30 Январ, 2026, 11 Шаъбон, 1447
30 Январ, 2026, 11 Шаъбон, 1447
ЖАННАТДА АЛЛОҲ ТАОЛОНИ КЎРИШ БАЁНИ
02 – يَرَاهُ الْمُؤْمِنُونَ بِغَيْرِ كَيْفٍ وَإِدْرَاكٍ وَضَرْبٍ مِنْ مِثَالِ
Маънолар таржимаси:
Мўминлар Уни (бандаларга маълум) қандайдир бир ҳолатсиз ҳамда бирор идрок қилишсиз, ва “зарбул масал”сиз кўрадилар.
Назмий баёни:
Мўминлар кўрарлар Уни шаклсиз
Ҳамда идроксизу, “зарбул масал”сиз.
Луғатлар изоҳи:
يَرَاهُ – феъл ва мафъул. هُ замир жумлада зикр қилинмаган Аллоҳ лафзига қайтади. Кўзланган маъно аниқ бўлгани учун зикр қилинмаган лафзга ҳам замир қайтарилган.
الْمُؤْمِنُونَ – жам музаккар солим. Фоилликка кўра раф бўлиб турибди.
بِ – “сабабия” маъносида келган жор ҳарфи.
غَيْرِ – ҳол бўлиб келган. Жор мажрур يَرَاهُ га мутааллиқ.
كَيْفٍ– Бу калима, аслида, ҳолатни сўраш учун ишлатилади. Масалан كَيْفَ رَأَيتَ فُلاَنًا (фалончини қандай ҳолатда кўрдинг?), дейилса, бунга жавобан “фалон жойда кўрдим”, “ўтирганини кўрдим”, “турганини кўрдим” каби жавоблар берилади. Нозим бу ерда бандалар Роббиларини ана шундай бандаларга хос сифатларсиз кўришларини баён қилган.
وَ – мутлақ жамлаш учун келтирилган атф ҳарфи.
اِدْرَاكٍ – идрок қилиш деганда бирор нарсанинг моҳиятини тўлиқ қамраб олиш тушунилади. Бу билан Нозим кўзлар Аллоҳ таолони идрок эта олмаслиги оятда баён қилинганига ишора қилган.
مِنْ مِثَالِ ضَرْبٍ – бу жумлада келган مِنْ зоида жор ҳарфидир. “Зарбул масал” деганда ақлан ҳис қилинадиган нарсани тасвирлаб бериш тушунилади. Нозим мўминлар Аллоҳ таолони қандай кўрганларини тасвирлаб бера олмасликларини ушбу калималар билан баён қилган.
Матн шарҳи:
Мўминлар жаннатга киргач, уларга кўзлар кўрмаган ва қулоқлар эшитмаган сон-саноқсиз неъматлар ато қилинади. Ўша неъматларнинг энг улуғи Аллоҳ таолога назар солиш ҳисобланади. Бундай улуғ бахтга муяссар бўлган бандалар Аллоҳ таолони кўрадилар. Ўший раҳматуллоҳи алайҳ мўминларнинг Аллоҳ таолони кўришлари қандай бўлиши ҳақида сўз юритиб, Уни шаклсиз, идроксиз ва бирор тимсолсиз кўришларини баён қилган. Шаклсиз ва тимсолсиз кўриш ҳақидаги сўз худди Сўфи Оллоҳёр бобомиз айтганлари кабидир:
Кўнгулда кечса, кўзга тушса ҳар шай
Эрур андин муназзаҳ Холиқи Ҳай[1].
Яъни инсоннинг кўнглида Аллоҳ таолонинг қандайлиги тўғрисида қандай фикр ўтса ўтсин, унинг кўзига қандай улуғвор нарса кўринса кўринсин, Аллоҳ таоло барчасидан бошқача бўлган, олий ва буюк Зотдир.
Идроксиз кўриш деганда эса кўрилган нарсани тасвирлаб бера олмайдиган, унинг қандайлигини тушунтириб бера олмайдиган ҳамда ёдида сақлаб қола олмайдиган даражада кўриш маънолари тушунилади. Шу маънода мўминлар Аллоҳ таолонинг жамолига шаклсиз, идроксиз ва бирор тимсолсиз равишда назар ташлайдилар. Бу ҳақида шундай хабар берилган:
﴿وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاضِرَةٌ٢٢ إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٞ٢٣﴾
“У кунда чиройли юзлар бор. Ўз Роббисига назар солувчилар”[2].
Кофирлар эса ўша кунда Аллоҳ таолони кўришдан тўсиладилар. Бу ҳақида Қуръони каримда қуйидагича хабар берилган:
﴿كَلَّآ إِنَّهُمۡ عَن رَّبِّهِمۡ يَوۡمَئِذٖ لَّمَحۡجُوبُونَ١٥﴾
“Йўқ!!! Албатта, улар ўша кунда ўз Роббиларини кўришдан тўсилурлар”[3].
“Имом Шофиъий раҳматуллоҳи алайҳ: “Ушбу оятда мўминларнинг Аллоҳ таолони кўришларига далил бор”, – деган.
Имом Молик раҳматуллоҳи алайҳ: “Унинг душманлари тўсилган ва Уни кўра олмаганларидан кейин, Ўзининг дўстларига тажаллий (ўзини намоён) қиладики, У зотни кўрадилар”, – деган.
Бошқа бир ояти каримада кўзларнинг Уни идрок эта олмаслиги хабар берилган:
﴿لَّا تُدۡرِكُهُ ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَهُوَ يُدۡرِكُ ٱلۡأَبۡصَٰرَۖ ﴾
“Кўзлар Уни идрок этмас. Кўзларни У идрок этар”[4].
Бу ояти кариманинг маъноси беш хил таъвил қилинган:
а) кўзлар олдиларидаги нарсаларни кўради. Кўзлар билан кўриладиган нарсалар орасида фазо бўлиши керак. Шу боис ўзларига жипс бўлиб турган нарсаларни кўрмайди. Агар кўзлар Уни кўрса, У чегараланиб қолиши лозим бўлиб қолади, шунинг учун кўзлар Уни кўрмайди;
б) эшитиш овозларни идрок этганидек, кўриш рангларни идрок этади. У зотни ранглар билан васф қилиш мумкин бўлмаганидек, кўриш билан ҳам васф қилиш мумкин бўлмайди.
Аллоҳ таолони кўришнинг ҳақ экани ҳадиси шарифларда ҳам баён қилинган.
عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللهِ البَجَليِّ قَالَ كُنَّا عِنْدَ النبيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَظَرَ إِلَى القَمَرِ لَيْلَةَ البَدْرِ فَقَالَ إنَّكُمْ سَتَرَونَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا القَمَرَ لا تُضَامُّونَ في رُؤْيَتهِ فَإنِ اسْتَطَعْتُمْ أنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ
Жарир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Бизлар Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик, у зот тўлин ой кечасида ойга назар солдилар-да: “Сизлар яқинда Роббиларингизни бу ойни кўргандек кўрасизлар, Уни кўришда қийналмайсизлар, агар қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин намозга куч сарфлашга қодир бўлсаларингиз, албатта, уни адо қилинглар”, – дедилар”. Муттафақун алайҳ.
Шарҳ: “Уламолар айтадиларки, Аллоҳ таолони кўриш ҳақидаги сўзда бу икки намознинг зикр қилиниш сабаби шуки, намоз тоатнинг афзалидир. Қолаверса, бу икки намоз, (бомдод ва аср) фаришталар жамланиши, амалларнинг кўтарилиши каби фазилатлар билан бошқа намозлардан афзаллиги собит бўлган. Бу икки намоз намозларнинг энг афзали бўлганидан кейин уларни ўз вақтида адо этувчиларга энг афзал мукофот муносиб бўлади. Энг афзал мукофот эса Аллоҳ таолога назар солишдир”[7].
“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг “Бу ойни кўргандек кўрасизлар” дейишлари кўриладиганни кўриладиганга ўхшатиш эмас, балки кўришни кўришга ўхшатишдир. Аллоҳ таолони кўришни ойни кўришга ўхшатишда икки хил маъно бор:
ЖАННАТДАГИ ЭНГ ОЛИЙ НЕЪМАТ
12 - فَيَنْسَوْنَ النَّعِيمَ اِذَا رَأَوْهُ فَيَا خُسْرَانَ أَهْلِ الاِعْتِزَالِ
Маънолар таржимаси:
Уни кўрган вақтларида неъматларни унутадилар, бас, эй (одамлар) мўътазилийларнинг адашишлари (дан эҳтиёт бўлинглар).
Назмий баёни:
Неъматлар унутилар Уни кўрсалар қачон,
Ҳазир бўлинг, мўътазила аҳлига зиён.
Луғатлар изоҳи:
فَ – “таъқийб” маъносида келган атф ҳарфи. Жумлани жумлага атф қилган.
يَنْسَوْنَ – тарк қиладилар, маъносидаги музориъ феъли.
النَّعِيمَ – мафъулликка кўра насб бўлиб турибди.
اِذَا – “шартия” маъносида келган зарф ҳарфи.
رَأَوْهُ – феъл, фоил ва мафъул. رَأَى феъли кўз билан қарашга нисбатан ҳам, ақлий назарга нисбатан ҳам ишлатилади. Бу ерда кўз билан қараш маъносида ишлатилган.
فَ – “таълилия” (изоҳлаш) маъносида келган.
يَا – яқинга ҳам, узоққа ҳам ишлатиладиган нидо ҳарфи. Мунодоси маҳзуф.
خُسْرَانَ – маҳзуф феълнинг мафъули бўлганига кўра насб бўлиб турибди. Луғатда “зарар кўриш”, “ҳалок бўлиш” ва “адашиш” маъноларини англатувчи масдар исм.
الاِعْتِزَالِ أَهْلِ – музофун илайҳ. Эътизол аҳлидан мўътазилий фирқаси назарда тутилган. إِعْتَزَلَ феъли бировнинг бирор нарсадан воз кечиб, уни ўзи ташлаб кетишига нисбатан ишлатилади. إِنْعَزَلَ феъли эса бировнинг бошқа биров томонидан четлаштирилишига нисбатан ишлатилади.
Матн шарҳи:
Жаннатийларга кўзлар кўрмаган, қулоқлар эшитмаган сон-саноқсиз неъматлар ато қилинади. Жаннатдаги неъматлар шундай васф қилинган:
﴿عَلَىٰ سُرُرٖ مَّوۡضُونَةٖ١٥ مُّتَّكِِٔينَ عَلَيۡهَا مُتَقَٰبِلِينَ١٦ يَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ وِلۡدَٰنٞ مُّخَلَّدُونَ١٧ بِأَكۡوَابٖ وَأَبَارِيقَ وَكَأۡسٖ مِّن مَّعِينٖ١٨ لَّا يُصَدَّعُونَ عَنۡهَا وَلَا يُنزِفُونَ١٩ وَفَٰكِهَةٖ مِّمَّا يَتَخَيَّرُونَ٢٠ وَلَحۡمِ طَيۡرٖ مِّمَّا يَشۡتَهُونَ٢١ وَحُورٌ عِينٞ٢٢ كَأَمۡثَٰلِ ٱللُّؤۡلُوِٕ ٱلۡمَكۡنُونِ٢٣ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٤﴾
“(Улар олтиндан) ясалган сўриларда, ястанган ҳолларида бир-бирларига юзма-юз бўлиб (ўтирурлар). Устиларида эса мангу ёш болалар айланиб (хизматда) юрурлар оқар чашмадан олинган (май тўла) қадаҳлар, кўзалар ва косалар билан. У (май)лардан уларнинг бошлари ҳам оғримас, маст ҳам бўлмаслар. Яна ўзлари танлаб оладиган мева билан, иштаҳалари тортадиган қуш гўштлари билан ҳам (таъминлаб турурлар). Яна (улар учун) оппоқ юзли катта ва чиройли кўзли ҳур қизлар ҳам бўлурки, улар худди (пардага) ўралган дурлар кабидирлар. Бу улар (дунёда) қилиб ўтган амалларининг мукофотидир[9].
Шунчалик ажойиб нозу неъматлар ичида бўлган жаннатийлар Аллоҳ таолонинг жамолини кўрган пайтларида олдиларидаги барча неъматларни унутар эканлар. Шу маънода Ҳишом ибн Ҳассон: “Албатта, Аллоҳ таоло жаннат аҳлига Ўзини намоён қилади. Жаннат аҳли Уни кўрган пайтларида жаннат неъматларини унутадилар”, – деган[10].
Аммо жаннатийлар Аллоҳ таолони кўрганларидан сўнг жаннат неъматлари уларга арзимас бўлиб қолмайди. Балки жаннатийлар Аллоҳ таолони кўрган вақтларида, Унинг тасвирлаб бўлмайдиган даражада улуғлигидан бошқа неъматларни унутиб, унга маҳлиё бўлиб қоладилар. У зот жамолини тўсгандан кейин эса кўрилган нарсани тасвирлаб, тушунтириб бера олмасликлари, ёдда сақлаб қола олмасликлари, қандай эканини идрок эта олмасликлари сабабли яна жаннат неъматларидан роҳатланиб яшайверадилар.
Мулла Али Қори байтдаги فَيَا خُسْرَانَ маъносидаги сўзни грамматик жиҳатдан шарҳлаб, ҳарфи нидонинг мунодоси маҳзуф деганлар ва бу сўзларига имом Шотибийнинг[11] сўзларидан далил келтирган:
وَلَوْ أَنَّ عَيْناً سَاعَدتْ لتَوَكَّفَتْ سَحَائِبُهَا بِالدَّمْعِ دِيماً وَهُطّلاَ
وَلكِنَّها عَنْ قَسْوَةِ الْقَلْبِ قَحْطُهاَ فَيَا ضَيْعَةَ الأَعْمَارِ تَمْشِى سَبَهْلَلاَ
Агар кўз ёрдам берса, булутлари қуярди,
Давомли ёш ёмғирларин киприклардан бетиним.
Лекин қалб қаттиқлиги уларни қуруқ қилди.
Эй (халойиқ, сақланинглар) умрларнинг зое ўтишидан[12].
Яъни ушбу فَيَا ضَيْعَةَ الْأَعْمَارِ ҳам нидо ҳарфидан сўнг “халойиқ” деган мунодо ҳазф қилинган.
Мулла Али Қори “Ҳазир бўлинг мўътазила аҳлига зиён” деган байтда мўътазилий фирқасидагилар борди-ю жаннатга кирсалар ҳам, Аллоҳни кўришни инкор қилганликлари сабабли ушбу улуғ неъматдан маҳрум бўлишларига ишора бор, – деган. Чунки банда Аллоҳ таоло тўғрисида қандай ўйласа, унга бериладиган жазо ё мукофотнинг ўша ўйга мувофиқ бўлиши хабарларда келган:
عَنْ حِبَّانَ بْنِ أَبِي النَّضْرِ قَالَ خَرَجْتُ عَائِدًا لِيَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ فَلَقِيتُ وَاثِلَةَ بْنَ الأَسْقَعِ وَهُوَ يُرِيدُ عِيَادَتَهُ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ فَلَمَّا رَأَى وَاثِلَةَ بَسَطَ يَدَهُ وَجَعَلَ يُشِيرُ إِلَيْهِ فَأَقْبَلَ وَاثِلَةُ حَتَّى جَلَسَ فَأَخَذَ يَزِيدُ بِكَفَّيْ وَاثِلَةَ فَجَعَلَهُمَا عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ وَاثِلَةُ كَيْفَ ظَنُّكَ بِاللهِ قَالَ ظَنِّي بِاللهِ وَاللهِ حَسَنٌ قَالَ فَأَبْشِرْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي إِنْ ظَنَّ خَيْرًا فَلَهُ وَإِنْ ظَنَّ شَرًّا فَلَهُ. رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ
Ҳиббон ибн Аби Назрдан ривоят қилинади: “Язид ибн Асвадни (бемор бўлиб ётган эди) кўргани чиқдим. Йўлда Восила ибн Асқоъга йўлиқдим, у ҳам Язид ибн Асвадни кўргани кетаётган экан. Иккаламиз унинг ёнига кирдик. У Восилани кўргач, унга қўлларини чўзиб, ёнига ишора қилди. Восила унинг ёнига бориб ўтирди. Язид Восиланинг иккала кафтларини ушлаб, ўз юзига босди. Восила унга: “Аллоҳ тўғрисида қандай ўйдасан”, – деди. У: “Аллоҳга қасамки, Аллоҳ тўғрисидаги ўйим яхшидир”, – деди. Восила унга: “Хурсанд бўлавер, мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: “Аллоҳ азза ва жалла айтдики: “Мен бандамнинг мен тўғримда қилган ўйидаман, агар яхши ўйлаган бўлса, ўзига яхши, агар ёмон ўйлаган бўлса, ўзига ёмон”, деганларини эшитганман”, – деди”. Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилган.
Шунинг учун ҳар бир мўмин киши, иншааллоҳ, Аллоҳ мени кечиради, жаннатига киритади ва у ерда Унинг жамолини кўраман, деган ўйда бўлиб, шу ўйига яраша ҳаракат қилиб бориши керак.
АЛЛОҲ АДОЛАТЛИ ВА РАҲМАТЛИ ЗОТДИР
22 – وَمَا إِنْ فِعْلُ أَصْلَحَ ذُو افْتِرَاضٍ عَلَى الْهَادِي الْمُقَدَّسِ ذِي التَّعَالِي
Маънолар таржимаси:
Олийлик соҳиби муқаддас (махлуқларнинг сифатларидан холи) Ҳодийга “аслаҳ иши” асло фарз бўлмайди.
Назмий баёни:
“Аслаҳ иши” фарз эмас улуғ Ҳодийга,
Нуқсонлардан холи Мутаолийга.
Луғатлар изоҳи:
مَا – нафий ҳарфи. Нафийни таъкидловчи зоида إِنْ билан бирга келгани сабабли لَيْسَ нинг амалини қила олмайди[13].
إِنْ – нафийни таъкидлаб келган зоида ҳарф.
فِعْلُ – мубтадо. Музоф бўлгани учун танвинли бўлмайди.
أَصْلَحَ – музофун илайҳ, ғойру мунсориф бўлгани учун фатҳа билан мажрур бўлиб турибди.
ذُو – хабар бўлгани учун марфуъ бўлиб турибди. Таҳқиқларга кўра ушбу таркиб мўътабар ҳисобланади.
افْتِرَاضٍ – музофун илайҳ. Луғатда “зиммага юклаш” маъносидаги масдар.
عَلَى – “истеъло” (устун бўлиш) маъносида келган жор ҳарфи.
الْهَادِي – Ҳодий Аллоҳ таолонинг исмларидан бири бўлиб, луғавий жиҳатдан икки хил маънони ифодалайди:
الْمُقَدَّسِ – луғатда “нолойиқ сифатлардан холи” маъносини англатади. Нозим бу сўз билан Аллоҳ таолонинг اَلْقُدُّوسُ исмига ишора қилган.
التَّعَالِي ذِي – луғатда “олийлик соҳиби” маъносини англатади. ذِي “асмои ситта”дан бири бўлиб, “соҳиб” маъносини англатади. الْهَادِي га сифат бўлгани учун мажрур бўлиб турибди. Бу сифат билан Аллоҳ таолонинг اَلْمُتَعَالِي исмига ишора қилинган.
Матн шарҳи:
Ушбу байт ҳам мўътазилий фирқасига раддия тарзида ёзилган байтлардан биридир. Ўзларини “Адолат ва тавҳид тарафдорлари” деб аташган бу фирқа “Аллоҳ адолатли зот, шунинг учун Унга бандаларга яхши бўлган ишни ихтиёр қилиш вожиб бўлади”, деган даъвони қилишгани учун уларга раддия маъносида мазкур баҳслар қилинган. Уларнинг ўзлари ҳам бу масалада ўзаро ихтилоф қилишган. Уларнинг асосий даъволари шуки, “Солаҳ” (яхшилик қилиш) ва “Аслаҳ” (ҳиммат кўрсатиш) Аллоҳ таолонинг зиммасига вожиб бўлади. “Солаҳ” деганда куфрнинг муқобилидаги иймон, касалликнинг муқобилидаги соғлик каби, фасод ишнинг муқобилидаги яхши ишлар тушунилади. Агар бандага икки ишдан бири – ё унинг жаннатга кириши, ё дўзахга кириши каби иш рўбарў бўладиган бўлса, Аллоҳ таолонинг зиммасига банда учун “солаҳ” бўлган ишни қилиши ва шунга кўра, уни жаннатга киритиши вожиб бўлади. “Аслаҳ” (ҳиммат кўрсатиш) деганда эса банданинг қилган амалига яраша савоб бериш муқобилидаги амалидан кўпроқ савоб бериш каби ишлар тушунилади. Агар банда учун “солаҳ” бўлган жаннатда бўлиши ё “аслаҳ” бўлган” ундаги олий мақомда бўлиши каби икки иш кўндаланг келиб қолса, Аллоҳ таолонинг зиммасига “аслаҳ” вожиб бўлгани учун уни жаннатдаги олий мартабага кўтариши лозим бўлади”.
Мўътазилийларнинг ушбу даъвоси Имом Ашъарийнинг уларнинг йўллари хато эканини англаб етишига сабаб бўлган масала ҳисобланади. Ушбу масала ҳақида имом Ашъарий ва мўътазилий етакчиси Абу Али Жуббоий ўртасида қуйидаги баҳс-мунозара бўлиб ўтган:
Имом Ашъарий: “Уч киши ҳақида нима дейсиз, улардан бири мўмин ҳолида, иккинчиси кофир ҳолида, учинчиси ёш бола ҳолида дунёдан ўтган бўлса, уларнинг оқибати нима бўлади”, – деди.
Жуббоий: “Мўмин жаннат билан мукофотланади, кофир дўзах билан жазоланади, ёш бола эса мукофотланмайди ҳам, жазоланмайди ҳам”, – деб жавоб берди.
Имом Ашъарий: “Агар ёш бола жаннатга киришни хоҳласа, унинг жаннатга кириши мумкин эмасми”, – деди.
Жуббоий: “Йўқ, унга: “Жаннатга солиҳ амал қилган мўмин киради, сенинг эса солиҳ амалинг йўқ” деб жавоб берилади”, – деди.
Имом Ашъарий: “Агар ёш бола: “Айб менда эмас-ку, агар мен улғайганимда албатта солиҳ амалларни қилиб жаннатга кирган бўлар эдим”, деса унга нима дейилади”, – деди.
Жуббоий: “Аллоҳ таоло унга: “Агар сен улғайганингда исён қилиб жазога гирифтор бўлишингни билган эдим. Шунинг учун сенга “солаҳ” (яхши бўлган иш)ни ихтиёр қилиб ёшлигингда вафот эттирдим, – дейди” – деб жавоб берди.
Имом Ашъарий: “Ундай бўлса дўзахга гирифтор бўлган кофир: “Унинг ҳолатини билганингдек меникини ҳам билгансан-ку, нима учун менга “солаҳ” (яхши бўлган иш)ни ихтиёр қилмадинг”, деса унга нима жавоб бўлади”, – деди.
Жуббоий нима дейишни билмай жим қолди.
Ана шундан кейин Имом Ашъарий мўътазилий фирқасининг қарашларини чуқур таҳлил қилиб уларнинг хато эканини англаб етган ва омма халққа тўғри йўлни кўрсатишга киришган.
Мўътазилий фирқасининг даъволарига қатъи далиллар асосида кескин раддиялар берилган. Ўший раҳматуллоҳи алайҳ бу ҳақида Аҳли сунна вал-жамоанинг қарашларини қисқа ва лўнда қилиб:
“Аслаҳ иши” фарз эмас улуғ Ҳодийга,
Бирор бир нуқсонсиз Мутаолийга.
дея баён қилиб қўя қолган. Ҳа, махлуқотларнинг сифатларига ўхшашдан олий бўлган Аллоҳ таолога ҳеч қачон бирор нарсани қилиш фарз бўлиб қолмайди. Чунки Аллоҳ таоло ҳеч қачон бирор нарсани мажбур бўлиб қилмайди, мажбур бўлиб бажариш бандаларга хосдир.
Мўътазилийларнинг қилган даъволари ботил эканига кўплаб далиллар келтирилган:
﴿وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَلَتُسَۡٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٣﴾
“Агар Аллоҳ хоҳлаганида, албатта, сизларни бир уммат қилган бўлур эди. Лекин У, ўзи хоҳлаган кимсаларни йўлдан оздирур ва ўзи хоҳлаган кишиларни (Тўғри йўлга) ҳидоят қилур. Албатта, (сизлар бу дунёда) қилиб ўтган ишларингиздан сўралурсиз”[14].
Яъни агар Аллоҳ хоҳлаганида бутун инсониятни бир-бирлари билан ихтилоф қилмайдиган, фирқаларга бўлинмайдиган бир миллат вакиллари қилиб қўйган бўларди. Лекин У зотнинг ҳикмати уларни ўз ихтиёрларига қўйиб қўймоқни тақозо қилди. Баъзи инсонлар залолатни ихтиёр қилдилар, баъзи инсонлар ҳидоятни ихтиёр қилдилар. Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кимсани ёрдамсиз қолдириши билан залолатга кетказди, хоҳлаганини эса фазлу марҳамати билан ҳидоятга муваффақ қилди.
Ушбу оятда банда учун энг яхши ва энг манфаатли бўлган ҳидоятнинг Аллоҳ таолога вожиб эмаслиги, балки хоҳлаганини залолатга кетказиши ва хоҳлаганини ҳидоят қилиши баён қилинмоқда. Бундан бировни залолатга кетказиши Унинг адолати, ҳидоятга йўллаши эса Унинг фазлу марҳамати экани, асло ва асло Унга ҳеч нарса вожиб бўлиб қолмаслиги тушунилади.
Ибн Атоуллоҳ Сакандарий раҳматуллоҳи алайҳ “Ҳикамул Атоия”да шундай деган: “Барча нарслар Аллоҳ таолонинг хоҳишига суянади. Унинг хоҳиши эса ҳеч нарсага суянмайди”.
Шарҳ: борлиқдаги барча нарсалар Аллоҳ таоло хоҳлагани сабабли вужудга келган бўлади. Аллоҳ таолога эса уларни хоҳлашини вожиб қиладиган бирор сабаб бўлмайди. Чунки У зотнинг хоҳиши сабаблар билан чегараланган эмасдир.
КЕЙИНГИ МАВЗУЛАР:
ПАЙҒАМБАРЛАР ВА ФАРИШТАЛАРГА ИЙМОН КЕЛТИРИШ БАЁНИ:
Қуръонда зикр қилинган пайғамбарлар;
Пайғамбарларга иймон келтириш тушунчаси;
Пайғамбарларнинг умумий адади ҳақида эътиқодимиз;
Фаришталарга иймон келтириш тушунчаси;
Фаришталарга иймон келтиришнинг мўмин ҳаётидаги таъсири;
Фаришталар қачон яратилган?
Фаришталарни асл қиёфаларида кўриш мумкинми?
Фаришталарнинг ададлари қанча?
Фаришталар ухлайдиларми?
Фаришталар гўзал суратда бўладиларми?
[1] Сўфи Оллоҳёр. Саботул ожизин. – Тошкент: “Чўлпон нашриёти”, 1991. – Б. 9.
[2] Қиёмат сураси, 22, 23-оятлар.
[3] Мутаффифун сураси, 15-оят.
[4] Анъом сураси, 103-оят.
[5] Инсондаги сезгилар: 1. Эшитиш; 2. Кўриш; 3. Ҳидлаш; 4. Там билиш; 5. Теккизиб билиш.
[6] Али ибн Муҳаммад. Нукату вал Уъюн. “Мактабатуш шомила”. – Б. 151.
[7] Файсол ибн Абдулазиз. Татрийзу Риёзис солиҳийн. “Мактабатуш шомила”. – Б. 99.
[8] Ибн Ражаб. Фатҳул Борий. “Мактабатуш шомила”. – Б. 134.
[9] Воқеа сураси, 15, 24-оятлар.
[10] Ибн Батто. Ибонатул Кубро 6-жуз. “Мактабатуш шомила”. – Б. 96.
[11] Имом Шотибий қироат имомларидан бири бўлиб, ҳижрий 590 йилда вафот этган. Қироат илмига бағишлаб ёзилган “Ҳирзул аманий” асари 1173 байтдан иборатдир. Имом Шотибий қироат илми имоми бўлиши билан бир қаторда луғат ва грамматика илмининг ҳам билимдони бўлган. У зот шу қадар иқтидорли бўлганки, мазкур 1173 байтдан иборат бўлган шеърий асарининг ҳар бир қаторини لا ҳарфи билан тугаллаб ёзган.
Уламолар араб тили билимдони сифатида машҳур бўлган зотларнинг сўзларини наҳв сарф қоидаларидан бирортасини исботлаш учун келтирадилар. Шу маънода Мулла Али Қори ҳам бу зотнинг сўзларини далил қилиб келтирган.
[12] Имом Шотибий “Ҳирзул аманий” 82-83-байтлар. “Мактабатуш шомила”.
[13] Бу ҳақидаги маълумот 11-байтнинг изоҳида баён қилинди.
[14] Наҳл сураси, 93-оят.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аннотация. Мақолада илк ҳадис тўплами – муснаднинг луғавий ва истилоҳий маънолари, унинг ҳадис илмида тутган ўрни ҳамда аҳамияти баён этилган. Хусусан, Мовароуннаҳр ҳудудидан етишиб чиққан етук муҳаддислардан бири – Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг ягона илмий мероси – “Муснадул кабир” асарининг ҳадис илмидаги ўрни ҳамда тарқалиш тарихи таҳлил этилган.
Асардаги ҳадислар ровийлари, уларнинг ишончлилик даражалари (сиқа, ҳофиз, ҳужжат, садуқ каби) ва ҳадис ривоят қилишда қўлланилган истилоҳлар (“ахбарана”, “ҳаддасана”, “қола”, “қараъту аʼла” ва бошқалар) илмий жиҳатдан ўрганилган.
Тадқиқотда “Муснадул кабир” асарининг Балх, Ҳирот, Бағдод ва Дамашқ каби илмий марказлар орқали тарқалгани, Халилий, Ғазнавий, Самъоний, Мақдисий, Миззий ва Ибн Ҳажар Асқалоний каби буюк муҳаддислар орқали кейинги авлодларга етиб келгани далиллар асосида ёритилган.
VII-VIII асрларда яшаган муҳаддислар орасида сақланиб, ҳадис илмида ишончли манба сифатида ўқитилгани таъкидланган.
Абстраcт. The article describes the lexical and terminological meanings of the first hadith collection – musnad and analyzes its significance in the science of hadith. The analysis focuses on particular literature namely “Муснад ал-Кабир” which is considered as the only scientific legacy of one of the outstanding muhaddith from Movarounnahr, Haytҳам ibn Kulayb Shashi.
The source was scientifically examined by studying the narrators of the hadiths, their levels of reliability (such as siqa, ҳафиз, ҳужжат, садуқ) and the terms used in narrating hadith (“акҳбарана”, “ҳаддасана”, “қала”, “қараъту аъла”, этc.).
The research found evidences verifying that the literature of “Муснад ал-Кабир” was spread through scientific centers such as Balkh, Herat, Багҳдад, and Damascus, and reached subsequent generations through great hadith scholars such as Khalili, Gҳазнави, Самани, Maqdisi, Миззи, and Ibn Hajar Asqalani. Furtherморе, research highlights that the literature was preserved among hadith scholars of the 7th-8th centuries who used it as a reliable source in the education of hadith.
Калит сўзлар: Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, Муснад, ҳадис, ровий, иснод, сиқа, ҳофиз, ҳужжат, садуқ, ижоза.
Keywords: Ҳайтҳам ибн Кулаиб Шаши, Муснад, ҳадитҳ, нарратор, иснад, сиқа, ҳафиз, ҳужжа, садуқ, ижаза.
КИРИШ
Ҳадис илми манбаларининг кўп сонлилиги, хилма-хиллиги, мавзуларининг кенглиги билан бошқа соҳалардан ажралиб турадиган кенг тармоқли йўналиш ҳисобланади. Ривоят илми бўйича ёзилган асарлар қаторида муснад услубида таълиф этилганлари ўзига хос ўринга эга. Улар муҳаддисларнинг ровийларга асосланган тўпламлари бўлиб, ҳадис ривоят қилган ровий ривоятининг сонини аниқлашда, яшаган давридаги мавқеини ҳамда ислом тарихида тутган ўрнини кўрсатиб беришда хизмат қиладиган катта ҳажмдаги китоблар сирасига киради. Шу билан бирга ҳадис тўпламларини аниқлашда катта ёрдамчи вазифани ўтайди. Натижада кейинги даврларда тасниф этилган ҳадис китоблари саҳиҳ, сунан, жомеʼ каби ҳадис йўналишидаги асарларнинг асосий манбасини муснадлар ташкил этди.
АСОСИЙ ҚИСМ
Ҳадисларнинг ишончлилик (саҳиҳлик) даражасини аниқлашнинг асосий талабларидан бири – унинг “иснод” (санад) деб аталувчи ровийлар занжирини акс эттирган қисмига эътибор бериш саналади. Чунки санаддаги ровийларни тадқиқ этиш орқали ҳадиснинг саҳиҳ ёки заифлиги, қабул қилиш мумкинлиги ёки рад этилиши маълум бўлади.
Иснод (таянч, далил, асос) ҳадиснинг таркибий қисми бўлиб, у ҳадис матнини Пайғамбар алайҳиссаломдан муҳаддисга бир-бирига кетма-кет етказувчи ровийлар занжир ҳисобланади. Ҳадиснинг асосий қисми яъни матнни Пайғамбар алайҳиссаломдан мусаннифга етиб келиш йўлини “иснод” кўрсатади. Агар санад (занжир) қанчалик ишончли кишилардан таркиб топган бўлса, ҳадис шунчалик саҳиҳ саналади.
Исноди муттасил бўлган, яъни санади билан ривоят қилинган ҳадислар “Муснад” деб аталади (Нуриддин Итр, 1997: 223).
Бундан ташқари “муснад” сўзи “иснод” маъносида ҳам келиши мумкин. Шунингдек, ҳадисларни иснодларига кўра, яъни ровийларига кўра тартиблаб жамланган илк ҳадис тўпламлари ҳам “Муснад” дейилади.
Аҳмад ибн Форис (ваф. 395/1005): “Санаднинг маъноси бир нарсани бошқа бир нарсага қўшилишини ифода этади. Шунинг учун, замон ҳам муснад деб номланади, чунки улар ҳам бир-бирига ёпишгандир” (Ибн Форис, 1979:105), деб таърифлаган.
Араб луғатшуноси, филолог Абу Мансур Азҳарий (ваф. 393/1003) “Таҳзиб ал-луға” асарида: “Тоғ ёки адирлик томондаги ердан кўтарилган тепалик санад деб аталади. Унга бирор нарсани суянтирган ҳар бир нарсанг – муснад”, деб ёзади (Абу Мансур Азҳарий, 1964: 365).
Доктор Маҳмуд Таҳҳон (1935-2022) “Тайсир мусталаҳ ал-ҳадис” номли асарида муснад сўзи ҳадис истилоҳида уч хил маънода ишлатилишини ёзади (Маҳмуд Таҳҳон, 1994:17):
Биринчи маъно – санади муттасил, яъни узлуксиз ҳолда ривоят қилинган ҳадис. Бундай ҳадис санадининг аввалидан то охиригача Расулуллоҳ алайҳиссаломга марфуʼ (кўтарилган) қилинган.
Муҳаддис Ҳоким Найсобурий (321-405): “У Расулуллоҳ алайҳиссаломгача исноди муттасил бўлган ҳадисдир”, деган. Машҳур тарихчи ва муҳаддис Хатиб Бағдодий (1002-1071) айтади: “У охиригача муттасил бўлган ҳадисдир”.
Муаррих Ибн Абдулбарр (368-463): “У Расулуллоҳ алайҳиссаломдан ривоят қилинган ҳадис бўлиб, муттасил ёки мунқотеʼ бўлиши баробардир”, деган.
Ушбу таърифлардан келиб чиқиб, саҳоба ва тобеъинлардан санади муттасил ҳолда ривоят қилинган мавқуф ёки мақтуʼ ҳадислар ҳам муснад ҳисобланади. Аммо буюк икки муҳаддис Найсобурий ва Ибн Абдулбаррнинг таърифига кўра, бундай ҳадислар муснад саналмайди.
Муҳаддис Ибн Абдулбаррга кўра, мунқотеʼ (Қандай узилиш бўлишидан қатъи назар, исноди муттасил бўлмаган ҳадисга айтилади. Яъни, исноди муттасил бўлмаган муаъллақ, мурсал, мўзал шартлари топилмаган ривоятдир. Бу уч сифатдан бошқа кўринишда узилиш пайдо бўлиб келган ривоятга “мунқотеʼ”, дейилади), мўзаллар (Луғатда “жуда қийин қилинган” деган маънони англатади. Истилоҳда эса, исноддан икки ё ундан кўп ровийларнинг кетма-кет тушиб қолишига айтилади) ва санади жиҳатидан узилган бошқа ҳадислар ҳам муснад дейилаверади.
Муҳаддис имом Ҳокимнинг таърифига кўра, муснад дейилмайди. Ибн Ҳажар Асқалоний айтади: “Набий алайҳиссаломгача марфуʼ ҳолатда санади уланган ҳадис – муснад дейилади” (Маҳмуд Таҳҳон, 1994:170).
Иккинчи маъно – ҳар бир саҳобийнинг ривояти алоҳида жамланган асар. Хатиб Абу Бакр Бағдодий ҳадис асарлари муаллифлари ҳақида сўз очганда: “Улар орасида ҳадисларни муснад шаклида ривоят қилишни ихтиёр этганлари ҳам бор” (Хатиб Бағдодий, 1983:284) дейди.
Муҳаддис Заркаший ҳам шу фикрга қўшилган ҳолда: “Баъзи муҳаддислар ҳар бир саҳобани ривоят қилган ҳадисларини алоҳида тўплаб, уларни алифбо ҳарфлари бўйича тартиблайдилар. Баъзилари эса саҳобаларнинг даражаларига қараб, масалан, ашараи мубашшара (жаннат башорати берилган ўнта саҳоба), сўнг Бадрда иштирок этганларнинг ривоятини аввал келтирадилар” (Заркаший, 1998:348) деган.
Учинчи маъно – санад маъносида, яъни муснад сўзи ишлатилиб ундан санад – ровийлар силсиласи тушунилади.
Муҳаддислар бобларга ажратиб ёзилган асарларни ҳам “муснад” деб номлашган. Ушбу ном билан аталган асар муаллифлари ундан “узлуксиз санад билан ривоят қилинган ҳадислар” деган маънони ирода қилганлар. Имом Бухорий (ваф. 256/870)нинг “Ал-Жомеʼ ал-муснад ас-саҳиҳ ал-мухтасар мин умури Расулиллаҳ ва сунаниҳи ва айямиҳи” (Расулуллоҳ алайҳиссаломнинг суннатлари ва у кишининг ҳаётлари ҳақида қисқа, саҳиҳ, санади узлуксиз, барча ислом аҳкомларини жамловчи) асари, Имом Муслим (ваф. 261/875)нинг “Ал-муснад ас-саҳиҳ ал-мухтасар мин ас-сунан би нақл ал-адл ан ал-адл ан Расулиллаҳ” асари ҳамда Имом Доримийнинг “Муснад ад-Доримий” асари ва бошқа шу каби ҳадис тўпламларининг муснад деб номланиши ҳам айнан шу маънода ишлатилган.
Муснадлар ҳадис тўпламини аниқлашда бирламчи манба вазифасини ўтайди. Чунки муснад асарларининг ёзилиши ҳадис илми тараққиёти ва ҳадисларни турларга ажратиш, уларнинг санад (иснод)ларини ва ҳадис тўпламларини аниқлашда асосий манба бўлиб хизмат қилди (Иршоди Сорий, 2000:6-7). Зеро, муснад тўпламларидаги ҳадислар саҳиҳ, ҳасан, заиф, ноқис, марфуʼ, мавқуф, шозз кабиларга ажратиб ўрганилган ва завоид, мажма, зайл, атроф каби турдаги ҳадис тўпламлари ёзишда фойдаланилган.
Маълумки, саҳиҳ ҳадис тўпламларида ҳадиснинг матнидан олдин Расулуллоҳ алайҳиссаломдан бошлаб, муҳаддисгача бўлган ровийлар бирма-бир зикр қилинган иснодлари келтирилади. Ровийларни ва уларнинг ишончлилик даражасини аниқлаш муҳаддисларнинг асосий вазифаларидан бири саналади.
Ҳадиснинг ровийси тўлиқ ва аниқ ўрганилмагунича ривоят муҳаддислар томонидан ишончли деб қабул қилинмаган. Шу билан бирга, ҳадис илмида ровийларнинг ҳадиси мақбул бўлиши учун маълум шартлар қўйилган. Улардан бири ровийларнинг адолатли (мусулмон, балоғатга етган, ақлли, фосиқлик аломатлардан холи) ва забтли (ишончли, хотираси кучли, масъулиятли) бўлишидир.
Ҳадис ривоят қилган ровийларнинг ишончлилик даражаларига кўра муҳаддис уламолар турли даражаларни белгилаганлар. Уларнинг билим даражаси, ҳадис илмидаги мавқеи, ёдлаган ҳадислари миқдори, ровийларга оид маълумотларни билишига қараб алоҳида номлар билан аташган.
Баъзи муҳаддисларга бир эмас, бир нечта лақаблар ҳам берилган. Хусусан, Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асарида келган ҳадисларнинг аксарияти ишончли ва ўта ростгўй ровийлар томонидан ривоят қилинган. Буни “Муснад”да келган ҳадислар иснодини таҳлил этиш орқали, ровийларга жарҳ ва таъдил уламоларининг берган хулосаларидан билиш мумкин.
Илмий изланиш таҳлилларига кўра, “Муснади Шоший”даги ровийлар қуйидаги даражаларга ажратилади:
Сиқа сабт [ثِقَةٌ ثَبْت] – “ишончли, мустаҳкам”. Баъзан ровийларнинг мартабалари шу каби бир ёки ундан ортиқ тавсифий сўзлар билан таъкидланади. Хусусан, “Муснадул кабир” ровийларидан Муҳаммад ибн Исъҳоқ ибн Жаъфар ва Саъид ибн Масъуд ибн Абдураҳмон “сиқа сабт” даражасидаги муҳаддислар саналади. Саъид ибн Масъуд ҳадисларни исноди билан ривоят қилгани учун “муснид” деб ҳам аташган.
Сиқа [ثقة] – Луғатда “ишончли” деган маънони билдиради. Ҳадис истилоҳида эса, ривоят қилган ҳадисига ишонч билдирса бўладиган ровийга “сиқа” дейилади. “Муснадул кабир”даги Ҳумайд ибн Масъуд ибн Муборак, Шуъайб ибн Лайс ибн Саъд ибн Абдураҳмон, Али ибн Иброҳим ибн Абдулмажид, Али ибн Довуд ибн Язид, Аҳмад ибн Али ибн Фузайл, Абдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Аҳмад ибн Абдуллоҳ каби 20дан ортиқ муҳаддислар сиқа ровийлар саналади.
Сиқа ма`мун [ثِقَةٌ مَأْمُون] – “Муснадул кабир”даги ровийлар силсиласидаги биргина Абдукарим ибн Ҳайсам ибн Зиёд ибн Имрон шу даража билан сифатланган.
Сиқа ҳофиз [ثِقَةٌ حَافِظ] – “ёдловчи, йоддан билувчи, хотирасида сақловчи”. Муҳаддисликнинг юқори даражаларидан бири ҳисобланади. Унинг талаблари бўйича уламолар турлича фикр билдиришган. Муҳаддис Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Афифуддин Ҳанафий Бухорий (870-941/1466-1535): “Ҳофиз деб юз минг ҳадис матни ва санадини, унинг ровийлари жарҳи, таъдили ва тарихини билган кишидир”, деган. “Муҳаддис” ва “Ҳофиз” бир хил маънода ишлатилади, деган фикрлар ҳам мавжуд.
“Муснадул кабир”даги ҳадислар иснодида бундай муҳаддислар кўп учрайди. Жумладан, Аббос ибн Муҳаммад ибн Ҳотим ибн Воқид, Муҳаммад ибн Башар ибн Усмон ибн Довуд ибн Кайсон, Аҳмад ибн Ҳозим ибн Муҳаммад ибн Юнус ибн Қайс, Аҳмад ибн Зуҳайр ибн Ҳарб ибн Шаддод, Аҳмад ибн Мулаъиб ибн Ҳайён, Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Муслим ибн Мўиз, Исмоил ибн Исъҳоқ ибн Исмоил ибн Ҳолид, Ҳусайн ибн Муҳаммад ибн Мавдуд ибн Ҳаммод, Муҳаммад ибн Ҳусайн ибн Мусо ибн Абу Ҳунайн, Муҳаммад ибн Солиҳ ибн Абдураҳмон, Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Сулаймон, Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Мусо ибн Заҳҳок, Иброҳим ибн Исъҳоқ ибн Иброҳим ибн Башир каби муҳаддислар ана шундай энг баланд ва мақоми юксак даражадаги ровийлар саналади.
Садуқ [صدوق] – луғатда “ўта ростгўй, адолатли” деган маъноларни англатади. Истилоҳда ростгўйлиги билан танилган ровийга нисбатан ишлатилган. Ибн Абу Ҳотим ва Ибн Салоҳ каби муҳаддислар ушбу атамани “таъдил”нинг иккинчи даражаси сифатида баҳолаб, “садуқ” кишиларнинг ривояти ёзиб олинишини айтишган. Муҳаддислардан Заҳабий ва Ироқий эса, уни “таъдил”нинг учинчи даражасида зикр этишган. Агар Заҳабий ва Ироқийларнинг “сиқа” сўзига “сабт”ни қўшиб, уни иккита даражага бўлишгани инобатга олинса, Ибн Абу Ҳотим ва Ибн Салоҳларнинг баҳоси билан уларнинг баҳоси ровийга нисбатан бир ҳукмни билдириши англашилади.
Нуриддин Итр ушбу атама “лаа ба`са биҳи” [لا بأس به] (унинг ёмон сифати йўқ), “хиёр” (яхшилар), “ма`мун” (ишонилган) каби “таъдил” атамалари билан бир даражада туришини айтиб, бундай тавсифланган ровийнинг “адолатли” эканини билиб олиш мумкинлигини таъкидлайди.
Шу билан биргаликда, ушбу атама ровийнинг “забт”и (яъни, унинг ҳадиси қабул қилинишидаги асосий шартлардан бири) кучли ёки кучсизлиги тўғрисида маълумот бермаслигини ҳам таъкидлайди. Унингча, ушбу атама билан васф қилинган ровийнинг ривоятини қабул қилишда унинг забтига ишора қилувчи бошқа маълумотлар борлиги аниқланиб, шундан сўнг унга амал қилиниши ёки рад этилиши мумкин бўлади (Саййид Абдулмажид Ғоврий, 2007:355-356).
Кулайб Шошийнинг “Муснад” асаридаги Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Қурайш, Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Язид ибн Динор, Закариё ибн Яҳё ибн Асад, Муҳаммад ибн Нажиҳ ибн Абдураҳмон, Абдумалик ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад, Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Яҳё ибн Саъид, Ҳасан ибн Али ибн Аффон каби ровийлар шундай сифат билан таърифланган.
Ҳужжат [حجة] – “ҳужжат, далил”. Ҳадис матни ва санади ҳақидаги илмларни пухта эгаллаши билан, улардан фойдаланган ҳолда зарурий масалаларни ҳал қилишда ҳужжат келтира оладиган кишига берилган.
Муҳаддислар “ҳужжатга” бундай таъриф берадилар: “Уч юз минг ҳадис матни ва санадини йоддан биладиган, ровийларининг жарҳи, таъдили ва тарихини билган киши бўлиб, ҳадисларнинг умумий ҳамда хос жиҳатларини ажратиб бера олади”. Имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ровийларидан Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳабиб ибн Ҳассон (Солиҳ Жазра) ҳофиз, сабт, ҳужжат даражасидаги муҳаддис саналади.
Шунингдек, ҳадисларнинг санад занжиридан жой олган ровийларнинг ҳадис шайхларидан қандай шаклда ҳадис олганларини белгилашлари (яъни самаъ ва ъада каби лафзларни қўллашлари) ҳадис илмининг энг муҳим мавзуларидан бирини ташкил этади.
Муҳаддислар “таҳаммул ҳадис” деб ном берган бу ривоят шаклларини алоҳида ифодалар қўллаб белгилайдилар. Чунки ҳадис саҳиҳ бўлишининг бешта шартларидан энг аввали – санаднинг муттасил бўлиши саналади.
Ҳадис уламоларининг наздида санаднинг муттасиллигидан мурод “Санад ровий ундан тушиб қолишидан саломат бўлишидир”.
Бунда ровийлардан ҳар бири ўзининг устозидан ривоят қилишда سمعتُ, حدثني, أخبرني (ахбароний, ҳаддасаний, самиъту) – “менга хабар берди”, “менга ҳадис айтди”, “эшитдим” каби эшитишликка очиқ далолат қиладиган сийғаларни келтиради ёки зоҳиридан қараганда эшитганини билдириб турувчи عن فلان (ʼан fulонин) – “фалончидан” ва أنَّ فلانا قال (анна fulонан қола) – “албатта фалончи айтди” каби сийғалар билан баён қилади.
Ҳайсам ибн Кулайб Шоший “Муснадул кабир”даги ҳадисларни устозларидан қай тартиб ва шаклда олганини, ҳадиснинг санадини белгилашда қуйидаги ифодаларни қўллаган:
Ушбу икки иборани бир-биридан фарқлашни таклиф этган олимлар ҳам мавжуд. Агар шогирдлар жамоасида ривоят қилувчи шогирднинг ўзи ҳадисларни ўқиган бўлса, أخْبَرَنا иборасини айтади. Агар шогирдлар халқасида ривоят қилувчи шогирддан бошқа шогирд ҳадисларни ўқиган, унинг ўзи ҳам устози каби эшитиб ўтирган бўлса, у ҳолда أنْبَأَنا иборасини айтади. Бу ҳолда أنْبَأَنا иборасининг ўрнигаقرات عليه “Унга ўқиб бердим” ва أنا أسمع “Эшитиб тургандим” ибораларини қўллаган маъқул (Абу Исо ат-Термизий, 2021:228-229).
Имом Шоший “Муснадул кабир” асарининг ривоятлар занжирида 22 та ҳадисдан 20 тасини сиқа муҳаддис Али ибн Абдулазиздан, қолган иккитасини эса сиқа ҳофиз Аҳмад ибн Зуҳайрдан келтирган.
Ҳаддасана – (қисқартма шакли [ثنا] сана) – ровийнинг шайхдан олган ҳадисларини ривоят қилиш истилоҳларидан бири бўлиб, луғатда “бизга нақл қилди, ривоят қилди, ҳадис айтди” маъносини англатади. Истилоҳда ҳадисни устозидан кўпчилик билан бирга ёдлаган ҳолда олишда қўлланилган ибора. Бу лафз фақатгина эшитиш (самаъ) йўли билан олинган ҳадисларнинг кетма-кетлиги давомида қўлланилади (Уğур, Mücteba, 1996:107).
Яҳё ибн Саъид Қаттон: ““Ҳаддасана” ва “Ахбарана” бир маънони англатади”, деган (Абу Исо Муҳаммад Термизий, 2017:51) бўлса, Имом Аҳмад: “Истилоҳ илмида “ахбарона” ибораси қувватда “ҳаддасана”дан енгилроқ” деб ёзган (Саид Абдулмажид Ғовий, 2007:49).
Ҳайсам ибн Кулайб 1492 та ҳадисни айнан шу лафзда келтирган. Имом Шоший санадда бу ўтимли феълни ўзига ҳадис айтган ва ҳадис илмида ишончли бўлган устозлари (Аҳмад Асқалоний, Аббос Дурий каби)га нисбатан қўллаган. Ўнта ҳадиснинг ривоятида бу истилоҳ қисқартма ﺎﻧ ва ﺎﻨﺛ шаклда ишлатилган.
3. Ҳаддасаний (حدثني) – луғатда “менга сўзлаб берди” деган маънони англатиб, ҳаддасана истилоҳининг бирлик шаклидир. Имом Шоший муснадида ривоят занжирида 17 та ҳадисда ушбу истилоҳ ишлатилган.
Эшитиш услуби билан шайхга ўқиб бериш услубидан қайси бири афзалроқ экани борасида икки хил қараш мавжуд бўлиб, Имом Молик ва Имом Шофеъий эшитиш услубини афзал деганлар. Имом Аъзам Абу Ҳанифа эса, шайхга ўқиб бериш услубини афзал санаган. Чунки бу ҳолатда ҳадис ибора ва сўзларида эҳтиёткорлик ва мустаҳкамлик ҳосил бўлади. Шогирд хато ўқиса, устоз дарҳол уни тузатади. Тузатиш ва тўғрилаш эшитиш услубидан кўра устозга ўқиб бериш услубида кўпроқлиги ўз-ўзидан яхши маълум.
Муҳаддис ҳофиз Саховий икки ҳолатда ҳам хато ва янглишувнинг олдини олиш ва унга имкон қолдирмаслик мақсад қилинганини таъкидлаган (Абу Исо ат-Термизий, 2021:230).
Демак, шогирдларнинг зеҳни, ўткир хотираси, эҳтиёткорлиги, устознинг эътиборли бўлишига боғлиқ. Кимда бу ҳолат қайси услубда ҳосил бўлса, унинг учун ўша услуб афзал ҳисобланади. Кимдир эшитув йўли билан ҳадисларни хотирасида мустаҳкам сақлай олади. Бошқа биров эса ўқиш билан ҳадисларни қалбида асрай олади.
4. Қола (قال) – “айтди”, “деди” деган маънони билдирувчи, бирлик шахс сийғасидир. Одатда бу истилоҳ ҳадис ўрганувчининг устози билан мулоқотга киришиб, ундан эшитган ҳадисига нисбатан ишлатилади. Аммо айрим муҳаддислар самъа (эшитиш) йўли билан эшитган ҳадисларига ҳам ушбу истилоҳни қўллаганлар. Шу сабаб, баъзи муҳаддислар бу истилоҳни “ҳаддасана” лафзи билан тенг деб ҳисоблайдилар.
Имом Шоший устозидан эшитган фақатгина битта ҳадисни ушбу истилоҳ билан келтирган.
5. Қара`ту аъла (قرأت على) – бу истилоҳ “қарату аъла аш-шайх (шайхга ўқиб бериш)” шаклида ҳам қўлланилади. Ҳадис ривоят қилиш усулларидан бири. Бунда шогирд устозига ҳадисларни ўқиб беради, устоз эса уларни бевосита эшитиб, тўғрилайди. Бу ҳолатда устоз ўзи ривоят қилаётган ҳадисларни эшитиб, ҳақиқатдан ҳам ўзи ривоят қилганини тасдиқлайди. Имом Шоший битта ҳадисни шу ибора билан келтирган. Ушбу ҳадисни устози Али ибн Довуд Қанторий (ваф. 272/885. Бағдодлик сиқа (ишончли), ҳофиз муҳаддис. Ибн Можа ва яна кўплаб машҳур муҳаддислар ундан ҳадис ривоят қилишган)га ўқиб берганини ва шайхи уни тасдиқлаганини ёзган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:97).
Шунингдек, Ҳайсам ибн Кулайб Шоший ҳадисларни ривоят қилишда (حدثنا إملاءً) “ҳаддасана имла`ан” иборасини қўллаши муҳаддиснинг имло мажлисларида қатнашиб, ҳадис ёзганини кўрсатади (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:341).
Имом Шоший “Муснад”даги 1452-рақам остидаги ҳадисни “имом”, “ҳужжат” табақасидаги машҳур муҳаддис, Абу Ҳасан куняси билан танилган Али бин Саҳл (ваф. 261)дан айнан ушбу услубда келтирган.
МУҲОКАМА
Имом Шоший “Муснадул кабир” асарининг айрим ўринларида қайси сана ва шаҳарларда ҳадис тинглагани, ривоят қилгани ҳақида маълумотлар учрайди. Хусусан, қўлёзманинг турли саҳифаларида 487/1094, 488/1095 ва 490/1097-йилларда “Муснадул кабир” асарининг ровийлар занжирининг иккинчи халқаси бўлган Халилий “Муснадул кабир”дан дарс бергани, ҳадис мажлисларида “Муснадул кабир”ни талабалар ўқиб беришгани, баъзан Халилийдан ҳадис тинглашгани келтирилган. Илм мажлисларида Абу Шижў Бистомий, Абу Ҳафс Балхий, Абу Бакр Асбаҳоний, Абул Қосим Тамимий, Абу Абдуллоҳ Ҳасаний, Абу Абдуллоҳ Манадилий, Абу Наср Юноритий, Иброҳим ибн Муборак Ваҳший ва Абул Ҳасан Тусий мунтазам қатнашишган. Улардан Юноритий, Манадилий, Бистомий, Ваҳший ва Тусий кўпинча “Муснадул кабир”нинг маълум қисмларини Халилий ҳузурида овоз чиқариб ўқиганлар.
Маълумотларга кўра, Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асарини Халилийдан ўрганган бошқа бир олим Абу Саъид Ғазнавий (ваф. 536/1141) бўлиб, Халилий билан Балхда учрашиб, ҳадис тинглаган ва унга “Муснад”ни ўқиб берган (Абу Саъд Абдулкарим ибн Муҳаммад Самъоний, 1988:548).
Яна бир муҳаддис Абу Маолий Марваррузий (ваф. 545/1150) Балхда Халилийдан “Муснад”ни тинглаган. Асли ҳиротлик муҳаддис Абу Маҳосин Ғанимий (ваф. 553/1158) Балхда Халилийдан ҳадис келтирган. Халилийдан таълим олган китоблари орасида имом Шошийнинг “Муснад”идан ташқари, имом Термизийнинг “Шамоил” асари ҳам бор эди.
Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари Халилий ва унинг шогирдлари орқали самъа ҳамда ижоза усули билан турли минтақаларга кенг тарқалди. Жумладан, илм ўрганиш учун бутун Ислом оламини кезган, етти минг устоздан ҳадис тинглаган улуғ муҳаддис Абу Саъид Абдулкарим Самъоний (ваф. 562/1166) “Муснадул кабир” асарини таҳаммул (шайхлардан ҳадисни қабул қилиб олиш йўллари) қилган шогирдларидан саналади. Муҳаддис Самъоний Абу Маҳосин Ғанимий ва Абу Саид Ғазнавийдан ривоят қилган ҳамда шу икки силсила орқали санадга боғланган.
Шунингдек, “Муснадул кабир” қўлёзмасидаги самъа (ҳадис тинглаш) ёзувлари китобнинг Ҳиротда 558/1163-йилда Халилийдан ижоза олган Абу Ҳасан Мусавий томонидан ўқитилганини кўрсатади (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:35-36).
597/1201 ва 598/1202-йиллардаги мажлисларда ҳиротлик муҳаддис Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳурдий Халилийнинг шогирдлари Абу Шижў Бистомий ва Абу Ҳасан Мусавийдан “Муснад”нинг баъзи қисмларини тинглаган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:36-38).
600/1204йили Бағдодда вафот этган Ҳурдийнинг маъруза мажлисларига оид самъа ёзувларидан бирида жой маълумоти сифатида “Мадина ас-салом” (Тинчлик шаҳри) яъни Бағдод номи тилга олинган (Зекиййüддîн Abdülazîm b. Abdülkavî el-Мüнзирî, 1984:45). Бу имом Шошийнинг “Муснад” асари Бағдод илмий муҳитида ҳам муомалада бўлганини кўрсатади.
Мовароуннаҳр ҳудудидан ташқарида, турли илм марказларига етиб борган ва муҳаддислар орасида шуҳрат қозонган имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари мадрасаларда ҳам ўқитилган. Масалан, Дамашқдаги Қосиюн тоғи этагида қурилган Зиёия мадрасаси ҳижрий VII асрда Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ўқитилган муассаса сифатида эътиборни тортади. “Муснад”нинг ижозасини Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳурдийдан олган Ибн Бухорий куняли Фахриддин Али ибн Аҳмад Мақдисий (ваф. 690/1291) 679 йилда “Зиёийя” мадрасасида ҳадис мажлисларини ўтказган, маърузага келганлар “Муснадул кабир”ни тинглашган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:38-45).
“Муҳаддис Шом”, “Шайх ас-сунна” дея эътироф этилган дамашқлик муҳаддис Зиёуддин Муҳаммад ибн Абдулвоҳид Мақдисий (ваф. 643/1245) томонидан 620-1223-йилда қурилган “Дор ал-ҳадис” (Ҳадис уйи) сифатида танилган “Зиёийя” мадрасасида “Муснадул кабир” ўқитилган ва ижоза берилган (Абу Саъид Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, 1990:38-45).
Қолаверса, юқорида зикр этилган мадраса асосчиси Зиёуддин Мақдисий ҳам Абдулбоқий ибн Абдулжаббор Ҳурдийдан “Муснадул кабир”дан таҳсил олган ва асарнинг кейинги авлодларга ўтишини таъминлаган (Ибн Ҳажар, 1998:139).
ТАҲЛИЛ
Юқоридаги маълумотлар имом Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ҳижрий VII-VIII асрларда яшаган муҳаддислар орасида муомалада бўлганини кўрсатади. Бу даврда ҳадис илмига оид асарларни тадқиқ қилган, ўз асрининг машҳур муҳаддиси, замонасининг ҳофизи, Шом муҳаддисларининг имоми сифатида танилган олимлардан бири Абул Ҳажжож Жамолиддин Юсуф ибн Абдураҳмон Миззий (ваф. 742/1341. Жамолиддин Миззий ҳижрий VIII аср уламолари орасида Ҳадис ва унга тегишли илмлар бўйича ўз ўрнига эга бўлди. Ҳадис илмида “Туҳфатул ашроф” ва “Таҳзибул камол” асарларини таълиф қилган. Миззий ҳақида муҳаддис Яъмарий бундай деган: “Дамашқда аввалгилар ва охиргилар илмини тўплаган, ҳадис илмининг денгизи, ровийлар ва таржималар билимдони Абул Ҳажжож Миззийни топдим”. Муҳаддис ҳақида Заҳабий, Сафадий, Шамсиддин Ҳусайний, Абдулваҳҳоб Субкий каби алломалар мақтов гаплар айтишган. Хусусан, Субкий бундай деган: “Шайхимиз, устозимиз Жамолиддин Миззий замонамиз ҳофизи, аҳли суннат байроғини кўтарувчиси, бил ижмў ўз асрининг ягонаси, дунё муҳаддислари раислиги унда ниҳояланади”) ҳадис илмига оид “Туҳфатул ашроф” ва “Таҳзибул камол” китобларига Фахриддин Али ибн Аҳмад Мақдисий ва Аҳмад ибн Шайбон Тағлиб Шайбонийдан (ваф. 685/1286) тинглаган ҳадисларини киритган.
Қирқ йилдан ортиқ ҳадис ривоят қилган муҳаддислардан Аҳмад ибн Шайбон (597-685) Дамашқнинг Солиҳийя маҳалласида жойлашган “Жомеʼ ал-Музаффарий” мадрасасида ҳадис илмидан дарс берган олимдир. Муҳаддис Миззий эса ана шу “Жомеʼ ал-Музаффарий”даги маърузаларда қатнашган ва ҳадис тинглаган. Муҳаддислардан Аҳмад ибн Шайбондан ушбу мадрасада “Муснадул кабир” асарини эшитган. Бу Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснад” асари Дамашқдаги ҳадис таълими муассасаларида ҳам ўқитилган ишончли асар эканидан далолат беради.
Муҳаддис Миззий “Муснадул кабир” асарини ривоят қилиш ижозаси орқали асар ҳижрий IX асрда Ибн Ҳажар Асқалонийга ҳам етиб келган (Ибн Ҳажар, 1998:139). Бу ҳақда Ибн Ҳажар бундай деган: “Муснадул кабир” асаридаги ҳадисларни ушбу санад орқали ривоят этганман: Абдулбоқий ибн Абдужаббор Ҳарозий Суфий, Умар ибн Муҳаммад Бистомий, Абу Қосим Аҳмад ибн Муҳаммад Халилий, Абу Қосим Али ибн Аҳмад Хузоий. Шунингдек, “Муснад”нинг тўлиқ биринчи жузини Аҳмад ибн Али ибн Абдулҳақдан оғзаки тарзда, ҳофиз Абу Ҳажжож Миззийдан ижоза орқали, Фахр Али ибн Аҳмад ибн Абдулвоҳид, Аҳмад ибн Шайбон, Умар бин Муҳаммад ибн Тобарзид, Абу Бакр Муҳаммад ибн Қосим Шаҳразавий, Абу Қосим Халилийдан тинглаганман (Ҳамид Абдуллоҳ Маҳаллавий, 2012:14).
Демак, Ибн Ҳажар Асқалоний “Муснадул кабир” асарини ривоят қилиш ижозасини бир неча хил услуб ва устозлар орқали олгани маълум бўлади. Масалан, Миззийдан ижоза олган Камол Аҳмад ибн Али ибн Абдулҳақдан (ваф. 802/1400) оғзаки ижоза олганини кўриш мумкин.
Бошқа томондан, Уммул Ҳасан бинти Мунажжа (ваф. 803/1400) номи билан танилган (асли дамашқлик аёл ровий Фотима бинти Муҳаммад Тануҳийя) устозига “Муснадул кабир”нинг кўп қисмини ўқиб берган ва асарнинг қолган қисмларига ижоза олган. Уммул Ҳасан бинти Мунажжанинг “Муснад”даги силсиласи Сулаймон ибн Ҳамза орқали Зиёуддин Мақдисийга боғланади. Мақдисий эса бу асарни Абдулбоқий ибн Абдулжаббор Ҳурдийдан эшитган (Ибн Ҳажар, 1998:139).
ХУЛОСА
Мовароуннаҳр ҳадис илми ривожига катта ҳисса қўшган муҳаддис Ҳайсам ибн Кулайб Шошийнинг “Муснадул кабир” асари ҳижрий IX асрга қадар асар самаъ, қироат ва ижоза усули билан нақл қилиниб, кенг тарқалгани, Аблулкарим Самъоний, Зиёуддин Мақдисий, Миззий, Ибн Ҳажар каби машҳур муҳаддислар томонидан ўрганилгани ва ўргатилгани, Балх, Ҳирот, Бағдод ва Дамашқ каби йирик илм марказларида ҳам ривоят қилингани, илмий мажлис ҳамда мадрасаларда ўқитилгани, ҳижрий VII асрда ҳадис илмининг бир бўлагига айлангани асарнинг муҳаддислар наздида қанчалик ишончли эканини кўрсатади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 