وَلَا تَجۡعَلُواْ ٱللَّهَ عُرۡضَةٗ لِّأَيۡمَٰنِكُمۡ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ وَتُصۡلِحُواْ بَيۡنَ ٱلنَّاسِۚ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٢٤
224. Аллоҳга ичган қасамларингизни яхшилик, тақво ва одамлар орасини ислоҳ қилишга сабаб қилманглар. Аллоҳ ҳақиқатан эшитувчи ва билувчидир.
Яъни, бирор яхши ишни қилмаслик учун Аллоҳ номидан қасам ичиш мумкин эмас. Масалан, "ота-онам билан сўзлашмайман, камбағалларга эҳсон қилмайман, уришиб қолган одамларни яраштирмайман" дейиш ярамайди. Бундай ҳолатларда Аллоҳ таолонинг номи ёмон ишлар учун нишон қилинган бўлади. Агар бирор киши шундай қасам ичиб қўйган бўлса, каффорат бериши вожиб бўлади.
Қасам ичиш яхши иш эмас. Мабодо қасам ичиш лозим бўлиб қолса, бу қасам яхшилик амалга ошиши учун бўлиши керак. Яъни, қасамни яхшилик, тақво ва одамлар орасини ислоҳ қилишдек эзгуликларга тўсиқ этиб олиш мутлақо дуруст эмас. Мусулмонлик одоби кўп қасам ичмасликни тақозо қилади. Маълум бир қатъий ният билан, келажакда бир ишни қилиш ёки қилмасликни қасд қилиб қасам ичган одам қасамини асраб, унга содиқ қолиши керак. Агар қасамида турмаса, қасамини еган бўлади ва гуноҳ содир этган ҳисобланиб, унга нисбатан шаръий жазо белгиланган. Яъни у ўнта мискиннинг қорнини тўйдириш ёки ўнта мискинга бир сидра кийим олиб бериш ёхуд бир қул озод қилиш каби каффорат беришга мажбур бўлади. Қасамни бузган одамнинг молиявий имкони йўқ бўлса, уч кун рўза тутиб каффоратни адо этиши вожиб. Ҳанафий мазҳабига кўра, бу рўзанинг орасини узмай, кетма-кет тутиш керак. Агар ўша қасам ичаётган одам қасамидан кейин, «иншааллоҳ» деб қўйса, қасамига амал қилиш унинг учун ихтиёрий бўлиб қолади – хоҳласа, қасамига амал қилади, хоҳламаса, амал қилмайди. Чунки «иншааллоҳ» сўзини у қасамхўр бўлиб қолишидан асрайди.
لَّا يُؤَاخِذُكُمُ ٱللَّهُ بِٱللَّغۡوِ فِيٓ أَيۡمَٰنِكُمۡ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتۡ قُلُوبُكُمۡۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٢٥
225. Аллоҳ қасамларингиздаги беҳуда сўзлар учун жавобгарликка тортмайди, лекин дилларингиз қилган қасам учун жавобгарликка тортади. Аллоҳ албатта кечирувчи, ҳалимдир.
"Қасамдаги беҳуда сўзлар" шуки, инсон хоҳламаса ҳам оғзидан турли қасам сўзлари (масалан, туркий халқларда "Худо урсин", арабларда "Аллоҳга қасамки" каби) беихтиёр чиқиб кетади. Бундай қасам учун каффорат берилмайди, бу гуноҳ ҳам эмас. Аммо қасам ичишда тил ва дил баробар иттифоқ қилган бўлса, қасам бузилганида каффорат бериш зарур бўлади. Оиша розияллоҳу анҳо бундай деганлар: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобаларига қудрати етадиган вазифани буюрган эдилар, улар: "Биз сиз каби эмасмиз-ку, Аллоҳ сизнинг олдинги ва келгуси гуноҳларингизни кечирган (шунинг учун ҳам бизга кўпроқ вазифа буюраверинг, биз кўпроқ риёзат чекишимиз лозим), дейишди. Расулуллоҳнинг жаҳллари чиққани юзларидан билинди: "Ораларингизда Аллоҳдан энг қўрқадиган, Уни энг кўп танийдиган менман" деб жавоб қилдилар" (Бухорий ривояти).
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бир сафар оиламиз билан бир нечта давлатларга саёҳат қилиш учун йўлга чиқдик. Бир давлат чегарасига етиб борганимизда, у ерда жуда катта тирбандликка дуч келдик.
Кун ботгунича шу ерда қолиб кетдик. Тирбандлик сабаб чегарадан ўта олмадик. Машинадаги ука-сингилларим асабийлашган, кимдир хавотирда, кимдир эса ғазабда эди. Фақат отам хотиржам эди. У сокинлик билан:
— Бу ҳам ўтиб кетади, — деди.
Сўнг қўшиб қўйди:
— Йиллар ўтгач, сизлар бу воқеани эслайсизлар ва унга кулиб қўясизлар.
Дарҳақиқат, ҳозир онам бу воқеани ҳар сафар эслаганда, табассум билан ҳикоя қилади.
Бу ҳаётдаги оддий, аммо муҳим ҳақиқатни кўрсатади: ҳеч бир ҳолат доимий эмас. Инсон қийинчиликка дуч келганда, оғриқ кўпинча ўз ҳақиқий ҳажмидан каттароқ кўринади. Худди шундай, қувончли лаҳзалар ҳам бизга абадийдек туюлиши мумкин.
Отам ҳам ўша куни қийналган эди, аммо хотиржам эди. Чунки у бу қийинчилик ҳам ўтиб кетишини биларди. У бахтли кунларда ҳам хотиржам эди, чунки бахт ҳам абадий эмаслигини англарди.
Баъзилар буни совуққонлик деб аташи мумкин. Мен эса буни қалб хотиржамлиги деб атайман.
Бу шундай хотиржамликки, инсонга яхши кунларда ҳам, қийин кунларда ҳам ўзини барқарор ҳис қилишга ёрдам беради.
Бу тамойил отамнинг сўнгги кунларида ҳам яққол намоён бўлди. У ҳаётининг охирги кунларида ҳам ажойиб хотиржамлик ва ички осойишталик билан яшади.
Ҳатто отам бундай деб айтарди:
— Ҳатто оғриқ ҳам ўтиб кетади. Ўлим ҳам ўтиб кетади.
Унинг сўнгги кунларидаги хотиржамлик ҳолатини ҳали ҳам тўлиқ тушуниб етолмайман.
Бу қоида машҳур ҳикматга ўхшайди:
“Ҳеч нарса абадий эмас”.
Қийинчиликлар ҳам ўтади, қувончлар ҳам ўтади. Шунинг учун инсон ҳар бир ҳолатда мувозанатни сақлашни ўрганиши керак.
Даврон НУРМУҲАММАД