12 Март, 2026, 23 Рамазон, 1447
12 Март, 2026, 23 Рамазон, 1447
Қадимда Помпей деган шаҳар бўлган. Бу ҳозирги Италиянинг Неапол шаҳри яқинида жойлашган. Бу шаҳар аҳолиси фаҳшга, ҳатто ҳайвонлар қилмайдиган иш: лўттибозликка ўта берилган, ҳатто уларнинг фаҳш билан шуғулланиши ҳозирги бузуқчилик авж олган давлатларда бўладиган фаҳшлардан-да ўтиб кетган эди. Бу шаҳарда зино, жирканчликлар одамлар кўз ўнгида, кўчаларда, дўконларда, уйларда, майдонларда, омманинг кўз ўнгида, фарзандлар олдида содир этиларди. Энг ачинарлиси, улар қилаётган ифлосликларидан фаҳрланишарди.
Келинг, Аллоҳ таоло Помпей аҳолисини қандай ҳалок қилгани ва Қуръони Каримда ўн тўрт аср олдин бунга қандай ишора этилгани борасида сўз юритсак.
Тарихчиларнинг таъкидлашича, Аллоҳ таоло ушбу шаҳар аҳолисини милодий 79 йил 24 августда ҳалок қилган. Ўшанда шаҳар яқинидаги Везувий вулқони отилиб, ундан чиққан лава (ўта юқори даражадаги суюқ олов) шаҳар аҳолиси устига ёғилган. Вулқон лаваси ва куллари шаҳар устига шу қадар тезлик билан катта миқдорда ёғилганки, бунинг оқибатида аҳолининг ҳаммаси турган жойида тош бўлиб қотиб қолган. Эътиборлиси Аллоҳ таоло уларни кул қилиб юбордмади тошга айлантирди. Қотиб қолган жасадлар устида лава тошлари излари, уларнинг юзида эса азоб, оғриқ аломатлари яққол сезилиб турганини кўриш мумкин.
Ўша воқеанинг гувоҳи бўлган сиёсатчи ва ёзувчи кичик Плиний ўз эсдаликларида шундай ёзиб қолдирган: “Улкан қора булут тезлик билан яқинлашиб кела бошлади. Ичида эса жуда катта ҳажмда чақмоқ чақишига ўхшаган олов кўриниб турарди”.
Ҳа, мазкур ҳодисадан анча йиллар ўтгач, ўлик шаҳарларни қазиш жараёнида ўша ҳудуддаги ҳамма нарса асл ҳолатида сақланиб қолганлиги маълум бўлди. Қалин кул остидан кўчалар, тўлиқ жиҳозланган уйлар, одамлар ва ҳайвонлар қолдиқлари топилди. Помпей аҳолисининг аксарияти ҳодисада ҳалок бўлган.
Помпейшунос тарихчи олим Пиер Паоло шундай дейди: “Аввалига ер силкинишлари бўлган, кейин қаттиқ портлаш юз берган. Ундан кейин Везувий устида улкан қора тутун пайдо бўлиб, кратердан катта босимдаги қайноқ газ ажралиб чиқа бошлаган. Вулқондан чиқаётган иссиқлик энергиясининг миқдори Хиросимага ташланган атом бомбаси чиқарган иссиқлик энергиясидан бир неча баробар кўп бўлган. Вулқон отилиши натижасида шаҳар тарафга майда қаттиқ жинслар, вулқон куллари ва ғовакли тошлардан иборат тутун жуда катта тезлик, чамамда – соатига 500-700 км тезликда кела бошлаган. Тутуннинг баландлиги 30-50 метрдан юқори бўлган. Осмонни қоплаб олган улкан массали тутун шаҳар устига тушиб, қисқа муддат ичида Помпейни қоплаб олган”.
Помпей аҳолиси кўчаларни тарк этиб, уйларига яширинишади. Улар уйнинг томи ишончли, бизни сақлаб қолади деб ўйлашади. Шаҳар эса тутун сабабли зулмат ичида қолган эди. Оғир массали кул ва қайноқ тошлар уйларнинг томларини ҳам бузиб, ичкарига кира бошлаган. Камига заҳарли газ одамларни карахт қилган ва натижада ҳеч ким қочишга улгурмаган.
Газнинг ўзи заҳарли бўлиши билан бирга ҳарорати 500-700 даражада иссиқ эди. Бундай кулли ва иссиқ ҳароратли газ йўлида учраган барча нарсани ёндириб юборарди. Кўчада, йўлларда, уйларида бўлган барча кимсалар иссиқдан, заҳарли газ ва тошларнинг баландликдан тушишидан ҳалок бўлдилар. Археологлар кўп миқдорда отлар ва бошқа ҳайвонларнинг қотиб қолган жасадларини ҳам топдилар.
Шу ўринда бир савол туғилади? Ўта юқори ҳароратдаги тутун ва кул инсонни эритиб юбориши керак эди. Аммо Помпей аҳолиси мазкур ҳалокатдан пайтида эриб кетмай, қотиб қолган. Нима учун? Бунинг сабаби шуки, Аллоҳ таоло фаҳш ва зинога берилган кимсаларни қандай аҳволга солганини, қандай ҳалокатга дучор қилганини кейинги инсониятга билдириш, ибрат қилиш учун уларни қотириб қўйди.
Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилган:
وَلَوْ نَشَاء لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيّاً وَلَا يَرْجِعُونَ
“Агар хоҳласак, уларни жойларида қотириб қўюрмиз. Бас, олдинги юришга ҳам қодир бўлмаслар, ортга ҳам қайта олмаслар” (Ёсин сураси, 67-оят).
Ушбу оят муфассирларни лол қолдирган. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо бу оят маъносининг таржимаси “Агар хоҳласак, уларни уйларида турганларида ҳалок қилурмиз” бўлади” деганлар.
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳ ушбу оят тафсирида бундай деганлар:
“Оятдаги “масх” сўзининг маъноси ташқи кўринишни ўзгартириб, уни тош ё жонсиз нарса ёки ҳайвонга айлантириб қўйишдир”.
Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳ ва Қатода раҳимаҳуллоҳ “Бу оят уларни оёқлари турган жойда қотириб қўямиз” деган маънодадир. Шунинг учун Аллоҳ таоло “Бас, олдинги юришга ҳам қодир бўлмаслар, ортга ҳам қайта олмаслар” деган. Ҳа, улар бир ҳолда қотиб қоладилар. Олдинга ҳам, орқага ҳам силжий олмайдилар” дея тафсир қилишган.
Имом Бағавий раҳимаҳуллоҳ ўзларининг тафсирларида бу оятни “Агар хоҳласак, уларни ўз уйларида ўтирганларида тошларга айлантириб қўямиз. Уларнинг руҳлари бўлмайди” дея тафсир қилганлар.
Эътибор берсак, ушбу тафсирда Имом Бағавий раҳимаҳуллоҳ оятда зикр қилинаётган кимсаларнинг руҳлари бўлмаслигини, фақатгина шакллари бўлишини, ўзлари эса уйларида тошга айлантирилган ҳолда ўтиришларини айтяптилар.
Бу эса биз сўз юритаётган Помпей аҳолисининг ҳалок этилиши ва ундан кейинги қотиб қолган қолдиқларига айнан мос келади.
Қуръони Каримда бундан ўн тўрт аср олдин мазкур ҳодиса ҳақида айтиб қўйилгани Қуръон Аллоҳ таолонинг ҳақ каломи эканлигига ва Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам Унинг ҳақ Пайғамбари эканликларига яққол далилдир!
Азизлар, барчамиз зино, фаҳш ва лўттибозлик каби ифлосликларнинг барча кўринишларидан узоқ бўлиб, иффатли, ҳаёли бўлайлик! Зеро, Аллоҳ таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилган:
وَلاَ تَقْرَبُواْ الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاء سَبِيلاً
“Ва зинога яқинлашманглар. Албатта, у фоҳиша иш ва ёмон йўлдир”. (Оятда «зино қилманглар» эмас, балки «зинога яқинлашманглар» дейилмоқда. Бу дегани, зино қилманглар, дегандан кўра қаттиқроқдир. Мўмин-мусулмон одам зино қилиш тугул, унинг яқинига ҳам йўламаслиги керак. Зинога олиб борувчи нарсалардан ҳам узоқда бўлиши лозим.) (Исро сураси, 32-оят).
Бошқа бир оятда эса Аллоҳ таоло пайғамбари Лут алайҳиссаломнинг қавми билан мунозара қилгани ҳақида хабар бериб, шундай дейди: “Сизлар бутун оламлардан (ажраб – ҳеч бир жонзот қилмаган ишни қилиб, аёлларга уйланиш ўрнига) эркакларга яқинлашурмисизлар?! Ва Парвардигорингиз сизлар учун яратган жуфти ҳалолларингизни тарк қилурмисизлар?! Йўқ, сизлар ҳаддан ошгувчи қавмдирсизлар” (Шуаро сураси, 165–166).
Аллоҳ таоло барчамизни ҳаромдан ва унга олиб борувчи барча фаҳш ишлардан йироқ қилиб, иффатли, ҳаёли бандалардан бўлишимизни насиб этсин!
Манбалар асосида Саййид Аброр Умар тайёрлади
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аллоҳ таоло Қуръони каримнинг кўплаб оятларида бизларни Ўзига ибодат қилиш ва зикрига буюради, жумладан:
«Алабатта, Аллоҳнинг зикри (барча нарсадан) улуғдир» (Анкабут сураси, 45-оят).
«Эй, имон келтирганлар! Аллоҳни кўп зикр қилингиз ва эртаю кеч Унга тасбеҳ айтингиз!» (Аҳзоб сураси, 41-42-оятлар).
«Осмонлар ва ердаги нарсалар Аллоҳга тасбеҳ айтур. У Қудратли ва Ҳикматли (Зот)дир» (Ҳадид сураси, 1-оят).
«Эртаю кеч Роббинг исмини зикр қил!» (Инсон сураси 25-оят).
Ушбу оятлардан маълум бўладики, Аллоҳни зикр қилишлик жуда ҳам улуғ ибодат бўлиб, у инсонни Аллоҳга яқин ва итоатли қилади, кўплаб ажр ва яхшиликларга эришишига сабаб бўлади.
“Зикр” сўзи луғатда эслаш, хотирлаш, ёдга олиш, баён этиш каби маъноларни англатади. Зикр деганда, биринчи навбатда Аллоҳни зикр қилишлик тушунилади. Аллоҳни зикр қилиш - бу қалбни Унга боғлаш, У мени кўриб турибди ва ҳар бир ҳолатимдан хабардордир деган фикр доимо инсон хаёлида туришидир. Ҳар куни маълум бир вақт ичида Аллоҳни ёд этиб, Унга ибодат қилмоқлик ҳам зикрдир.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаёти давомида кўп вақтини зикр билан ўтказган ва бизларни ҳам кўплаб ҳадислари орқали зикр қилишга тарғиб қилган. Улардан айримларини эслаб ўтамиз:
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадиси қудсийда Аллоҳ таоло бундай деган: “Модомики, бандам лаблари қимирлаб, Менинг зикримни қилиб турса, Мен у билан биргаман” (Имом Бухорий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Буср розияллоҳу анҳу ривоят қилади: “Бир киши Пайғамбар алайҳиссаломга: Ё Расулуллоҳ! Яхши, эзгу амаллар жуда кўп, менга бир нарсани буюринг, ўша нарсани маҳкам ушлай!” деди. Шунда Пайғамбар алайҳиссалом: “Аллоҳнинг зикри билан тилинг доим нам бўлиб турсин!”, дедилар (Имом Термизий ривояти).
Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ зикр қилинадиган уй билан Аллоҳ зикр қилинмайдиган уй ҳудди тирик ва ўликка ўхшайди», дедилар (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоят қилган).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким эрталаб ёки кечқурун “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи” ёки “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи, субҳаналлоҳил ъазим”, деб юз марта айтса қиёмат куни бирор киши ундан афзал бўлмайди. Фақат ана шу киши айтганидек ёки ундан ошириб айтсагина афзал бўлиши мумкин», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «“Субҳаналлоҳи валҳамду лиллаҳи ва ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу акбар”, дейишим мен учун қуёш чиқиб нур сочганидан яхшироқдир», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менга: «“Лаа ҳавла ва лаа қуввата илла биллаҳи”ни кўпроқ айт. Албатта, у жаннат хазиналаридан биридир», дедилар (Имом Термизий ривояти).
Уламоларимиз айтадиларки, зикрларнинг энг афзалларидан бири: “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимасидир. Ушбу таҳлил “Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ”, деган маънони англатиб, у тавҳид ва ақидани ўз ичига олади.
Умумий маънода зикр икки хил бўлади, тил билан зикр қилиш ва дил билан зикр қилиш. Истилоҳда эса “Зикр” банданинг Роббисини тили ва дили билан эслашидир. Аллоҳни зикр қилиш нафсга қийин, лекин ажри улуғ амалдир. Зикр - ибодатнинг илиги ва нажот калитидир. У қалбни поклаб сайқаллаштиради, мўмин инсонни куфр ва нифоқдан ажратиб туради. Зикр осон ибодат, уни ҳамма жойда айтса бўлади, фақат нопок жойлар ҳожатхона ва ҳаммомда айтилмайди.
Зикрнинг суннатларидан бири махфийликдир. Махфий зикр ошкора зикрдан афзалдир. Пайғамбаримиз ҳам, саҳобалар ҳам, кўплаб тасаввуф пирлари ҳам махфий зикрни афзал кўришган. Махфий зикр риёдан холи бўлиб, унинг самараси ва фойдаси жаҳрийсидан кўра кўпроқ ва тезроқ ҳосил бўлади. Махфий зикр Аллоҳ билан бандаси орасидаги сир бўлиб, унинг ажрини Аллоҳнинг ўзи беради. Махфий зикр касб билан шуғулланишда ҳам, жамоат жойларида ҳам бошқаларга халал бермайди. Буюк аждодимиз тариқат пешвоси Баҳоуддин Нақшбанд ҳазратлари айтганларидай: “Дил ба ёру даст ба кор”, яъни “Дилинг ҳамиша Аллоҳ ёди билан, қўлинг эса меҳнатда бўлсин”. Банда қайси ўринда бўлишидан қатъий назар унинг қалби доимо Аллоҳни эслаб туриши, шунингдек, тили билан ҳам зикрда бардавом бўлиши лозим. Банда тили билан зикрда давомли бўлар экан, кейинчалик у қалбга чуқур ўрнашиб қалбни ўзи зикр қила бошлайди. Бу комилликнинг юксак кўринишидир.
Қиёмат кунида инсонлар бу дунёда учта амални қилганларга берилган ажру-мукофотларни кўриб ўзи қилмагани учун афсус-надомат чекишар экан. Ушбу ажр эгалари Қуръони карим хофизи бўлганлар, таҳажжуд намозини адо қилувчилар ва зикр аҳлидан бўлган зокирлардир. Аллоҳ таъало қайси бандасини яхши кўрса уни ҳидоятга йўллаб, Ўзига ибодат қилишини осон қилиб қўяди.
Энг афзал зикр – бу Қуръони карим тилавотидир. Қуйидаги ҳадисдан ҳам унинг қанчалик улуғлигини билишимиз мумкин. Абу Саъид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: Аллоҳ таоло айтади: “Кимни Қуръон ўқиш ва менинг зикрим уни бошқа нарсаларни сўрашдан тўсиб қўйса, мен унга сўраганларга берганимдан кўра кўпроғини бераман. Аллоҳ таоло каломининг бошқа каломларга нисбатан фазли Аллоҳ таолонинг бандаларга нисбатан фазли кабидир” (Имом Термизий ривояти).
Ундан кейингиси эса Аллоҳ таолонинг зикридир. Зикр орқали банда Аллоҳ таолога ихлос билан дуо қилади ва ҳожатларини сўрайди. Банда Аллоҳни кўп зикр қилиш билан турли гуноҳлардан узоқлашади. Унинг қалбида беҳуда фикрларга ўрин қолмайди. Таҳлил (Ла илаҳа иллаллоҳ), тасбеҳ (Субҳаналлоҳ), тамҳид (Алҳамду лиллаҳ), такбир (Аллоҳу акбар) ва истиғфор (Астағфируллоҳ) каби зикрлар воситасида Аллоҳ нафсимизни ислоҳ қилади ва бизни Роббимизга яқинлаштиради. Дунё муҳаббати ва унга ҳирс қўйишлик эса бандани Аллоҳнинг зикридан узоқлаштиради.
Исломда зикрлар бир неча турга бўлинади:
1. Замонга хос зикрлар (эрталаб, кеч кирганда айтиладиган зикрлар). Имом Нававий: “Зикр учун энг афзал вақт бомдод намозидан кейинги вақтдир. Ўша вақтда фаришталар ҳозир бўладилар”, деганлар.
2. Маконга хос зикрлар (масжид, уй ёки бошқа жойга кирганда айтиладиган зикрлар).
3. Ибодатларга хос зикрлар (намоз, рўза, ҳаж каби ибодатларда айтиладиган зикрлар). Зикрнинг энг афзал мавсумларидан бири зулҳижжа ойининг биринчи ўн кунлиги ва рамазон ойидир.
4. Амал ва ҳолатларга хос зикрлар (кийим кийганда, уйқудан уйғонганда, таомланганда, улов минганда айтиладиган зикрлар). Мазкур ҳолатларда қилинадиган зикрларни бизда дуо деб аташ одат тусига кирган. Зикр ва дуо бир-бирини тўлдириб келадиган ибодатдир.
Хулоса қилиб айтганда, Аллоҳ таолони зикр қилиш шукрнинг боши ҳисобланиб, унда давомли бўлиш руҳни қувватлайди, қалбни поклайди, нафсни тарбиялайди. Натижада банда гуноҳлардан фориғ бўлади, ризқи кенг ва ҳаётида барака бўлади. Яратганга қурбат ҳосил қилиш учун на дунё ва на охиратга фойда бермайдиган кераксиз сўз, фикр, ҳаёл ва ишлардан воз кечган ҳолда, бўш вақтимиздан унумли фойдаланиб, зикрларда бардавом бўлишимиз керак. Аллоҳнинг буйруқларини бажариш энг олий зикрлардан бири ҳисобланади.
“Тафсири ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”, “Ҳадис ва ҳаёт”
китоби ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон Мамадалиев тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 