муҳим намунаси сифатида баҳолаш имконини беради.
Олим туркий тилларни бошқа тилда сўзлашувчи аудиторияга тушунтириш орқали нафақат луғат тузган, балки уларнинг мустақил тил тизими ва бой маданий анъаналарга эга эканини кўрсатган.
Асарнинг бизгача етиб келиш тарихи
«Девону луғотит турк»нинг бугун маълум бўлган ягона қўлёзма нусхаси Маҳмуд Қошғарий яшаган даврга эмас, XIII асрга мансуб.
Туркия Қўлёзма асарлар муассасаси маълумотларига кўра, қўлёзма 1266 йилда Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Савий томонидан кўчирилган. У 319 варақдан иборат бўлиб, ҳозир Истанбулдаги Миллат қўлёзмалар кутубхонасининг Али Амирий фондида сақланади.
Қўлёзма XX аср бошларида Али Амирий томонидан қўлга киритилган ва кейинчалик илмий муомалага киритилган. Унинг қайта кашф этилиши туркий тиллар тарихи бўйича тадқиқотларга янги манбавий асос яратди.
Муҳим жиҳат шундаки, бугун тадқиқотчилар фойдаланаётган матн муаллиф давридан қарийб икки аср кейин кўчирилган нусха орқали етиб келган. Шу боис асарни ўрганишда қўлёзманинг матний тарихи, кўчирилиш хусусиятлари ва илмий нашрларини қиёсий таҳлил қилиш ҳам муҳим аҳамият касб этади.
UNESCO эътироф этган умуминсоний мерос
2017 йилда «Девону луғотит турк» қўлёзмасининг UNESCO «Жаҳон хотираси» халқаро реестрига киритилиши унинг нафақат туркий халқлар, балки жаҳон маданий ва илмий мероси учун ҳам аҳамиятли эканини тасдиқлади.
UNESCOнинг Туркия миллий комиссияси мазкур асарни XI аср туркий халқларининг тили ва этнографияси ҳақидаги энг бой манбалардан бири сифатида баҳолайди.
Бу эътироф асарнинг тилшунослик, картография, этнография ва тарих каби бир неча илмий соҳалар учун аҳамиятга эга эканини кўрсатади.
Ислом цивилизацияси марказида минг йиллик мероснинг янги талқини
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Биринчи Ренессанс экспозициясида «Девону луғотит турк» асарининг факсимиле нусхасига алоҳида ўрин ажратилган.
Мазкур экспозиция буюк алломаларнинг илмий меросини тарихий манбалар, нодир нашрлар ва замонавий музей ечимлари орқали намойиш этишга қаратилган.
Маҳмуд Қошғарий асарига бағишланган махсус медиа лойиҳа концепциясида қўлёзма нусхасини рақамлаштириш, асарнинг яратилиш тарихи, тузилиши ва илмий аҳамиятини тушунтирувчи видеоматериал ҳамда интерактив ахборот ресурси тайёрлаш назарда тутилган.
Бундай ёндашув тарихий қўлёзмани фақат кўргазма ашёси сифатида эмас, балки ташрифчи мустақил ўрганиши мумкин бўлган илмий-маърифий манба сифатида тақдим этиш имконини кенгайтиради.
Хусусан, асарнинг тарихий харитасини замонавий географик маълумотлар билан қиёслаш, ундаги айрим сўзлар ва мақолларни бугунги туркий тиллар билан таққослаш, қўлёзманинг сақланиш тарихини интерактив шаклда тушунтириш келгусидаги музей-таълим лойиҳалари учун истиқболли йўналишлар бўлиши мумкин.
Ўзбек тилининг тарихий илдизларини англаш
«Девону луғотит турк» ўзбек тили тарихини ўрганишда муҳим умумтуркий манбалардан бири ҳисобланади.
Бироқ асарни замонавий ўзбек тилининг ягона бевосита манбаси сифатида талқин қилиш илмий жиҳатдан тўғри бўлмайди. Ўзбек тилининг шаклланиши узоқ давом этган тарихий, ҳудудий ва маданий жараёнлар билан боғлиқ.
Қошғарий асари ана шу мураккаб тараққиётнинг қадимий қатламларини ўрганиш, туркий тиллар ўртасидаги умумийлик ва фарқларни аниқлаш, сўзларнинг тарихий маъно ўзгаришларини тадқиқ этиш учун муҳим асосдир.
Айниқса, ўзбек тили байрами муносабати билан мазкур асарга мурожаат қилиш тилни қадрлашнинг яна бир муҳим жиҳатини — унинг илмий тарихи ва манбавий асосларини билиш зарурлигини намоён этади.
Қадимий қўлёзмадан замонавий илм-фангача
Бугун тарихий луғатлар фақат тилшунослар учун эмас, рақамли гуманитар фанлар, электрон корпуслар ва тарихий маълумотлар базаларини яратиш учун ҳам муҳим манбага айланмоқда.
«Девону луғотит турк»даги сўзлар, географик номлар, мақоллар ва лаҳжа хусусиятларини рақамли шаклда тизимлаштириш келгусида тил тарихи бўйича қиёсий тадқиқотларни янада ривожлантириш имконини бериши мумкин.
Бу — асар асосида барча шундай технологиялар аллақачон яратилганини англатмайди. Бироқ унинг таркибидаги маълумотлар замонавий тадқиқот усуллари учун катта илмий имкониятга эга.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида «Девону луғотит турк» факсимиле нусхасининг намойиш этилиши ана шу узвий боғлиқликни — тарихий мерос, илмий тадқиқот ва замонавий маърифат ўртасидаги алоқани кўрсатади.
Маҳмуд Қошғарийнинг асари бизга бир ҳақиқатни эслатади: тил тарихи фақат сўзлар тарихи эмас. У — халқнинг дунёқараши, географик тасаввури, ижодий тафаккури ва асрлар давомида сақланиб келган маданий хотирасидир.
Дурдона Расулова, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 