Иордания фатво ташкилоти (Доиратул-ифто ал-урдунийя) томонидан савдо-сотиқда маҳсулот қадоғига нотўғри маълумотларни ёзиш ва аслида йўқ бўлган хусусиятларни даъво қилишнинг ҳукмига оид саволга ойдинлик киритилди. Унда таъкидланишича, мазкур фатво ташкилотига қуйидагича савол келиб тушган:

Савол: Биз бир маҳсулот ишлаб чиқариб сотамиз. Унинг қадоғига калория миқдорини “200 ккал атрофида” деб ёзиб қўйган эдик. Аслида эса унинг калорияси бундан кўпроқ. Биз шу ҳолатида ундан жуда кўп миқдорда сотиб юбордик. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, агар қадоққа калория миқдорини асл ҳолича кўпроқ қилиб ёзганимизда ҳам маҳсулотнинг нархи ўзгармасди. Шу қилган ишимизнинг ҳукми қандай бўлади ва энди нима қилишимиз керак?

Ушбу саволга Иордания фатво ҳайъати уламолари шундай жавоб беришган:

“Жавоб: Aллоҳга ҳамдлар бўлсин, Пайғамбаримизга саловат ва саломлар бўлсин!

Ислом динида савдо-сотиқ ва ўзаро муомалаларда ёлғон гапириш ва алдаш қатъиян ҳаром қилинган. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ

«Улар (яъни, мўминлар) ўзларига ишонилган омонатларга ва (ўзгаларга) берган аҳду паймонларига риоя қилгувчи кишилардир» (Мўминун сураси, 8-оят).

Бошқа оятда эса:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ

«Эй, иймон келтирганлар, Аллоҳга тақво қилинглар ва содиқлар ила бирга бўлинглар», дейилган (Тавба сураси, 119-оят).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар:

مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا  (رواه مسلم)

«Ким бизни алдаса, биздан эмас» (Имом Муслим ривояти).

Товарга унда аслида йўқ бўлган сифатларни нисбат бериш (масалан, қадоққа нотўғри маълумот ёзиш) ёлғон ва фирибгарлик ҳисобланади. Арзимас дунёвий манфаатларни деб ёлғон гапириш ва алдашнинг ҳаромлиги ҳеч кимга сир эмас. Иордания Фатво кенгашининг 101-сонли қарорида шундай дейилади:

“Мусулмон киши хоҳ тожир бўлсин, хоҳ савдо вакили ёки бошқа вазифада бўлсин, барча сўзларида ростгўй бўлиши, ўзи реклама қилаётган ва сотаётган ҳар қандай маҳсулот ҳақидаги ҳақиқатни доим очиқ баён қилиши шарт. Қандай ҳолат бўлмасин, ёлғон гапириш ва одамларни чалғитиш ҳаромдир. Пайғамбаримиз алайҳиссалом айтганларидек: «Ростгўйликни лозим тутинглар, чунки ростгўйлик яхшиликка бошлайди. Яхшилик эса жаннатга бошлайди. Киши рост гапираверса ва ростгўйликни исташда бардавом бўлаверса, Аллоҳнинг ҳузурида «сиддиқлардан» деб ёзилади. Сизлар ёлғондан ҳазир бўлинглар, чунки ёлғон фужурга бошлайди. Фужур эса дўзахга бошлайди. Киши ёлғон гапираверса ва ёлғончиликни исташда бардавом бўлаверса, Аллоҳнинг ҳузурида «каззоблардан» деб ёзилади» (Муттафақун алайҳ). Ва яна шундай деганлар: «Ким бизни алдаса, биздан эмас» (Имом Муслим ривояти). Ва яна: «Мусулмон мусулмоннинг биродаридир. Мусулмон киши ўз биродарига бирор айбли нарсани сотса, албатта, уни баён қилиши шартдир» (Имом Ибн Можа ривояти)”.

Савдо-сотиқда билиб-билмай ёлғон ва фирибгарликка йўл қўйган киши зудлик билан Аллоҳ таолога чин дилдан тавба қилиши вожибдир. Бунинг учун дарҳол мазкур нотўғри ишни тўхтатиб, маҳсулот қадоғидаги нотўғри маълумотларни тўғрилаш, харидорларни бу ҳолатдан хабардор қилиш, бундай ишга қайтмасликка қатъий қарор қилиш ва қилган ишига пушаймон бўлиб, Аллоҳдан кўп мағфират сўраш ҳамда яхши амалларни кўпайтириш лозим бўлади.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, модомики маҳсулотнинг нархи ундаги нотўғри маълумот сабабли ошмаган экан (яъни калорияси бошқача ёзилганда ҳам нарх бир хил бўлса), фойданинг қайсидир қисмини ажратиб ташлаш талаб этилмайди. Чунки ўртада қайтарилиши керак бўлган фарқ йўқ. Бироқ, топилган даромадни поклаш ва кўнгилни хотиржам қилиш мақсадида яхшилик йўлларига садақа қилиб юбориш мақсадга мувофиқдир.

Хулоса қилиб айтганда, сотилаётган маҳсулотда аслида йўқ бўлган сифатларни бор деб даъво қилиш ҳаромдир. Бу Исломда тақиқланган ёлғон ва алдов саналади. Бундай ишга қўл урган кимса дарҳол чин тавбага шошилиши лозим, даромадни поклаш учун эса садақа қилиши мақсадга мувофи бўлади. Валлоҳу аълам”.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази