Отамдан қолган сабоқлар: Инсоннинг қадри қийин кунларда билинади
Отам (Аллоҳ раҳматига олсин) меҳнат фаолиятини 1960-йилларнинг бошларида Нигериядаги Саудия Арабистони элчихонасида бошлаган эдилар.
Элчихонада Зайд исмли яна бир ходим ишларди. Негадир улар бир-бирлари билан унчалик чиқиша олишмасди.
Бир куни Зайд ака бетоб бўлиб қолди. Шунда отам, ораларидаги совуқ муносабатга қарамай, уни зиёрат қилишга бордилар. Ўша давр одамлари ҳис-туйғуларидан кўра бурч ва одобни устун қўяр эдилар.
Зайд ака ётоқда ётарди. Отам эса индамай ўрнидан туриб, унинг оёқлари остига шиппагини қўйиб бердилар.
Бу жуда оддий кўринган ҳаракат эди.
Аммо айнан шу кичик эътибор уларнинг муносабатини бутунлай ўзгартириб юборди.
Ўша зиёрат кейинчалик қарийб 60 йил давом этган мустаҳкам дўстликнинг бошланишига айланди.
Зайд ака аслида олижаноб феъл-атворли инсон эди. Чинакам характерга эга одам энг кичик эзгуликни ҳам унутмайди ва уни қадрлайди.
Отам билан Зайд ака ўртасидаги дўстлик йиллар сони билан эмас, балки биргаликда бошдан кечирган синовлар ва вазиятлар билан ўлчанарди.
Ҳар бир синов уларнинг дўстлигини янада мустаҳкамлаб борарди.
Қийин дамларда Зайд ака отамни қўллаб-қувватлади, отам ҳам керак бўлганида Зайд акага суянч бўлди.
Уларнинг феъл-атвори, турмуш тарзи ва қарашлари турлича эди. Аммо уларни умумий қадриятлар, ўзаро ҳурмат ва биргаликда босиб ўтилган ҳаёт йўли бирлаштириб турарди.
Донолар айтишади: инсонлар ўртасидаги муносабатлар асосан уч турга бўлинади:
- завқ ва ҳордиқ дўстлиги;
- манфаат дўстлиги;
- синов ва садоқатга асосланган дўстлик.
Энг катта хатолардан бири – ана шу дўстликларнинг чегарасини адаштиришдир.
Масалан, баъзи инсонлар билан фақат бирга вақт ўтказамиз, суҳбатлашамиз, сайр қиламиз ва ҳ.к. Бу йиллар давом этиши ҳам мумкин.
Лекин ҳаёт синови келмагунча, бу муносабатнинг қанчалик мустаҳкам эканини билиб бўлмайди.
Кўп марта шундай бўладики, биз йиллар давомида яқин деб билган одамимиз энг керакли пайтда ёнимизда бўлмайди.
Аксинча, айрим инсонлар оғир кунларда садоқатини исботлайди.
Шунинг учун ҳам энг мустаҳкам дўстлик – бу қувончни ҳам, манфаатни ҳам, синовни ҳам биргаликда енгиб ўта оладиган дўстликдир.
Ҳаётда тамойилларингизни баҳам кўрадиган, оғир дамларда сизни ёлғиз қолдирмайдиган бундай дўстлар жуда кам учрайди.
Агар Аллоҳ сизга шундай бир ёки икки дўстни насиб қилган бўлса, бу энг буюк неъматлардан биридир.
Отам билан Зайд ака умрларининг катта қисмини бир мамлакатда яшамаганлар.
Отам Жидда шаҳрида ўз бизнесини йўлга қўйди. Зайд ака эса Саудия Арабистони Ташқи ишлар вазирлигида фаолиятини давом эттириб, турли мамлакатлардаги элчихоналарда хизмат қилди.
Улар фақат байрамларда ёки қисқа муддатларга учрашишарди. Шунга қарамай, масофа уларнинг дўстлигини заифлаштирмади. Аксинча, йиллар ўтган сари бу ришта янада мустаҳкамланиб борди. Гўё улар ҳар куни учрашиб тургандай эди.
Нега?
Чунки уларнинг дўстлиги манфаатга эмас, самимият ва садоқатга қурилган эди.
Айрим инсонлар олтинга ўхшайди. Улар синовларга дуч келган сари янада покланади, янада порлайди.
Бошқалари эса қалайга ўхшайди. Ҳаёт олови тегиши билан эриб, асл қиёфаси намоён бўлади.
Чинакам инсоннинг қадри айнан қийин кунларда билинади.
Даврон НУРМУҲАММАД
“Чўнтакдаги казино” – қимор ўйинларининг зарари: жамият, иқтисодиёт ва инсон саломатлигига таҳдид
Сўнгги йилларда рақамли технологияларнинг ривожланиши натижасида қимор ўйинлари ва онлайн букмекерлик платформалари кенг оммалашди. Илгари казино ёки махсус муассасаларга бориш талаб қилинган бўлса, бугун смартфон орқали исталган вақтда ва исталган жойдан қимор ўйнаш имконияти мавжуд. Бу эса қиморга қарамликнинг кенгайишига, молиявий муаммоларнинг ортишига ва оилавий низоларнинг кўпайишига олиб келмоқда.
Қиморга қарамлик – тан олинган касаллик
Қиморга қарамлик халқаро тиббий таснифларда хулқ-атворга боғлиқ бузилиш сифатида эътироф этилади. Мутахассислар фикрига кўра, инсон ютқазгани сари яна ўйнаш истаги кучаяди.
Молиявий оқибатлар
Қиморнинг энг биринчи зарари инсоннинг молиявий ҳолатига таъсир қилади. Кўплаб ўйинчилар дастлаб кичик маблағ билан бошлайди. Бироқ йўқотилган пулни қайтариш умидида янада каттароқ пул тика бошлайди. Бу ҳолат: қарздорликнинг ошиб кетиши, банк кредитларининг тўланмай қолиши, оила бюджети издан чиқиши, ҳатто уй-жой ва мол-мулкни йўқотишгача олиб келади.
Тадқиқотларда қимор сабабли айрим инсонлар озиқ-овқат, таълим ва тиббий хизмат учун ажратилган маблағни ҳам ставкаларга сарфлаши аниқланган.
Руҳий саломатликка таъсири
Қиморга қарам инсонларда доимий хавотир, депрессия, уйқусизлик, асабийлик, ўзини айбдор ҳис қилиш каби ҳолатлар тез-тез учрайди.
Энг хавотирлиси – қиморга қарамлик билан суицид хавфи ўртасида кучли боғлиқлик мавжуд. Масалан, Швецияда ўтказилган тадқиқотда қиморга қарам шахсларда ўз жонига қасд қилиш эҳтимоли бошқаларга нисбатан 15 баробар юқори экани аниқланган.
Оила ва жамиятга таъсири
Қиморнинг зарари фақат ўйинчи билан чекланмайди. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотига кўра, қиморбознинг ҳар бири ўртача яна олти нафар инсонга – оила аъзолари, дўстлари ёки ҳамкасбларига салбий таъсир кўрсатади.
Қимор оқибатида: эр-хотин ўртасида ажримлар, оилавий зўравонлик, фарзандлар тарбиясига эътибор берилмаслик, иш жойида самарадорликнинг пасайиши, фирибгарлик ва ўғирлик каби жиноятлар содир бўлади.
Онлайн қиморнинг хавфи
Интернет ва мобил иловалар қиморни янада хавфли қилди. Мутахассислар уни “чўнтакдаги казино” деб таърифлайдилар. Энди инсон сутканинг исталган вақтида бир неча тугма орқали қимор ўйнаши мумкин.
Иқтисодий зарар
Кўпчилик қимор давлат бюджетига солиқ тушуми келтиради, деб ҳисоблайди. Бироқ иқтисодчилар қимор ортидан келадиган яширин харажатлар – соғлиқни сақлаш, ижтимоий ёрдам, жиноятчилик ва меҳнат унумдорлигининг пасайиши – даромаддан ҳам юқори бўлишини таъкидлайдилар.
Қимор – шайтоннинг иши
Ислом динида қимор инсоннинг мол-мулки, ақли, оиласи ва жамият барқарорлигига зарар етказувчи амал сифатида қатъий тақиқланган. Қуръони каримда қиморнинг инсон ҳаётига салбий таъсири очиқ баён қилинган.
Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: “Эй, иймон келтирганлар! Албатта, хамр, қимор, бутлар ва (фол очадиган) чўплар ифлосдир. Шайтоннинг ишидир. Бас, ундан четда бўлинг. Шоядки, нажот топсангиз” (Моида сураси, 90-оят).
Кейинги оятда эса қиморнинг ижтимоий ва маънавий оқибатлари баён қилинади: “Албатта, шайтон хамр ва қимор туфайли ораларингизга адоват ва ёмон кўришликни солишни ҳамда сизларни Аллоҳнинг зикридан ва намоздан тўсишни хоҳлайдир. Энди тўхтарсизлар?!” (Моида сураси, 91-оят).
Ушбу оятлардан маълум бўладики, қиморнинг зарари фақат молиявий эмас, балки инсоннинг маънавий ҳаёти, ибодати ва жамиятдаги муносабатларига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Хулоса
Қимор ўйинлари қисқа муддатда катта ютуқ ваъда қилса-да, уларнинг оқибати кўпинча инсоннинг молиявий барқарорлиги, руҳий саломатлиги ва оилавий муносабатларига жиддий зарар етказади. Илмий тадқиқотлар қиморни шахсий танлов эмас, балки аҳоли саломатлигига таъсир қилувчи ижтимоий муаммо сифатида кўриб чиқиш зарурлигини кўрсатмоқда....
Маълумотлар линки:
https://www.who.int
https://www.theguardian.com
https://www.ft.com
Даврон НУРМУҲАММАД
- «
- »