10 Август, 2026, 27 Сафар, 1448
10 Август, 2026, 27 Сафар, 1448
Бисмиллаҳир роҳманир роҳим. Алҳамду лиллаҳи роббил аламин. Вассолату вассаламу ала росулиҳи муҳаммадин ва ала алиҳи ва асҳабиҳи ажмаийн. Амма баъду.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг тўлиқ исми – Маймун ибн Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Муътамад ибн Муҳаммад ибн Макҳул ибн Ал-Фазл Ан-Насафий бўлиб, у зот Абу Мансур Ал-Мотуридийдан кейинги Мотуридий ақидавий мазҳаби уламоларининг энг машҳури, Мотуридийнинг фикрларини биринчи бўлиб ёқлаб чиққан уламолардан саналади. Ашъария ақидасида Боқиллоний, Ғаззолий ва Ар-Розий қандай ўрин тутсалар, Мотуридия ақидасида Абул Муъин Ан-Насафий шундай муҳим ўрин тутади. Шунингдек, Ашъария мазҳабида Аш-Шаҳристонийнинг китоблари қанчалик аҳамиятга эга бўлса, Ан-Насафийнинг китоблари Мотуридий мазҳабида шунчалик муҳим манба саналади.
Абул Муъин Ан-Насафий Мутуридий мазҳабини батафсил шарҳлаб унинг кенг ёйилишига катта хисса қўшиш билан бир вақтнинг ўзида, Мотуридия ақидасига қарши бўлган Мўътазила, Жаҳмийя, Карромийя, Ботинийя каби оқимларнинг фикрига қарши раддиялар берган олим ҳисобланади.
Абул Муъин Ан-Насафий бир қанча китоблар таълиф этган бўлиб, “Табсиратул адилла”, “Ат-Тамҳид фи илм ат-тавҳид” ва “Баҳрул калом” шулардан энг машҳурлари саналади. Абул Муъин Ан-Насафий ҳақида Абдул Қодир Ал-Қураший “Ал-Жавоҳир ул музийя фи табақотил ҳанафийя” асарида, Абдул Ҳай Ал-Лакнавий “Ал-Фавоидул баҳийя фи тарожуми ал-ҳанафийя” асарида, Ибн Қутлубғо “Тожу ат-тарожум” китобида, Ал-Кафавий “Катоибу аъломул ахйор мин фуқаҳои мазҳаби Ан-Нуъмон ал-мухтор” асарида, Ҳожи Халифа “Кашфуз зунун ан асомий ал-кутуб вал фунун” асарида зикр қилиб ўтганлар.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг биринчи устози отаси Муҳаммад ибн Муҳаммад бўлиб, у зот ҳам замонасининг етук уламоларидан саналган. Абул Муъин отасидан Абу Ҳанифанинг “Ал-олим вал мутааллим” китобини ривоят қилганлари манбаларда зикр этилган. Шунингдек, катта боболари Абул Маъолий Муътамад ибн Муҳаммад ҳам ўзининг отасидан ривоят қилгани ҳамда Абу Саҳл Ал-Исфаройинийдан илм олгани, ундан “Ахбору Макка” китобини ривоят қилгани манбаларда келган. Демак, Абул Муъин Ан-Насафийнинг илмий салоҳияти унинг ота боболаридан мерос бўлиб келган дейиш мумкин.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг шогирдлари қаторида Абу Бакр Алоуддин Ас-Самарқандий, Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Абу ал-юср Ал-Паздавий, Абу Бакр Масъуд Ал-Кошоний, Нажмуддин Умар Ан-Насафий, Абул Ҳасан ал-Балхий, Маҳмуд ас-Соғарчи ва бошқаларни зикр қилиш мумкин.
Абул Муъин Ан-Насафий ҳижрий V-VI асрда, илм-фан ривож топган даврда яшаб, ижод этди. Ўша вақтда Аббосийлар давлати илмга кенг йўл очиб берганлиги сабабли ҳар соҳада забардас олимлар етишиб чиққан, айни пайтда турли оқимлар ва мафкуралар ҳам кўпайиб кетган давр эди. Айнан шу ҳолат Абул Муъиннинг фикри теранлашишига, натижада Аҳли сунна вал жамоа ақидасига мухолиф бўлган фирқаларга раддия сифатида калом илмига оид бир қанча китоблар таълиф қилишига сабаб бўлди.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг таваллуд топган саналари ҳақида икки хил маълумот мавжуд. Аз-Зириклий “Ал-Аълом”да 418 ҳижрий сана деган, Умар Ризо Каҳола “Муъжам ал-муаллифин”да бунга қўшилган бўлса, Ибн Қутлубуғо 508 йилда Зулҳижжа ойининг йигирма бешинчисида етмиш ёшида вафот этган, деган. Бундан 438 ҳижрий санада таваллуд топгани келиб чиқади. Иккала сананинг қайси бири ҳақиқат эканлиги борасида аниқ маълумот йўқ. Эҳтимол, араб тилида етмиш ва тўқсон сўзлари фақатгина нуқталарининг ўрни алмашишини эътиборга олмаганда бир хил ёзилиши олимнинг таваллуд санасидаги тафовутни келтириб чиқарган бўлса ажаб эмас.
Абул Муъин Ан-Насафий инсоният рисолатга (яъни, унга пайғамбар юборилишига) муҳтож эканлигини баён қилишга катта эътибор қаратганлар ва буни исботлашга ва инкор қилувчиларга раддия беришга эришганлар. Қуйида шу ҳақда қисқача зикр қилиб ўтамиз:
Маълумки, ақида масаласи энг ҳассос масала ҳисобланади. Шу боис, эътиқодга оид масалада баҳс юритишга фақат ақоид илмидан етарли даражада илмга эга бўлган кишигина ҳақли ҳисобланади. Зеро, илмсизлик билан эътиқодий масалаларда сўз сўзлашга журъат қилиш инсонни дунё-ю охиратини барбод бўлишига сабаб бўлади. Эътиқодий масалалар аввало, нақлий далиллар билан собит бўлади. Яъни, нимани қандай деб эътиқод қилиш тўғри ва лозим эканлигини Аллоҳ таоло ва Унинг Пайғамбари баён қилади, ақл эса, уни қандай баён қилинган бўлса, шундайлигича тасдиқламоғи лозим бўлади. Борди-ю ақл уни ўзича идрок этишга уринса, залолатга кетиши муқаррардир. Бу борада Ҳазрати Али каррамаллоҳу важҳаҳунинг ушбу пурҳикмат сўзларини эслаш ўринлидир: “Дин нақл билан собит бўлади, ақл билан эмас. Агар ақл билан собит бўлганида таҳорат олиш вақтида масҳни маҳсининг устига эмас, балки остига тортиш дуруст бўлар эди”.
Тарихда ўтган ақидапараст оқимларнинг келиб чиқиш сабабларини чуқур таҳлил қилинса, оқим асосчиларининг барчаси ҳам эътиқодий масалаларда асосан ақлни пешлаганликлари, нақлий далилларни тўғри англашга илмлари етарли бўлмаган ҳолда, уларнинг зоҳирий маънолари ва ақлий далиллар асосида ўз эътиқодларини шакллантирганлари маълум бўлади. Натижада, асли бир оқимдан тарқаган бошқа кўплаб оқимлар охир оқибат бир-бирларининг эътиқодларини инкор этганлар. Шу тариқа ўзларини Исломга нисбат берувчи бузуқ эътиқоддаги оқимларнинг сони ортиб борган.
Жаҳмия оқимининг асосчиси Жаҳм ибн Сафвон Аллоҳни идрок этиш борасида ақлга шу даражада эрк бердики, охир оқибат Аллоҳ таолони маъдум, яъни мавжуд эмас деган эътиқод унинг ақлини чулғаб олди ва қирқ кун давомида ушбу шубҳа остида намоз ўқишни ҳам тарк этди. Сўнгра Аллоҳни йўқ дейишга ботинолмай, унинг барча сифатларини инкор этган ҳолда “Аллоҳ мутлақ вужуддир” деган ақидани “кашф” этди. Марисия оқими асосчиси Бишр Марисий эса, сажда қилганида “субҳана раббиял аъло” (олий раббим покдир) дейиш ўрнига “субҳана раббиял асфал” (тубан раббим покдир) деган. Бундай эътиқод қилишига сабаб Пайғамбар с.а.в.нинг: “Банданинг Аллоҳга энг яқин бўладиган вақти саждадаги ҳолатидир” деган ҳадисларини зоҳиран талқин қилганидир. Шу тариқа барча ақидапараст оқимлар ҳам асосчиларининг айнан эътиқод борасида ақлга ҳаддан ташқари эрк беришлари натижасида вужудга келган.
Мустақилликнинг илк йилларида халқимиз диний таълимга чанқоқ бўлиб турган бир вақтда Ислом динига оид қандай адабиёт ёки таълим маскани ё бўлмаса ҳар қандай тарғибот ва ташвиқотни бирдек мақбул кўриб, уларнинг тўғри-нотўғлигининг фарқига бормасди. Орадан шунча вақт ўтиб, шу давр мобайнида дин ниқоби остида ҳаракат қилган ақидапараст оқимларнинг асл мақсадлари фош бўлди, кирдикорларидан халқимиз воқиф бўлди. Демоқчимизки, халқимиз дин омилидан ғаразли мақсадда фойдаланувчи кучлар ҳам бор эканлиги ҳақида умумий тасаввурга эга бўлди. Натижада, ақидапарст оқимлар, дин ниқоби остидаги экстремистик кучлар каби тушунчалар муқобилида соф ислом, маърифий ислом деган тушунчалар ҳам истеъмолимизга кириб келди. Мафкуравий курашлар авж олиб, экстремистик руҳдаги оқимлар ҳаракати янада кескинлашиб бораётган ҳозирги даврда халқимизни, хусусан ёшларимизни мавжуд ақидапараст оқимларнинг бузуқ эътиқодларидан огоҳ этиш, уларни бундай бидъатчи оқимлар ҳақида батафсил маълумотлар билан қуроллантириш, таъбир жоиз бўлса оқимларга қарши уларнинг иммунитетини ошириш зарурати юзага келди.
Бинобарин, бундан қарийб ўн аср муқаддам яшаган буюк ватандошимиз Абул Муъин ан-Насафий қолдирган бой илмий-маънавий мерос нафақат ўз замони учун, балки ҳозирги даврда ҳам амалий аҳамиятга эга бўлиб, ҳар томонлама чуқур ўрганишга лойиқ.
Абул Муъин ан-Насафий ҳазратларининг “Табсират ал-адилла” (Далиллар баёни) номли асарлари бугунги кунда ёт оқимларга қарши курашда ва уларнинг сохта даъволарига раддия беришда улкан аҳамият касб этишини инобатга олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси уламолари томонидан ушбу асар таржима қилиниб, нашр этилган.
Келажакда бу каби кўплаб янги манбалар уламоларимиз томонидан таржима ва нашр қилиниб халқимизга тақдим этилади деб, умид қилиб қоламиз.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
раисининг биринчи ўринбосари
Ҳ.Ишматбеков.
Раббининг элчиси эканини тасдиқлаш учун ҳар пайғамбарга ҳам хос китоб нозил бўлиши шарт эмас
Олимлар пайғамбарни бундай таърифлаган: «Пайғамбар – шариат ваҳий қилинган инсон». Демак, пайғамбарлик Аллоҳ таолонинг Ўзи бандалари орасидан танлаб олган зотга ваҳий нозил қилиши орқали юзага чиқади. Алоҳида китоб тушиши пайғамбарлик шартларига кирмайди. Бунга қуйидаги далиллар далолат бўлади.
1. Пайғамбарлик хабари ваҳий орқали етказилади. Аллоҳ таоло бирор бандасини пайғамбарлик ё элчиликка танлар экан, унга сайланганини билдириб қўяди. Бу билдириш нубувват ва рисолатнинг асоси бўлган ваҳийнинг бир туридир. Ундан кейин Аллоҳ таоло ўша пайғамбарга китоб нозил қилиши ҳам, қилмаслиги ҳам мумкин.
Нубувват хабари баъзан китоб тушиши билан бошланади. Масалан, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга илк ваҳий бўлиб Алақ сурасининг «Яратган Зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан ўқинг!» ояти нозил қилинган. Бироқ пайғамбарлик кўпинча китоб тушишидан бошқа йўллар билан бошланган ва аксар пайғамбарларда шундай бўлган.
2. Нубувватнинг тасдиғи пайғамбарнинг сўзлари ва у келтирадиган мўъжизаларга боғлиқ. Аллоҳ таоло танлаган бандасига пайғамбарлик берганидан кейин одамлар орасида бу нубувват ва рисолатнинг ҳақиқийлиги фақат икки ҳодиса билан собит бўлади:
Биринчиси: Пайғамбар ўз умматига: «Аллоҳ таоло мени сизларга пайғамбар ва элчи қилиб юборди», деб эълон қилади.
Иккинчиси: Аллоҳ таоло ушбу даъвони тасдиқлаш учун ўша зот орқали мўъжиза кўрсатади.
Пайғамбарнинг «Мен Аллоҳнинг элчисиман, Аллоҳ мени сизларга набий қилиб юборди» деган сўзлари тиловат қилинмайдиган ваҳий (яъни, муқаддас китобнинг бир қисми) бўлиб, пайғамбарликнинг, элчиликнинг, шариат ва динга оид барча ҳукмларнинг ҳақлигини эътироф этиш мана шу сўзнинг тасдиғига таянади.
3. Китобнинг илоҳийлиги ғайри матлув (тиловат қилинмайдиган) ваҳий билан тасдиқланади: Аллоҳ таоло бирор элчисига китоб нозил қилганида, у пайғамбарга тушиши ҳамоно «Аллоҳнинг ҳузуридан тушган китоб» бўлиб қолмайди, яъни одамлар буни бирдан била қолмайди. Бу калом Аллоҳ таолонинг ҳузуридан тушганини собит қилиш элчининг «Бу китоб Аллоҳ таолонинг ҳузуридан нозил қилингандир» деган сўзлари орқали амалга ошади.
Демак, расулларнинг бу гувоҳлиги Аллоҳ таоло уларга билдирган тиловат қилинмайдиган ваҳийдир. Китоб кўринишидаги тиловат қилинадиган ваҳийнинг ҳақлиги мана шу тиловат қилинмайдиган ваҳий устига бино бўлади.
4. Агар пайғамбарлик фақат китоб тушиши билан амалга ошади, деб ҳисобланса, унда ўзига китоб нозил қилинмаган барча ҳақ пайғамбарларнинг нубуввати ботил бўлиб қолган бўларди. Шунингдек, бундай пайғамбар минглаб мўъжизалар кўрсатиб, ростгўйлигига минглаб далиллар келтирса ҳам, ҳеч ким унга имон келтиришга мажбур бўлмас ва бу гуноҳ саналмас эди.
Ваҳоланки, Аллоҳ таоло алоҳида китоб туширмасдан минглаб пайғамбарлар юборгани барчага маълум ва ижмоъ қилинган (барча уламолар бир овоздан тасдиқлаган, ҳақ деб иттифоқ қилган) ҳақиқатдир. Аллоҳ у зотларга ё тиловат қилинмайдиган ваҳий орқали билдирилган ҳукмларга амал қилишни, ё ўзидан олдинги пайғамбарларнинг китобига мувофиқ иш тутишни буюрган. Масалан, Мусо алайҳиссаломдан кейин Бани Исроилга юборилган пайғамбарлар Тавротга амал қилинишига масъул эди. Аллоҳ таоло Исо алайҳиссалом ҳақида бундай дейди: «Исо ибн Марям: «Эй Бани Исроил, албатта, мен ўзимдан олдин келган Тавротни тасдиқловчи ва мендан кейин келувчи Аҳмад исмли Расулнинг башоратини берувчи, Аллоҳ сизларга юборган Пайғамбарман», деганини эсланг. (Аҳмад) уларга ҳақ билан келган вақтда эса, “бу очиқ-ойдин сеҳрдир” дедилар» [Соф сураси, 6-оят].
Исо алайҳиссаломга ҳам Бани Исроилнинг бошқа пайғамбарлари каби Таврот ҳукмларига амал қилиш буюрилган эди. Пайғамбарларга китоб тушмаган бўлса-да, уларни ёлғончига чиқарган қавмларни Аллоҳ таоло турли азобларга мубтало қилди ва бу жазоларнинг бир қисмини Қуръони каримда баён этиб ҳам ўтди.
5. Китоблар ва саҳифалар фақатгина баъзи пайғамбарлар ва набийларга нозил қилингани, уларнинг аксариятига эса ҳеч қандай китоб ҳам, саҳифа ҳам тушмагани ижмоъ қилинган ҳақиқатдир. Уларга фақат ваҳийнинг ўзи – китобсиз, саҳифасиз – нозил қилинган. Шу билан пайғамбарлиги мукаммал, нубуввати собит бўлгач, улар юборилган қавмлар учун ҳужжат-далил тайёр ҳолатга келган ва энди одамлар имон келтириш ва эргашишга мажбур бўлган.
6. Мана Бу қисса Шуаро, Намл, Қасас, Тоҳа ва Нозиот сураларида баён қилинган бўлиб, воқеалар Мусо алайҳиссаломга Таврот нозил қилинишидан олдин юз берган. Аллоҳ таоло ушбу қиссада Мусонинг бир қибтийни (қибтийлар – қадимги Мирс халқи) ўлдириб қўйгани сабабли Фиръавн ва унинг қавмидан қочиб, Мисрдан чиқиб кетганини, Мадян томон йўл олганини ва у ердаги солиҳ кишининг қизига уйланганини зикр қилади. Кейин у аҳли аёли билан Мисрга қайтаётганда Тур тоғи томонида бир оловни кўриб қолади. Аллоҳ таоло айтади: «Бас, у(олов)га келганида, нидо қилинди: «Эй Мусо! Албатта, Мен Ўзим сенинг Раббингдирман. Кавушларингни еч. Чунки сен муқаддас Туво водийсидасан. Мен сени ихтиёр қилиб олдим. Ваҳий қилинадиган нарсага қулоқ ос. Албатта, Мен, Ўзим, Аллоҳдирман. Мендан ўзга илоҳ йўқ. Бас, Менга ибодат қил ва мени зикр этиш учун намозни тўкис адо эт» [Тоҳа сураси, 11-14-оятлар].
Аллоҳ азза ва жалла унга пайғамбар эканини хабар қилди ва унга ваҳий қилинаётган нарсага қулоқ тутишни, ибодат қилиш ва намозни адо этишни буюрди. Сўнг Ҳақ таоло икки мўъжиза бўлиши учун унга қўлидаги асони ташлашни, кейин эса қўлини қўйнига қўйишни буюрди. Шундан кейин буюк Зот унга Фиръавн ҳузурига боришни амр этди: «Биз сенга буюк мўъжизаларимизни кўрсатиш учун (шундай қилдик). Фиръавнга бор, албатта у туғёнга кетди», деди». [Тоҳа сураси, 23-24-оятлар].
Сўнгра Аллоҳ таоло Мусо алайҳиссалом билан Фиръавн ўртасида нималар бўлганини зикр қилади.
Демак, Фиръавнга Мусо алайҳиссаломнинг даъвати етиб бориши ва бу даъватга улкан мўъжизалар ҳамроҳ бўлиши билан ҳукмдор учун ҳужжат қойим бўлган эди. Ваҳоланки, у пайтда Мусо алайҳиссаломга ҳали Таврот нозил қилинмаганди. Чунки, Таврот у зот Бани Исроил билан бирга Мисрдан чиқиб кетгани ва Фиръавн ғарқ қилинганидан кейин нозил бўлган. Бу Қасас сурасидаги оятларда баён этилган.
Шундай қилиб, ҳужжат ваҳий нозил бўлганидан кейин даъватнинг етиб бориши ва унга мўъжизалар ҳамроҳлик қилиши билан қойим бўлади. Фақат китоб билангина қойим бўлганида эди, Фиръавн учун ҳужжат кучга кирмаган ва Аллоҳ таоло томонидан унга ва қавмига далилсиз азоб берилган бўлар эди. бу эса, Ал-Адл бўлган Аллоҳнинг сифатига умуман тўғри келмайди.
Юқорида зикр қилганлардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, ваҳийларнинг ҳаммаси ҳам тиловат қилинадиган эмас, балки баъзида китобсиз ва саҳифасиз ҳам бўлиши мумкин. Пайғамбарликнинг юзага чиқиши ва собит бўлишида асосий мезон – ваҳийнинг нозил бўлиши. Китоб эса Аллоҳ таоло элчилари орасидан саралаб олган зотларга хослаб берилган ваҳийдир.
7. Пайғамбарлик китоб тушиши билан эмас, балки ваҳий нозил бўлиши билан амалга ошишига ва ваҳийларнинг ҳаммаси ҳам тиловат қилинадиган эмаслигига далолат бўладиган жиҳатлардан яна бири – Аллоҳ таолонинг бирор китоби борлиги маълум бўлмаган ва Аллоҳ таоло китоб ато этмаган пайғамбарлари билан сўзлашганидир. Биз бу сўзлашувларни Ҳақ таоло сўнгги Китобида зикр қилгани туфайли билганмиз. Қуйида Қуръони Каримда Аллоҳ таолонинг китоб нозил қилинмаган пайғамбарлари билан сўзлашгани ҳақида ҳикоя қилинган воқеалардан намуналар келтирамиз.
1. Одам алайҳиссалом билан. Аллоҳ таоло айтади: “Ва: “Эй Одам, сен ўз жуфтинг ила жаннатда маскан топ. Унда нимани хоҳласаларингиз, енглар, ош бўлсин, фақат мана бу дарахтга яқин келманглар, бас, у ҳолда золимлардан бўласизлар”, дедик” [Бақара сураси, 35-оят].
Ҳақ таоло деди: “Рабби уларга нидо қилиб: «Сизларни ана ўша дарахтдан қайтарган эмасмидим ва, албатта, шайтон икковингизга очиқ-ойдин душмандир, демаганмидим?!» деди» [Аъроф сураси, 22-оят].
Бу воқеалар улар Ерга туширилишидан олдин, жаннатда бўлганида юз берган.
Улар Ерга туширилганидан кейин Аллоҳ таоло бундай деган: “Одам ўз Раббидан сўзларни қабул қилиб олди, кейин У Зот унинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У тавбани қабул қилувчи ва раҳмли Зотдир” [Бақара сураси, 37-оят].
Бу ҳам Одам алайҳиссаломга бирор китоб нозил қилинмасдан олдин бўлган ишлар сирасидандир.
2. Нуҳ алайҳиссалом билан. Ҳақ таоло Нуҳ алайҳиссалом билан унинг қавми ўртасида кечган воқеаларни зикр қилганидан кейин бундай дейди: “Ва Нуҳга: «Қавминг орасидан аввал имон келтирганлардан бошқа ҳеч ким имон келтирмас ва уларнинг қилмишларидан қайғуга тушмагин. Бизнинг риоятимиз ва ваҳийимиз ила кема ясагин ҳамда зулм қилганлар тўғрисида Менга гап очмагин, албатта, улар ғарқ бўлгувчилардир», деб ваҳий қилинди. У кема ясамоқда. Ўз қавмидан бўлган зодагонлар қачон олдидан ўтсалар, уни масхара қилдилар. У: «Агар бизни масхара қилсангиз, биз ҳам худди сиз бизни масхара қилганингиздек сизларни масхара қиламиз. Бас, яқинда кимга шарманда қилувчи азоб келишини ва кимнинг устига муқим азоб тушишини билиб олурсиз», деди. Токи Бизнинг амримиз келиб, таннур фаввора отганда: «У (кема)га ҳар нарсадан бир жуфтдан ва аҳлингдан аввал сўз кетмаганини ва имон келтирганларни ол», дедик. У билан бирга имон келтирганлар жуда оз эди. У: «Кемага мининглар, унинг юриши ҳам, туриши ҳам Аллоҳнинг исми ила бўлур. Албатта, Рaббим мағфиратли ва раҳмлидир», деди. У (кема) уларни тоғлардек тўлқинда олиб кетаётганида, Нуҳ бир четда турган ўғлига: «Эй ўғлим, биз билан бирга (кемага) мингин, кофирлар билан бирга бўлмагин», деди. У (ўғил): «Тоққа жойлашиб олсам, мени сувдан сақлайди», деди. У эса: «Бугун Аллоҳнинг амридан сақловчи йўқдир. Кимга раҳм қилсагина (сақлар)», деди. Шунда улар орасини тўлқин тўсди ва у (ўғил) ғарқ бўлганлардан бўлди. «Эй Ер, сувингни ютгин, эй осмон, ўзингни тутгин», дейилди. Сув қуриди. Фармон бажарилди ва (кема) Жудий (тоғи)га жойлашди. «Золим қавмлар йўқолсин!» дейилди. Нуҳ Раббига нидо қилиб: «Рaббим, албатта, ўғлим аҳлимдандир, албатта, ваъданг ҳақдир ва Сен ҳукм қилгувчиларнинг энг ҳикматлисисан», деди. У Зот: «Эй Нуҳ, албатта у (ўғил) аҳлингдан эмас. Албатта, у яхши амал эмасдир. Ўзинг билмаган нарсани зинҳор сўрамагин. Мен сенга жоҳиллардан бўлмаслигингни насиҳат қиламан», деди. У: «Рaббим, мен ўзим билмаган нарсани Сендан сўрамоқдан паноҳ тилайман. Агар мени мағфират қилмасанг ва менга раҳм кўрсатмасанг, зиён кўргувчилардан бўламан», деди. «Эй Нуҳ, Биздан сенга ва сен билан бирга бўлган умматларга тинчлик ва баракотлар ила (кемадан) тушгин. Яна бир умматлар бўлур, уларни бироз ҳузурлантирурмиз, сўнгра уларни биздан бўладиган аламли азоб тутар», дейилди” [Ҳуд сураси, 36-48-оятлар].
Сўнг Аллоҳ таоло Пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга деди: “Ана шу ғайб хабарларини сизга ваҳий қилмоқдамиз. Бундан олдин уларни сиз ҳам билмас эдингиз ва қавмингиз ҳам. Бас, сабр қилинг, албатта, оқибат тақводорларникидир” [Ҳуд сураси, 49-оят].
Хўш, Аллоҳ таолонинг Нуҳ алаҳиссаломга бу ваҳийси ва унга қаратилган хитоби бирор китобда келганмиди?! Ёки бу Аллоҳ таоло унга тўғридан-тўғри сўзлаган хитоб бўлиб, у ерда ўқиладиган ҳеч қандай китоб бўлмаганмиди?!
Ушбу оятларнинг услуби ва ундаги нидонинг йўсини Аллоҳ таолонинг Нуҳ алайҳиссаломга тўғридан-тўғри хитоб қилганини, ўқийдиган бирор китобни нозил этиш орқали амр этмаганини кўрсатади.
3. Юсуф алайҳиссалом билан. У қудуқ тубида ётганда Аллоҳ таоло ваҳий қилиб, ҳали акаларига уларнинг қилмишлари ҳақида хабар беражагини айтди: “Бас, уни олиб кетишгач ва уни қудуқнинг қаърига ташлашга келишиб олишгач (уни амалга оширдилар), (Биз) унга: «Бу ишлари тўғрисида уларга (кези келганда), албатта, хабар берурсан, ваҳоланки, улар (Юсуф эканингни) сезмайдилар», деб ваҳий қилдик.” [Юсуф сураси, 15-оят]. Кейинчалик у Миср азизи (Бош вазири) бўлганидан кейин уларга бу ҳақда хабар берди.
Хўш, у қудуқда бўлганида келган бу ваҳий ҳақиқий ваҳий бўла туриб, тиловат қилинадиган ваҳиймиди (муқаддас китобнинг бир қисми эдими)? Йўқ, у ғайри матлув ваҳий эди.
Аллоҳ таоло пайғамбарларига хитобни тиловат қилинадиган ваҳий кўринишида (китоб ҳолида) туширмагани борасидаги оятлар булар билан чекланмайди. Қуръони каримда бундай оятлар жуда кўп бўлиб, эслатиб ўтиш мақсадида озгинасини келтириш билан кифояландик, холос.
Демак, пайғамбарликнинг асоси алоҳида бир китоб нозил бўлишига эмас, балки бевосита Аллоҳ таолонинг танланган бандасига ваҳий юборишига боғлиқдир. Қуръоний қиссалар ва тарихий далиллар кўрсатганидек, ваҳийлар фақатгина китоб шаклидаги (тиловат қилинадиган) матнлардан иборат бўлмай, кўп ҳолларда пайғамбарларга тўғридан-тўғри билдирилган (тиловат қилинмайдиган) илоҳий хитоблар кўринишида келган. Шу сабабли инсониятга ҳақиқатни етказиш ва уларга қарши илоҳий ҳужжатни қойим қилиш учун фақатгина ваҳийнинг ўзи етарли бўлган, китоб эса Аллоҳ таоло Ўзи хоҳлаган элчиларигагина ато этган махсус ваҳийдир.
Нурмуҳаммад Маткаримов,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Ҳадис илми мактаби ўқитувчиси,
Имом Бухорий халқаро илмий тадқиқот
маркази илмий ходими
Мазкур мақолага
.Дин ишлари бўйича қўмитанинг 2026 йил 7 июлдаги 02/2 -сонли хулосаси олинган
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 