Қолган кун рўзасини тутиши лозим бўлган киши

1. Рамазон рўзаси очган киши.
2. Тонг отгач (наҳорда) ҳайз ва нифос қони тўхтаган аёл.
3. Тонг отгач (наҳорда) балоғатга етган бола.
4. Тонг отгач, Ислом динини қабул қилган (собиқ) кофирлар куннинг қолган қисмини емай-ичмай ўтказишлари керак.

Рўзадорга нима макруҳ ва нима макруҳ эмас

Макруҳ амаллар:

1. Татиб кўриш.

• Зарурат бўлмаса-да, бир нарса чайнаш.
• Оғизга таъм берадиган ҳеч қандай моддаси бўлмаган сақич чайнаш.
• Жинсий алоқага майл қилишидан амин бўлмаган пайтида ўпишиш.

5. Жинсий яқинлик қилишидан ўзларини тийиб қолишга ишончлари бўлмаса ҳам, (эр-хотиннинг) аъзоларини бир-бирларига теккизишлари.

• Оғизни тупукка тўлдириб ютиш.
• Ўткир наштардек нарса билан қон олдириш каби ҳолдан тойдирадиган бир амал қилиш.

Макруҳ бўлмаган амаллар:

1. Жинсий алоқага майл қилишдан амин бўлган ҳолатда ўпишиш.
2. Эр-хотиннинг ана шундай амин ҳолатда ўпишишлари.
3. Мўйлабни ёғлаш.
4. Кўзга сурма қўйиш.
5. Ҳолсизланиш ёки қувватдан кетиб қолишдан амин бўлса, қон олдириш.
6. Тушдан кейин мисвок ишлатиш (хоҳ тушдан олдин, хоҳ кейин, хоҳ ҳўл, хоҳ қуруқ мисвок ишлатиш суннатдир).
7. Оғизни чайиш.
8. Бурунни чайиш.

Рўзадорга мустаҳаб бўлган амаллар

1. Саҳарлик қилмоқ.
2. Тонг отишига яқинроқ пайтда саҳарлик қилиш.
3. Ҳаво очиқ кунларда ифторни кечиктирмаслик.

Рўза тутмаслик учун сабаб бўладиган узрлар

Узр (ёки ариза) кишини рўза тутишдан тўхтатадиган омилдир. Рўза тутмасликка узр ва рўза очилса гуноҳ бўлмайдиган омиллар саккизтадир: касаллик, мусофирлик, рўза тутмасликка мажбурланиш, ҳомиладорлик, эмизувчи аёл, очлик, сувсизлик, ўта қарилик.

1. Бемор одам касаллиги кучайишидан ёки тузалиши кечикишидан қўрқса.

• Ҳомиладор аёл қорнидаги боланинг тушиб қолишидан ёки ўзининг ўлиб қолишидан ёки касал (бетоб) бўлиб қолишидан қўрқса.
• Эмизувчи аёл ўзи ёки эмизаётган боланинг касал ёки ақли заиф бўлиб қолишидан қўрқса. Бола ўз фарзандими ёки бошқа кишининг боласими, фарқи йўқ. Бу мавзуда қўрқув ўтмиш тажрибасидан чиққан хулосага ёки тўғрисўз мутахассис ва мусулмон шифокорнинт тавсиясига асосланади.

4. Кишининг ўлимга сабаб бўладиган сувсизликка дучор бўлиши.
5. Киши ўлимига сабаб бўладиган шиддатли очликка дучор бўлганида рўзасини очиши жоиздир.

Мусофирлик узри

Тонг отмасдан йўлга чиққан йўловчи (мусофир) рўза тутмаслиги жоиз, бироқ ҳамроҳларининг кўпчилиги рўзадор бўлса ва озуқаларини баҳам кўришса, рўза тутиши фазилатлироқ. Ҳамроҳлари рўза тутмаса ва унинг рўзадорлиги бошқаларга малол келса, рўза тутмагани яхши.

Васият ва қазо (ўлим)

Беморлик, мусофирлик ва шунга ўхшаш сабаблар боис рўза тутолмаган ҳамда узри тугамасдан ўлган кишига тутолмаган рўзалари учун каффорат беришни васият қилиш вожиб эмас.

Узрли бўлганлари учун рўза тутолмаган, узрлари тугагач, яъни бемор тузалгач ва мусофир муқим бўлгач, тутолмаган кунларининг қазосини (бир кунига бир кун) тутадилар.

Қазо рўзаларни танаффуссиз тутиш шарт эмас.

Қазо рўзасини тутиб бўлмай, кейинги Рамазон ойига келса, қазони тўхтатиб, фарз рўзани тутади ва қазони тутмагани учун фидя бермайди (қазони кейин тутиб беради).

Қарилик каффорати

Рўза тутолмайдиган даражада қари, қувватсиз бўлган чол ва кампирларнинг рўза тутмаслиги жоиз. Бироқ улар бир кунга ярим соъ буғдой миқдорида фидя берадилар. Даволаш имконсиз бўлган касалликка чалинганлар ҳам ўта қари кишилар ҳукмидадир, улар ҳам фарз рўза учун фидя беришлари мумкин.

Умр бўйи рўза тутишни назр қилиш

Умр бўйи рўза тутишни назр, аҳд қилган киши рўзғор ташвишлари боис бу назрни бажаролмаса, рўза тутмайди, балки ўрнига фидя беради. Фақир бўлгани туфайли фидяга қодир бўлмаса, истиғфор қилади.

Каффоратни тўлашдан ожиз бўлса

Қари одам қасам ичиб, қасамини бузса ёки одам ўлдирса ва бунинг каффоратини тўлаш учун озод қилишга қул топа олмаса ёки каффорат рўзасини тутмай, умрининг қарилик кунларига қолдирган бўлса, фидя жоиз эмасдир. Чунки фидя Рамазон рўзаси учундир.

Нафл рўза

Нафл рўза тутган киши ҳеч бир узрсиз, қазосини тутиш шарти билан рўзасини бузиши мумкин. Зиёфат – уни берганга, таклиф қилинганга рўзани бузиш учун узрдир. Зеро, бу ҳолатда рўза очиш кўп савобли бўлиши айтилган.

Изоҳ: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Кимки зиёфатга чақирган диндош биродарининг кўнглини синдирмасдан, тутган рўзасини бузса, амал дарфтарига минг йиллик рўза савоби ёзилади. Агар дўсти учун бузган нафл рўзасининг қазосини тутса икки минг йиллик рўза савоби ёзилади», деб марҳамат қилганлар.

Нафл рўзанинг қазоси

Нафл рўзани, қандай сабаб бўлишидан қатъий назар, бузган киши, албатта қазосини тутиши керак. Бироқ икки ҳайит ва ташриқ кунлари жами беш кун тутилган нафл рўза бузилса, қазо тутиш лозим бўлмайди (чунки бу кунларда рўза тутиш ҳаромдир).

Бажарилиши шарт бўлган назр қилинган намоз ва рўза

Қуйидага уч шарт бўлса, назрга вафо қилиш лозимдир.

1. Назр қилинган амал вожиб амал бўлсин.
2. Назр қилинган амал васила, яъни таҳорат каби бир амал учун шарт бўлган амал бўлмасин.
3. Назр қилинган амал аслида адоси фарз бўлган амал бўлмасин, беш вақт намоз, Рамазон рўзаси каби.

Бинобарин, беморни зиёрат қилишни, тиловат саждаси қилишни, таҳорат қилишни назр қилиш билан уларнинг адоси лозим бўлмайди.

Қул озод қилишни, эътикофга киришни, нафл намоз ўқишни, нафл рўза тутишни назр қилиши дуруст.

Бир шартга боғлиқ бўлмаган ёки шартга боғлиқ бўлган (яъни, «ўғлим ҳарбий хизматдан қайтса, қўй сўяман» каби) назр шарт содир бўлганида бажарилиши лозимдир.

Икки ҳайит кунларида рўза тутишни назр қилиш дурустдир. Фақат тутса, у кунларда тутмай, бошқа кунда тутиш керак. У кунларда тутса назр бажарилади, аммо рўза тутган гуноҳкор бўлади.

Назр айнан белгиланган вақтда, маконда, пулда, айтилган камбағалдан бошқа вақтда, маконда, пулда ва бошқа камбағалга берилса ҳам назр адо этилган бўлади. Яъни:

• Шаъбон ойида рўза тутишни назр қилиб, Ражаб ойида тутиш;
• Маккада ўқишни назр қилган икки ракат нафл намозни Мисрда ўқиш;
• Тайинланган пулнинг ўрнига (ўша миқдорда) бошқа пулни садақа қилиш;
• Фақир Убайдуллоҳга аталган назрни камбағал Абдуллоҳга бериш жоиздир.

Назр қилиш шартга боғлиқ бўлганида, шарт содир бўлмасдан олдин адо этилса, ўринга ўтмайди.

Эътикоф

Эркаклар, жамоат билан беш вақт намоз ўқиладиган амалдаги жомеъ масжидида, эътикоф (ибодати) нияти билан эътикофга ўтирадилар. Беш вақт жамоат бўлиб намоз ўқилмайдиган масжидда эътикоф ниятида ўтириш саҳиҳ эмас. Аёлнинг эътикоф ўрни уйнинг намоз ўқиладиган жойи ёки бурчагидир.

Эътикоф турлари

Эътикофнинг ҳукмига кўра, уч тури бор:

1. Назр қилинганида вожиб.
2. Муаккад (кифоя) суннат. Рамазоннинг сўнгги ўн кунида баъзи мусулмонларнинг бажариши билан бошқалардан соқит бўладиган суннат.
3. Бу иккисидан бошқаси мустаҳаб.

Рўза фақат назр қилинган эътикофнинг шартидир. Нафл эътикофнинг вақти ва муддати тайин эмас, қисқа бир муддат эътикоф нияти билан масжидда юриш ҳам эътикофдир.

Эътикофга кирган киши фақат:

1. Шаръий амал учун, масалан, жума намозига;

• Ҳожат чиқариш учун;

3. Зарурий ҳолатда, масалан, масжид бузиладиган бўлса;

• Золимнинг мажбурлаши билан;

5. Масжид жамоатининг тарқалиб тугагани учун;

• Золимларнинг мол ва жонига зарар беришларидан қўрқиш каби мажбурий сабаблар туфайли масжиддан чиқиши мумкин.
• Бу сабаблар содир бўлгани учун эътикофга кирган киши масжиддан чиқса, тезда масжидга қайтиши ё бошқа масжидга кириб эътикофини давом эттириши даркор.
• Ҳеч қандай зарурий сабаб бўлмаса-ю, (бир зумга бўлса ҳам) ташқарига чиқса, вожиб эътикоф бузилади, суннат ёки мустаҳаб бўлса, тугайди.

Эътикофдага одам қиладиган ишлар

1. Эътикофга кирган одам масжидда ейди, ичади, ухлайди. Ўзи ё оиласининг рўзғорини тебратшп учун молни масжидга киритмай одди-берди билан шуғуллашшш мумкин.
2. Масжидга матони олиб кириш;
3. Муҳтож бўлмаган нарса билан савдо-сотиқ қилиш;
4. Ибодат ва тоат бўлишига ишониб, тафаккур қилмай шунчаки сукут сақлаб ўтириш;
5. Хайрли бўлмаган, ҳар қандай бефойда суҳбат қуриш мақруҳдир.
6. Жинсий алоқа ва шунга ундовчи ҳар қандай ҳаракат ҳаромдир.
7. Жинсий алоқа ва шунга ундовчи ҳаракатлар эътикофни бузади.

Кеча ва кундузлари эътикоф

1. Киши бир неча кун эътикоф ўтиришни назр қилган бўлса, кечалар ҳам бу назрга киради.

• Киши бир неча кечаларда кетма-кет эътикоф қилишни назр қилган бўлса, кундузлари ҳам эътикоф ўтириши лозим.
• Икки кун эътикоф ўтиришни назр қилган киши икки кечада ҳам эътикофда бўлиши лозим (бу ҳолда эътикофни кечасидан бошлайди).
• Кечаларни истисно қилиб, фақат кундузлари эътикоф ўтиришни ният қилиш жоиздир.
• Агар киши бир ой эътикофни назр қилиб, бунда фақат кундузлари ёки фақат кечаларини қалбида ният қилса, тили билан айтмагунча, қалбида қилинган нияти дуруст бўлмайди.

Эътикофнинг машруълиги (жоизлиги)

Эътикоф Китоб ва суннат билан машруъ бўлган. Ихлос билан адо этилган эътикоф амалларнинг энг шарафлиларидандир. Эътикофга кирувчи ўз қалбини дунё ишлари, ўйлари, ташвишларидан тўхтатиб, нафсини мавлосига таслим қилади. Ислом олимларидан Атоуллоҳ (Аллоҳ раҳмат қилсин) дейдилар: «Эътикофга кирувчи катта дарвоза олдида бир илтижо ёки тилак сўраб, ёлвориб кутган, Раббим мени авф этмагунча, бу эшикдан кетмасман, демоқчи бўлган киши кабидир».

Такрорлаш учун саволлар

1. Рўза нима? Рамазон рўзасининг фарз бўлиши сабаби, ҳукми, фарз бўлиш шартлари, адосининг дуруст бўлиш шартлари ва рукнларини айтиб беринг.
2. Рўзанинг қандай турлари бор? Саҳарда ният қилиш ва ниятининг мақсадини тайинлаш шарт бўлган ва бу ҳолат шарт бўлмаган рўзани тушунтиринг.
3. Рамазон ойи қандай собит бўлади? Шак нима? Шак куни мақруҳ бўлмаган рўза қайси?
4. Тўғрисўз ёки ёлғончи одамнинг хабари қачон қабул қилинади, қачон қабул қилинмайди? Қурбон ҳайити ойи билан бошқа ойлар ўртасидаги фарқни тушунтиринг.
5. Рўза очилмайдиган 10 ҳолат, ҳам рўза очилиб, ҳам каффорат лозим бўладиган 10 ҳолат ва рўза очилиб, фақат қазосини тутиш лозим бўладиган 10 ҳолатни айтиб беринг.
6. Каффоратни таърифланг. Уни шарт қилувчи омилларни санаб ўтинг. Бир неча каффорат қачон бир пайтда адо қилинади? Қазо рўза тутиши кераклигига қарамай, куннинг қолган қисмини рўза тутиб ўгказиши лозим бўлган кишининг мисолини айтинг.

7.Рўзадор учун мақруҳ, макруҳ бўлмаган ва мустаҳаб амалларни санаб ўтинг.

8.Рўзадор қачон рўзасини очиши мубоҳ бўлди? Йўловчи қачон рўзасини очса, фазилатлироқ бўлади? Ўлгунча рўза тутишга ният қилиб, рўзғор ташвишлари билан уни адо этолмаган кишининг ҳукми нима?

9.Нафл рўзанинг қазоси қачон адо қилинади, қачон адо қилинмайди? Киши назрини қачон бажариши керак? Ташриқ кунлари рўза тушшни назр қилган одамнинг ҳукми иима? Киши агар назрини бир шартнинг воқеъ бўлишига боғласа, фақат бу ҳолат қазога келмасдан назр қилса, бунинг ҳукми қандай бўлади?

10.Эътикофни таърифланг, унинг турлари, шартлари, эътикофдаги кишига масжиддан чиқиш қачон жоиз бўлишини, эътикофда қандай ҳаракатлар мубоҳ бўлишини айтиб беринг? Эътикофнинг бузилишини, назр қилган киши нима қилиши кераклигини айтинг.

11.Фақат кечалари ёки фақат кундузлари эътикоф қилиш нима билан собитдир? Эътикофнинг Исломдаги ўрни, фойдаларини айтинг?

КЕЙИНГИ МАВЗУЛАР:

ЗАКОТ КИТОБИ:

Ҳукми, фарз бўлиши ва ҳикмати;

Закотнинг (фарз бўлиш) сабаби;

Закотнинг рукни;

Фарз бўлишининг шартлари;

Адо қилиш фарз бўлишининг шартлари;

Адо қилинишнинг шартлари;

Закоти фарз бўлган мулкларнинг турлари;

Ўтловчи ҳайвонлар закоти;

Туянинг закоти;

Отларнинг закоти;

Сигирларнинг закоти;

Қўйларнинг закоти;

Олтин ва кумушнинг закоти;

Кумушнинг нисоби;

Олтиннинг нисоби;