Фитналар пайтида илм ва етук малакага эга бўлмаган инсон унинг домига тушиб қолиши ҳеч гап эмас. Айниқса, ҳозирги кунга келиб арзимас хато туфайли фитначиларга ёрдам бериши ёки уларнинг сафига тушиб қолиши ҳам мумкин. Фитналарнинг бўлиши тақдирда бор экан, мана шундай фитналар содир бўлган пайтда мусулмон киши қандай йўл тутмоғи лозим? Қандай қилса, ундан сақланиши мумкин? Уламоларнинг Қуръон, ҳадис ва тарихдаги фитналар пайтида салафи солиҳларнинг фитналар пайтида тутган йўлларидан келиб чиқиб бидирган фикрларини қуйида қисқача баён қилишга ҳаракат қиламиз.

Қуръон ва суннатни маҳкам тутиш. Мусулмонларнинг Қуръон ва суннатни маҳкам тутиб, қалбларини улфат қилиб,  ўзаро якдил бўлишликлари фитналардан соғ-саломат чиқишнинг энг тўғри ва синалган йўлидир. Чунки Аллоҳ таоло Ўзининг каломида: “Барчангиз Аллоҳнинг арқонини маҳкам тутинг ва бўлиниб кетманг. Ва Аллоҳнинг сизга берган неъматини эсланг: бир вақтлар душман эдингиз, бас, қалбларингизни улфат қилди. Унинг неъмати ила биродар бўлдингиз. Оловли жар ёқасида эдингиз, ундан сизни қутқарди. Шундай қилиб, Аллоҳ сизга Ўз оятларини баён қилади. Шоядки, ҳидоят топсангиз”, деб марҳамат қилган.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сизнинг ичингизда икки нарсани қолдирдим. Икковларини маҳкам ушласангиз, зинҳор залолатга кетмассиз. Булар – Аллоҳнинг Китоби ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Суннати”, дедилар» (Имом Молик ривоят қилган).

Имом Термизий Ирбоз ибн Сория розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар: “Расулуллоҳ соллаллаоҳу алайҳи васаллам бир кун бомдод намозидан сўнг бизга етук мавъиза қилдилар. Ундан кўзлар ёшланди. Қалблар титради. Бир киши: “Албатта, бу видолашув мавъизасидек бўлди. Ё Расулуллоҳ бизга нимани буюрасиз”, деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “ Сизларни Аллоҳга тақво қилишга, агар қора қул (амир) бўлса ҳам, (уни) эшитиб, итоат қилишга буюраман. Сизлардан ким (мендан кейин) яшаса, кўп ихтилофларни кўради. Ишларнинг янги пайдо бўлганидан сақланинглар. Чунки бу залолатдир. Сизлардан ким шуларга етса, менинг суннатим ва тўғри йўлдаги рошид халифаларимнинг суннатини лозим тутсин. Уни озиқ тишларингиз билан маҳкам ушланглар”, дедилар.

Шаръий илмлардан хабардор бўлиш.  Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Қиёмат яқинлашади, илм олинади, фитналар зоҳир бўлади, бахиллик тарқалади, ҳараж кўпаяди, дедилар. Ҳараж нима. деб сўралди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “ўлим”, дедилар. Бошқа бир ҳадисда “Илмнинг кўтарилиши, илмсизликнинг кўпайиши қиёматнинг аломатларидандир”, дейилган.

Чин дилдан тавба ва истиғфор айтиш. Нима учун айнан тавба ва истиғфор? Чунки иноннинг бошига қандай бало келмасин, кўпинча у гуноҳи сабабидан келади. Бу бало ва мусибатлар фақатгина тавба билан кўярилиши мумкин. Фитна эса мусулмонлар бошига тушган энг катта балолардан ҳисобланади. Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу Аббос ибн Абдулмуттолиб розияллоҳу анҳу билан истисқо қилганда, Аббос розияллоҳу анҳу айтгандилар: “Эй Аллоҳим! Гуноҳ бўлмаса, бало тушмайди. Тавба бўлмаса, бало кетмайди. Қавм мени набийингни ҳурматидан Сенга йўналтирди. Мана бу қўлларимизни Сенга гуноҳлар билан (очамиз), пешоналаримизни Сенга тавба билан қўямиз. Бизни ёмғир билан суғоргин”, деб дуо қилгандилар. Шундан кейи осмон тоғдек ёришди, ҳатто ер серҳосил бўлди. Одамлар яхши яшашди. 

Фитналар пайтида сўз ва амаллар Ислом мезонида бўлиши. Ҳар бир мусулмон айтаётган гапларини ўйлаб гапирмоғи, уни Ислом мезонига солиб кейин гапиришлиги вожибдир. Худди шунингдек, қилаётган ишларини ҳам қилишдан олдин Ислом мезонига солиб, ана ундан кейин қилиши лозимдир. Айниқса, фитналар пайтида янада бунга эътибор бермоғи керак бўлади. Чунки ўзи билмаган ҳолатда фитнага аралашиб қолиши ҳеч гап эмас. Чунки Аллоҳ таоло: “Ўзинг билмаган нарсага эргашма! Албатта, қулоқ, кўз ва дил – ана ўшалар, масъулдирлар”, деган.

Инсонларни фитнага чақирувчиларга эргашишнинг оқибатидан огоҳлантириш. Уламолар инсонларни фитнага шерик бўлиб қолишнинг  ёмонлиги ва унга чқирувчиларга эргашиш ёмон эканлигидан огоҳлантирмоқликлари вожиб амаллардандир. Айниқса, ёшларни бу нарсалардан кўпроқ огоҳлантириш лозим бўлади. Шу билан бирга фитнанинг натижасида келиб чиқадиган қон тўкилишлар, ўзаро душманлик, юртдан хотиржамликни  кетиши, жамиятда талон-тарожларнинг тарқалиши каби нарсалардан ҳам огоҳлантиришлари керак бўлади.

Фитнадан четда бўлиш. Мусулмон кишига ўз динини сақлаш учун ҳам фитналарга қўшилмасдан ундан қочиши лозим бўлади. Фитнлар пайтида ўз уйида бўладими, иш жойида бўладими, қаерда бўлса ҳам ундан узоқ бўлиши лозим.

Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Имом Бухорий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда: “Яқинда фитналар бўлади. Унда ўтирган киши тургандан яхшидир. Турган юриб тургандан, юриб турган ҳаракат қилувчидан яхшидир. Ким ундан сақланадиган ёки бошпаланадиган жой топа олса, ўша ерда сақлансин”,  деб марҳамат қилганлар.

Абу Довуд Миқдод ибн Асвад розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда эса қуйидагилар айтилган: “Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг “Албатта, бахтли киши фитнадан сақланган кишидир, албатта, бахтли киши фитнадан сақланган кишидир, албатта, бахтли киши фитнадан сақланган кишидир ва фитна билан балоланиб сабр қилган кишидир”, деганларини эшитганман.

Эътибор бериладиган бўлса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳиу васаллам уч бора фитнадан сақланишликка чақирмоқдалар. Сақланишни иложи топилмаганда ҳам фитнага қўшилишга эмас, балки унга сабр қилишга чақирмоқдалар. Ана шундагина нажот топпиш мумкин бўлар экан.

 Саҳобаи киромлар ва ўтган салафи солиҳларимизнинг кўплари фитнага аралашмасдан ундан сақланишга ҳаракат қилганлар ва уйларини лозим тутганлар. Улар бу борада Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан келган собит нассга эргашганлар. Муҳаммад ибн Сирин айтадилар: “Фитналар қўзғалганда Расулуллоҳнинг ўн мингта саҳобалари бор эди. Улардан юзтаси ҳам фитнага қўшилмадилар, балки ўттизтага ҳам бормас эди”.  Саъд ибн Абу Ваққос розияллоҳу анҳу  Жамал, Сиффин ҳамда Али ва Муовия розияллоҳу анҳумолар ўртасидаги Таҳким воқеаларида иштирок этмаганлар. Айюб Сижистоний айтадилар: “Саъд ибн Абу Ваққос, Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Аммор ибн Ёсир розияллоҳу анҳумлар йиғилишиб, фитнани зикр қилдилар. Саъд ибн Абу Ваққос: “Мен уйимда ўтираман, унга кирмайман”, дедилар.

ТИИ Модуль таълим шакли талабаси,

Самарқанд шаҳар Хўжа Нисбатдор жоме масжиди

имом-хатиби Бобохон Бобохонов