12 Май, 2026, 24 Зулқаъда, 1447
12 Май, 2026, 24 Зулқаъда, 1447
Абдураҳмон ибн Абу Бакра розияллоҳу анҳудан, у отасидан ривоят қилади: “Бир киши: “Эй, Аллоҳнинг Расули! Инсонларнинг қайсиси афзал” – деди. У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Умри узоқ бўлиб, амали чиройли бўлгани” – дедилар. У: “Инсонларнинг қайсиниси ёмон” – деди. У зот соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Умри узоқ бўлиб, амали ёмон бўлгани” – дедилар” (Имом Термизий ривояти).
Саҳобий розияллоҳу анҳум Ислом шарафига эришгач, дин ва дунёси учун муҳим бўлган амалларга алоҳида эътибор берганлар. Ҳар икки дунёлари учун фойдали нарсаларни билиб ўрганиб уларга амал қилишга ҳамда зарарли нарсалардан хабардор бўлиб, улардан узоқ бўлишга интилганлар. Уларнинг мана шу қизиқиш ва интилишлари уларни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламга “Энг афзал амал қайси?”, “Кимга кўпроқ яхшилик қилай?”, “Нима қилсам жаннат аҳлидан бўламан?”, “Жаннатга сабаб бўладиган амаллар қайсилар?”, “Инсонларнинг энг яхшиси ким?” каби саволларни беришга ундар эди. Пайғамбаримиз солаллоҳу алайҳи ва саллам ҳар бир саҳобийнинг ёши, ҳолати, имкониятига қараб ёки Исломга янги кирганлигини ҳисобга олган ҳолда жавоб берар эдилар.
Ушбу ҳадисда ҳам бир саҳобий Пайғамбаримиздан “Энг яхши инсон қандай бўладию, ёмон инсон қандай бўлиши” ҳақида сўради. Пайғамбаримиз унга жавобан узоқ умр кўриб ўша узоқ умри давомида яхши солиҳ амалларни кўп-кўп қилиб, натижада савобларини кўпайтириб олган киши инсонларнинг энг яхшиси бўлишини айтдилар. Ўз ўрнида узоқ умр кўришдек имкониятдан тўғри фойдаланмасдан бутун умрини ёмонлик билан ўтказган инсон энг ёмон инсон бўлиб қолишини таъкидладилар. Пайғамбаримиз ушбу жавоблари билан инсон ҳаётининг мазмунини белгилаб бердилар.
Дарҳақиқат инсон ҳаётга келар экан қачон, қаерда, қайси ҳолатда вафот этишини билмайди. Зеро, узоқ ёки кам умр кўриш Аллоҳдан бўлиб, инсоннинг ихтиёрида бўлмаган ишдир. Чунки умрлар Аллоҳнинг қўлидадир. Инсоннинг имконида бори эса, ўша умрида яхши амал қилиб қолишидир. Чунки Аллоҳ таоло инсонга ақл берган, китоблар нозил қилган, Пайғамбарлар юборган, далилларни баён қилган. Ҳар бир инсоннинг солиҳ амал қилишга имконияти бор.
Шу билан бирга Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам баъзи солиҳ амаллар инсоннинг умри узайишига сабаб бўлишини айтганлар. Анас ибн Молик Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилган ҳадисда: “Ким ризқи кенг умри узоқ бўлишини хуш кўрса қариндошларига яхшилик қилсин” дейилган (Имом Бухорий ривояти).
Инсонларнинг яхшиси умри узоқ бўлиб, амали гўзал бўлгани экан, доимо, Аллоҳдан умри узоқ, амали солиҳ бўлган бандалардан қилишини сўраши лозим. Мана шундан яхши амалларсиз кўрилган узоқ умрда инсон учун яхшилик йўқлиги маълум бўлади. Чунки гоҳо узоқ умр инсон учун ёмон ва зарар бўлиб қолиши мумкин. Шу сабабдан баъзи уламолар Аллоҳдан қуруқ узоқ умр эмас, балки тоат ибодатда яхши амаллар узра ўтадиган узоқ умрни сўраши лозим бўлади, дейишган.
Тийбий раҳматуллоҳи алайҳ инсон умридаги лаҳзаларни тижоратчининг сармоясига ўхшатиб шундай дейди: Албатта, лаҳзалар ва вақтлар тижоратчининг сармоясига ўхшайди. Тижоратчи фойда кўрадиган ишларида тижорат қилади. Сармояси қанча кўп бўлса, кўрадиган фойдаси ҳам шунча кўп бўлади. Ҳудди шу каби инсон ҳам умридан яхши амаллар қилиб фойдаланиб қолса, муваффақиятга эришади. Ким (вақтини) сармоясини зое қилса, фойда кўрмай очиқ зиёнда қолади.
Мусулмон инсон ўлимни орзу қилмайди. Чунки у ўзига берилган узоқ умрни яхши савобли ишлар қилишга имконият деб қабул қилади. Умрини ўзининг яхши ишлари билан халқига, динига ва ватанига фойдаси тегадиган тарзда ўтказади. Натижада, Аллоҳнинг розилигига, халқининг дуосига эришиб, охиратда ҳам юзи ёруғ бўлади.
Аллоҳ барчамизни узоқ умр кўриб, ўша узоқ умр давомида яхши амалларга муваффақ қилишини ҳамда оқибатларимизни ҳам гўзал бўлишини насиб қилсин.
Фарҳод ЖЎРАЕВ,
Тошкент Ислом институти
Ақоид ва фиқҳий фанлар кафедраси ўқитувчиси.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Боғийлик араб тилидаги “бағюн” (بغي) сўзидан олинган бўлиб, араб тилидан таржима қилинганда тиламоқ, қасд қилмоқ, жабрламоқ, зулм қилмоқ, бузуқлик, ахлоқсизлик[1] каби маъноларни англатади.
Боғий эса باغي)) зулмкор, тажовузкор ва сулҳни бузувчи, шунингдек, подшоҳ (раҳбар)га қарши чиқувчи, қароқчилик, йўлтўсарлик қилиб, бировнинг моли ҳамда жонига қасд қилувчи маъноси билдиради[2].
Қуръони каримда бағий/бағаа (بغي/بَغَى) сўзи бир неча хил маънони ифодалаб келган. Жумладан «Аъроф» сурасининг 33-оятида “ноҳақ тажовузкорлик”[3] маъносини англатган бўлса, «Қосос» сурасининг 76-оятида эса “такаббурлик қилди”[4] маъносида келган.
Уламолар истилоҳий маъноси ҳақида: “Боғий – бирор таъвил[5]га кўра адолатли амирга қарши чиқувчи мусулмонларнинг қурол-аслаҳага эга бўлган тоифасидир”, деб таъкидлайдилар[6].
Бурҳониддин Марғиноний (ҳиж.511/593–мил. 1123/1196)нинг шогирди фақиҳ Маждуддин Уструшаний подшоҳга қарши бош кўтариб чиққан гуруҳларни қоралаб, бундай тоифаларни Ислом нуқтаи назаридан боғий эканлиги, бундай кимсалар халқ ва динимизнинг ҳақиқий душманлари деб баҳо беради. Қуйида унинг “Китаб ал-фусул” номли асаридан парча берамиз:
“Мусулмонлар ҳақли равишда ҳукмдорлик қилаётган подшоҳ қўл остида халқ тинч ва осойишта яшаб турганларида ўзлари ичидан унга қарши бош кўтарган кишилар тоифаси боғийлардир[7]”. Уламолар ҳукмига кўра, шариатда боғийларга қарши курашда фуқаролар бор имкони билан давлатга ёрдам беришлари шарт[8].
Филолог Ибн Фарис боғийликка қуйидагича таъриф беради:
Бағюн сўзи ب, غ ва ي ҳарфларидан ташкил топган бўлиб, бу сўз қуйидаги икки хил маънога эга:
биринчи маъноси – бирор нарсани излаш, талаб қилиш;
иккинчи маъноси – ахлоқсизлик, бузуқликнинг бир тури[9].
Ибн Нужайм боғийликни қуйидагича таърифлайди: Араб тилидаги باغ (баағ( сўзининг кўплик шакли بغاة (буғаат) бўлиб, бу сўз одамларга жабр-зулм ўтказувчиларга нисбатан ишлатилади. Шунингдек, фитналарни қўзғатувчилар ҳамда ҳукуматга итоат этмайдиганлар ҳам боғий деб аталади[10].
Ҳаскафий боғийлик ҳақида: Бағюн сўзининг луғавий маъноси бирор нарсани излаш ва исташ каби маъноларни билдиради. Жумладан, Қуръони каримдаги: «Мана шу биз истаган нарса эди»[11] (Каҳф сураси, 64–оят) оятидаги «نبغ» (набғи( ояти бунга мисол бўлади.
Истилоҳда эса, руҳсат этилмаган, ман этилган нарсаларни, хусусан, зулм, одамларга зиён етказиш каби қабиҳ амалларни исташни англатишини айтиб ўтади[12].
«Табйийнул-ҳақоиқ шарҳи канзуд-дақоиқ» асарида бу сўзнинг маъноси қуйидагича келтирилади: «Урфда ҳалол бўлмаган нарсани жабр ва зулм билан тортиб олишдир. Фуқаҳолар наздида эса, мавжуд бошлиққа қарши чиқиш бу – «боғий»лик ҳисобланади[13].
Абул-Баракот Насафий (ҳиж.701/мил.1310 ваф.эт.): «Канзуд-дақоиқ»да «боғий»ларни шундай таърифлайди: Мусулмонлар қавмидан бошлиққа итоат қилишликдан бош тортган кишилар жамоаси[14]. Демак, муаллифниниг таъбири бўйича «боғий» мавжуд ҳокимиятга қарши чиқувчи маъносини англатади.
Алим ибн ал-Ала ал-Андаритий ад-Диҳлавий: Мусулмонлардан раҳбарга қарши чиқувчилар тоифаси боғийлар деб аталади. Агар улар қурол олиб ҳукуматга қарши чиқса уларга нисбатан қарши курашиш лозим. Шунингдек, бу каби тоифаларга қарши курашда мамлакат фуқаролари ҳам ҳукуматга ёрдам бермоқликлари шарт.
Ҳанафийлик мазҳабининг машҳур олимларидан Ибн Ҳумам ўзининг “Фатҳ ал-Қадийр” асарида боғийликка изоҳ бериб уни бир неча турларга таснифлайди:
Фақиҳлар наздида боғий сўзи мавжуд ҳукуматга қарши чиқишни англатиб улар тўрт гуруҳга ажратилади:
Зайниддин ибн Нужайм ал-Ҳанафий: Боғий – ҳукуматга қарши чиқувчи мусулмонлар тоифаси бўлиб, бироқ хорижийлар каби мусулмоннинг қонини тўкишни ва ёш болаларни асирга олишни жоиз деб ҳисобламайдилар[18].
Ибн Обидин аш-Шомий “Радд ал-мухтор” асарида: Боғийлар тоифаси ўз ичига ҳокимиятни қўлга киритишга интилган барча гуруҳни олади. Улар бегуноҳ одамларга ўзларининг нотўғри таъвиллари билан қарши чиқадилар ва “ҳақиқат биз билан” деб бузуқ даъвони қиладилар[19].
Ҳанафий мазҳабининг йирик уламоларидан Имом Косоний айтадилар: Боғийлар – хорижийлар сингари кичик ёки катта гуноҳ қилган инсонни куфрда санайдилар. Ҳукуматни динга амал қилмасликда айблаб, ўзларининг нотўғри таъвиллари орқали унга қарши чиқадилар, шунингдек, раҳбарни қатл этишни, унинг молини ўзлаштиришни ва қонини тўкишни жоиз деб биладилар [20].
Мазкур масалада ҳозирги замоннинг етук олимлардан бири Ваҳба Мустафо Зуҳайлий (1932-2015) ўзининг “Ал-фиқҳ ал-исломий ва адиллатуҳу” асарида суннийликнинг тўрттала мазҳаби хулосалари асосида боғийларга “имом (раҳбар)га асоссиз тарзда бўйсинишни рад этган мусулмон қавми (гуруҳ)га айтилади” деб таъриф бериб, “Ким бизга қарши чиқса (қиличини чиқарса), у биздан эмас” деган ҳадисни келтирган[21].
Демак, дин ниқоби остидаги террористик ташкилотларнинг давлат раҳбарига қарши чиқиб, Ислом давлатини тузишга қаратилган ҳатти-ҳаракатлари Ислом таълимотига кўра батамом асоссиздир.
Даврон НУРМУҲАММАД
[1] Ан-Наим ул-кабир. Арабча-ўзбекча луғат. “Наманган” нашриёти. Наманган–2014. Б.57.
[2] Д.Мақсудов. Абул Барокат ан-Насафий ва унинг Мадорик ат-Танзил ва Ҳақоиқ ат-таъвила асари. “Movarounnahr”, 2014. Б 118.
[3] А.Мансур. Қуръони Карим маъноларининг таржима ва тафсири. –Т.: “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2004.
[4] Ўша манба.
[5] Таъвил-луғатда “изоҳлаш ёки бошқа маъносига қайтариш” маъносида келади. Истилоҳда олимнинг Қуръони каримдаги айрим оятларни ўз билими даражасида изоҳлаб тушунтириши “таъвил” дейилади. Қуръони каримда “таъвил” сўзи “тафсир ва таъйин, офият ва оқибат, башоратнинг амалга ошиши, туш маъноси, амалга оширилган иш сабаби” каби бир неча маъноларда ҳам келган. Қуръони каримдаги “муташобиҳ”, “муқаттоат” оятларининг маъносини Аллоҳ таолодан ўзга ҳеч ким аниқ билмайди. Аммо шунга қарамай, айрим ҳидоятдан оғганлар фитна қўзғаш учун ҳавойи нафсларига мослаб уларни таъвил этишга уринишган. Кейинги пайтларда “таъвил” сўзи умуман оятларни тафсирлаш, изоҳлаш, шарҳлаш каби маъноларда ҳам ишлатилмоқда.
[6] Каранг: Муаллифлар жамоаси. Ислом маърифати: аслият ва талқин (ўқув-услубий қўлланма). “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2011. – 93 б.
[8]А.Мансур.Муқаддас матнлар, фатволар ҳамда етакчи уламоларнинг асарларида ақидапарастлик ва зўравонликнинг қораланиши // Ислом маърифатида дунёвий ва диний қадриятлар уйғунлиги. –Т.: “Тошкент ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2011. Б. 9.
[9] Ибн Фарис, Муъжам мақайис ал-луға, Б.144, Ибн Манзур, Лисон ал-Араб, Б.14:75-78,
[10] Ибн Нужайм. ал-Баҳр ал-раъиқ. 5:150.
[11]А.Мансур Қуръони карим: маъноларнинг таржима ва тафсири.–Т.: Тошкент ислом университети нашриёти, 2006.
[12] Ал-Ҳаскафий. ал-Дурр ал-Мухтор. 4:261.
[13] Қаранг: Усмон ибн Али. Табйийнул-ҳақоиқ шарҳи канзуд-дақоиқ. II-жилд. Ливан, 2010. Б. 58.
[14] Абул-Баракот Насафий. Канзуд-дақоиқ фи фиқҳис-содатил-аҳнаф. Қоҳира, 2006. Б. 79.
[15]Тарих фанлари доктори А. Ҳасановнинг таъкидлашича қайси даврда бўлсин мавжуд ҳокимиятга қарши чиқувчилар “хорижийлар” деб аташ мумкин. Бу эса, “боғий” сўзи билан синоним деган маънога олиб келади.
[16] Илмий-таҳлилий ахборот. 2/2010. Тошкент ислом университети нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2010. Б.36.
[17] Ибн Ҳумам Фатҳ ал-Қадийр. 5:334.
[18] Ибн Нужайм. ал-Баҳр ал-раъиқ. 5:151.
[19] Ибн Обидин аш-Шомий. Радд ал-мухтор. 4:262; ад-Дасуқий. ал-Ҳошия. 4:261; Бадриддин ал-Айний. ал-Биноя шарҳ ал-Ҳидоя. 5:888.
[20] Ал-Касоний. Бадоъи ал-саноъи. 7:140
[21] Зуҳайлий М. Ал-фиқҳ ал-исломий ва адиллатуҳу. Дамашқ, Дорул фикр, 2-китоб. Б.481.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 