22 Август, 2026, 9 Рабиъул аввал, 1448
22 Август, 2026, 9 Рабиъул аввал, 1448
Кейинги ҳаёти ота-она тарбиясига боғлиқ. Ота-она унга қай эътиқод, қайси дунёқарашни сингдирса, ўша бўйича вояга етади. Биз ўзимиз имонимиз мусаффолигини сақласак, дунёга бўлган муносабатимизни, эътиқодимизни тўғри қилиб олсак, авлоду зурриётларимиз ҳам бизга эргашади.
Машҳур ривоятга кўра, ҳакимлардан бирига олти ойлик чақалоқни қандай тарбиялаш бўйича маслаҳат қилган одамга донишманд: “Тарбияда олти ой кечикибсиз”, дея танбеҳ берган экан. Фарзанд туғилмасидан илгари бошланадиган тарбия қайси? Бу албатта ҳалоллик. Ҳалол луқма билан вояга етган боладан ёмонлик чиқмайди. Шунинг учун ҳам буюк алломаларнинг ота-оналари сўрамай тановул қилинган бир тишлам олманинг эгасидан розилик сўраганлар.
Тижоратларига бир чақа шубҳа аралаштирмаганлар. Мевалари ғарқ пишган боғ ичида хизмат қилиб, унинг эгасининг рухсатисиз мевасидан татиб ҳам кўрмаганлар. Бобораҳим Машрабга ўхшаш гўдаклар эса ерда ётган узум донасини сўрамай егани учун она қорнида волидасига хитоб қилганлар: “Онажон агар узум эгасини рози қилмасангиз, мен дунёга келмагайман” дея. Халқ орасида она қорнида овози келган гўдаклар, ўғил туғилса, унга Машраб дея ном қўйилиши шундан.
Оила жамиятнинг энг кичик бўлаги. Оилада саодат, фаровонлик бўлиши учун унда адолатни таъминлаш керак. Бу авлодларимизни ёт ғоялардан асраш борасидаги энг муҳим тамойилдир. Ёшларга дунё адолат мезонига қурилганини, инсоннинг нияти ва аъмолига қараб унга саодат кулиб боқишини сингдиришимиз керак.
Бунинг учун у оилавий адолат муҳитида ўсиши керак. Ишламай ётган акани кўрган ука меҳнат қилгиси келмайди. Баъзи оилалар бор: ҳамма нарсанинг зўри эркатой ўғилга, қизларга эса ундан қолгани ҳам бўлаверади. Бола ёшлигидан адолатсизликни, зулмни ҳис қилдими? Бу жуда оғир масала. Қуш уясида кўрганини қилади.
У оиласида жабрга учради. Энди бутун дунё боланинг кўзига зулмат бўлиб кўрина бошлайди. Дунё жабр-зулмга тўла, деган қараш ёт оқимларнинг асосий ғояларидан бири. Демак, меҳрни, тарбияни, таълимни, меҳнатни, мукофотни, ўрни келганда танбеҳни болалар ўртасида тенг тақсимлаш керак. Тенглик, адолат, ҳуррият, инсоф туйғулари оила муҳитида камол топади.
Олим Шайх Али Саллобий ҳафизаҳуллоҳ ҳақиқий мусулмон билан радикал мусулмоннинг фарқини ажойиб тушунтиб берибдилар:
Биринчидан, имони бут мусулмон ўз имони билан машғул бўлади. Радикал мусулмон бировларнинг имони билан машғул бўлади.
Иккинчидан, чинакам мусулмон ўзини ва бошқаларни жаннатга кириши учун ҳаракат қилади. Радикал мусулмон бошқаларни дўзахий эканини исботлашга ҳаракат қилади.
Учинчидан, ҳақиқий мусулмон кишиларнинг хато ва тойилишларини кечириш учун узр қидиради. Радикал мусулмон эса инсонларни жазолаш ва уларни гапириб юриш учун уларнинг хатолари, айблари ва тойилишларини қидириб юради.
Шу билан бир қаторда адолатли бўлиш, фарзандларимизга дунё адолат мезонига қурилган, деган ҳақиқатни сингдиришимиз керак.
Инсон қанчалик инсофли, диёнатли, имонли, виждонли, ҳусни хулқ бўлса, у икки дунё саодатига эришади. Кимки бир зарра яхшилик қилса, оқибатини кўради. Зарра ёмонлик қилса, унинг ҳам оқибатини кўради.
Зеро, инсон ўзи жаннатни қанчалик яхши кўрса, бошқаларнинг ҳам жаннатий бўлишини шундай хоҳлаши керак. Комил инсон бутун инсониятга хайрихоҳ бўлади.
Яна бир ҳақиқат шуки, оила муҳитида кечиримли бўлиш хислати шаклланиши керак. Ота-она ғазаби авжида пайтида ҳам боласига меҳр кўрсата олса, баъзида танбеҳ билан, баъзида ширин сўз билан тарбия олган фарзанд бошқаларни ҳам кечиришни билади. Ўзгалар хатосини кечириш, барчага кечиримли бўлиш бағрикенглик дейилади. Болаларимизнинг бағриларини кенг қилайлик. Шунда улар дунёда роҳат билан яшайдилар. Охиратда саодатга эришадилар.
Саидафзал Саиджалолов,
Ўзбекистон халқаро ислом академияси катта ўқитувчиси
Раддия: Исломда пешволикни даъво қиладиган гуруҳ ва оқимлар диндаги айрим тушунча ва сўзларни ғаразли мақсадлари йўлида бузиб, нотўғри талқин қилиши ҳаммага маълум. Улар шу орқали мусулмонлар ҳиссиётига тегиниш, ўзларига тобеларни кўпайтириш, диндор ва илмли бўлиб кўринишга ҳаракат қилади. “Тоғут” сўзи улар кўп ишлатадиган, инсонларни, айниқса ҳукмдорларни айблашда қўллайдиган тушунчалардан бири. Аслида у нима? Қандай маъноларда ишлатилади? Кимлар тоғут бўлиши мумкин?
“Тоғут” лафзи “туғён” сўзи билан ўзакдош бўлиб, Аллоҳ белгилаб қўйган чегарадан чиқишга, куфрда ҳаддан ошишга, исён қилишга нисбатан ишлатилади. Исломда Аллоҳнинг йўлидан бошқа йўл “тоғут” дейилади. Тоғутнинг каттаси Шайтондир.
“Тоғут” калимаси Қуръони каримнинг саккиз жойида зикр қилинган бўлиб, уламоларимиз уни турлича тафсир қилган. Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу, Имом Шаъбий, Имом Заҳҳок “Тоғутдан мурод – Шайтон” деган. Имом Абу Олия ва Муҳаммад ибн Сирин тоғут сеҳргар ва фолбин эканини айтган.
“Тафсири Жалолайн”да тоғут сўзи тафсирига мурожаат қилайлик: “Ким тоғутга куфр келтириб, Аллоҳга иймон келтирса, батаҳқиқ узилмайдиган мустаҳкам тутқични ушлаган бўлади” (Бақара сураси, 256) ва “Куфр келтирганларнинг дўстлари тоғутлардир. Уларни нурдан зулматларга чиқарурлар” (Бақара сураси, 257) оятларида тоғутлар – бут-санамлар ва Шайтон, “Китоб (Таврот)дан насибадор бўлганларнинг “Жибт” ва “Тоғут”га сиғинишларини ва кофирларга “Шулар мўминлардан кўра тўғрироқ йўлдадир” дейишларини кўрмадингизми?!” (Нисо сураси, 51) оятида – Жибт ва Тоғут Қурайш қабиласидагиларнинг икки санами, “Ўзларини, Сизга нозил қилинган (Қуръон) ва Сиздан олдин нозил қилинган (илоҳий китоблар)га иймон келтирган, деб ҳисоблайдиганларнинг ҳукм сўраб, Тоғут ҳузурига боришни хоҳлаётганларини кўрмадингизми?” (Нисо сураси, 60) оятидаги тоғут куфрда ҳаддан ошган, туғёнга кетган Каъб ибн Ашраф, “Кофирлар (эса) Тоғут йўлида жанг қиладилар” (Нисо сураси, 76-оят) ва “Ким Аллоҳнинг лаънатига учраган, ғазабига дучор бўлган, маймун ва чўчқага айлантирилган ва тоғутга ибодат қилган бўлса, ана ўшалар ёмон мартабадаги ва тўғри йўлдан бутунлай адашган кимсалардир” (Моида сураси, 60) оятларида улар Шайтон, “Батаҳқиқ, Биз ҳар бир умматга: “Аллоҳга ибодат қилинг ва тоғутдан четланинг” деб пайғамбар юборганмиз” (Наҳл сураси, 36-оят) ва “Тоғутдан, унга ибодат қилишдан четда бўлганларга ва Аллоҳга қайтганларга хушхабар бор” (Зумар сураси, 17-оят) оятларида ҳам улар Шайтон деб назарда тутилган.
Аллома Ибн Атийя айтади: “Баъзи олимлар: “Аллоҳдан ўзга ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса тоғутдир”, деган”. Фиръавн, Намруд ва ўзини илоҳ деб эълон қилганлар ва ибодат қилинадиган бут-санамлар тоғут дейилади.
Муқотил розияллоҳу анҳу “Куфр келтирганларнинг дўстлари тоғутлардир” оятидаги тоғутни Каъб ибн Ашраф ва Ҳуяй ибн Ахтаб деб тафсир қилган. У иккиси ислом ва мусулмонларга адовати чексиз, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга кўп азият берган, мусулмонларга қарши урушга жуда кўп даъват қилган яҳудийлардан эди.
Имом Нававий айтади: “Лайс, Абу Убайда, Кисоий ва кўпчилик тилшунослар: “Тоғут – Аллоҳ таолодан бошқа ибодат қилинадиган нарса”, деган”.
Шайх Муҳаммад Амин Шинқитий: “Ҳақиқат шуки, Аллоҳдан ўзга ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса тоғут, энг катта тоғут эса Шайтондир”, дейди.
Тоғут сўзининг маъноси ҳақида буюк муфассир Имом Табарий “Жомиъул баён” тафсирида: “Фикримча, тоғут ҳақида тўғри гап шуки, тоғут Аллоҳга туғён қилиб, Уни тарк этиб, Ундан ўзгага ибодат қилинган нарсадир. Ўша маъбуд инсон, шайтон, бут ва бошқа нарсалар бўлиши мумкин”, дейди.
Муфассир олим Ҳасан Таҳсин Файзли “тоғут” сўзини “Аллоҳдан узоқлаштирадиган, унинг амрларини бажаришни ман этадиган кимсалар”, деб изоҳлаган.
Демак, саҳобаи киромлар, тобеинлар ва уламоларимизнинг сўзларидан тоғут калимаси шайтон, сеҳргар, фолбин ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинадиган ҳар қандай нарса экани маълум бўлмоқда.
Афсуски, ҳозирги кунда баъзи тоифалар мусулмон раҳбарларни тоғут деб атаб, уларни осонгина кофирга чиқармоқда. Уларнинг услуби хаворижларникига ўхшайди. Улар арзимас нарсалар туфайли иймонли одамни кофирга чиқариб, қонини ҳалол ҳисоблаб, қанчадан-қанча беайб мусулмонлар умрига зомин бўлмоқда, исломнинг пок номига доғ тушириб, асл моҳият ва тамойилларини ёт ва бузғунчи ғоялардан иборат фитналар соясига тушириб қўймоқда.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси бўлим бошлиғи,
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 