30 Август, 2026, 17 Рабиъул аввал, 1448
30 Август, 2026, 17 Рабиъул аввал, 1448
Бисмиллаҳир роҳманир роҳим. Алҳамду лиллаҳи роббил аламин. Вассолату вассаламу ала росулиҳи муҳаммадин ва ала алиҳи ва асҳабиҳи ажмаийн. Амма баъду.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг тўлиқ исми – Маймун ибн Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Муътамад ибн Муҳаммад ибн Макҳул ибн Ал-Фазл Ан-Насафий бўлиб, у зот Абу Мансур Ал-Мотуридийдан кейинги Мотуридий ақидавий мазҳаби уламоларининг энг машҳури, Мотуридийнинг фикрларини биринчи бўлиб ёқлаб чиққан уламолардан саналади. Ашъария ақидасида Боқиллоний, Ғаззолий ва Ар-Розий қандай ўрин тутсалар, Мотуридия ақидасида Абул Муъин Ан-Насафий шундай муҳим ўрин тутади. Шунингдек, Ашъария мазҳабида Аш-Шаҳристонийнинг китоблари қанчалик аҳамиятга эга бўлса, Ан-Насафийнинг китоблари Мотуридий мазҳабида шунчалик муҳим манба саналади.
Абул Муъин Ан-Насафий Мутуридий мазҳабини батафсил шарҳлаб унинг кенг ёйилишига катта хисса қўшиш билан бир вақтнинг ўзида, Мотуридия ақидасига қарши бўлган Мўътазила, Жаҳмийя, Карромийя, Ботинийя каби оқимларнинг фикрига қарши раддиялар берган олим ҳисобланади.
Абул Муъин Ан-Насафий бир қанча китоблар таълиф этган бўлиб, “Табсиратул адилла”, “Ат-Тамҳид фи илм ат-тавҳид” ва “Баҳрул калом” шулардан энг машҳурлари саналади. Абул Муъин Ан-Насафий ҳақида Абдул Қодир Ал-Қураший “Ал-Жавоҳир ул музийя фи табақотил ҳанафийя” асарида, Абдул Ҳай Ал-Лакнавий “Ал-Фавоидул баҳийя фи тарожуми ал-ҳанафийя” асарида, Ибн Қутлубғо “Тожу ат-тарожум” китобида, Ал-Кафавий “Катоибу аъломул ахйор мин фуқаҳои мазҳаби Ан-Нуъмон ал-мухтор” асарида, Ҳожи Халифа “Кашфуз зунун ан асомий ал-кутуб вал фунун” асарида зикр қилиб ўтганлар.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг биринчи устози отаси Муҳаммад ибн Муҳаммад бўлиб, у зот ҳам замонасининг етук уламоларидан саналган. Абул Муъин отасидан Абу Ҳанифанинг “Ал-олим вал мутааллим” китобини ривоят қилганлари манбаларда зикр этилган. Шунингдек, катта боболари Абул Маъолий Муътамад ибн Муҳаммад ҳам ўзининг отасидан ривоят қилгани ҳамда Абу Саҳл Ал-Исфаройинийдан илм олгани, ундан “Ахбору Макка” китобини ривоят қилгани манбаларда келган. Демак, Абул Муъин Ан-Насафийнинг илмий салоҳияти унинг ота боболаридан мерос бўлиб келган дейиш мумкин.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг шогирдлари қаторида Абу Бакр Алоуддин Ас-Самарқандий, Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Абу ал-юср Ал-Паздавий, Абу Бакр Масъуд Ал-Кошоний, Нажмуддин Умар Ан-Насафий, Абул Ҳасан ал-Балхий, Маҳмуд ас-Соғарчи ва бошқаларни зикр қилиш мумкин.
Абул Муъин Ан-Насафий ҳижрий V-VI асрда, илм-фан ривож топган даврда яшаб, ижод этди. Ўша вақтда Аббосийлар давлати илмга кенг йўл очиб берганлиги сабабли ҳар соҳада забардас олимлар етишиб чиққан, айни пайтда турли оқимлар ва мафкуралар ҳам кўпайиб кетган давр эди. Айнан шу ҳолат Абул Муъиннинг фикри теранлашишига, натижада Аҳли сунна вал жамоа ақидасига мухолиф бўлган фирқаларга раддия сифатида калом илмига оид бир қанча китоблар таълиф қилишига сабаб бўлди.
Абул Муъин Ан-Насафийнинг таваллуд топган саналари ҳақида икки хил маълумот мавжуд. Аз-Зириклий “Ал-Аълом”да 418 ҳижрий сана деган, Умар Ризо Каҳола “Муъжам ал-муаллифин”да бунга қўшилган бўлса, Ибн Қутлубуғо 508 йилда Зулҳижжа ойининг йигирма бешинчисида етмиш ёшида вафот этган, деган. Бундан 438 ҳижрий санада таваллуд топгани келиб чиқади. Иккала сананинг қайси бири ҳақиқат эканлиги борасида аниқ маълумот йўқ. Эҳтимол, араб тилида етмиш ва тўқсон сўзлари фақатгина нуқталарининг ўрни алмашишини эътиборга олмаганда бир хил ёзилиши олимнинг таваллуд санасидаги тафовутни келтириб чиқарган бўлса ажаб эмас.
Абул Муъин Ан-Насафий инсоният рисолатга (яъни, унга пайғамбар юборилишига) муҳтож эканлигини баён қилишга катта эътибор қаратганлар ва буни исботлашга ва инкор қилувчиларга раддия беришга эришганлар. Қуйида шу ҳақда қисқача зикр қилиб ўтамиз:
Маълумки, ақида масаласи энг ҳассос масала ҳисобланади. Шу боис, эътиқодга оид масалада баҳс юритишга фақат ақоид илмидан етарли даражада илмга эга бўлган кишигина ҳақли ҳисобланади. Зеро, илмсизлик билан эътиқодий масалаларда сўз сўзлашга журъат қилиш инсонни дунё-ю охиратини барбод бўлишига сабаб бўлади. Эътиқодий масалалар аввало, нақлий далиллар билан собит бўлади. Яъни, нимани қандай деб эътиқод қилиш тўғри ва лозим эканлигини Аллоҳ таоло ва Унинг Пайғамбари баён қилади, ақл эса, уни қандай баён қилинган бўлса, шундайлигича тасдиқламоғи лозим бўлади. Борди-ю ақл уни ўзича идрок этишга уринса, залолатга кетиши муқаррардир. Бу борада Ҳазрати Али каррамаллоҳу важҳаҳунинг ушбу пурҳикмат сўзларини эслаш ўринлидир: “Дин нақл билан собит бўлади, ақл билан эмас. Агар ақл билан собит бўлганида таҳорат олиш вақтида масҳни маҳсининг устига эмас, балки остига тортиш дуруст бўлар эди”.
Тарихда ўтган ақидапараст оқимларнинг келиб чиқиш сабабларини чуқур таҳлил қилинса, оқим асосчиларининг барчаси ҳам эътиқодий масалаларда асосан ақлни пешлаганликлари, нақлий далилларни тўғри англашга илмлари етарли бўлмаган ҳолда, уларнинг зоҳирий маънолари ва ақлий далиллар асосида ўз эътиқодларини шакллантирганлари маълум бўлади. Натижада, асли бир оқимдан тарқаган бошқа кўплаб оқимлар охир оқибат бир-бирларининг эътиқодларини инкор этганлар. Шу тариқа ўзларини Исломга нисбат берувчи бузуқ эътиқоддаги оқимларнинг сони ортиб борган.
Жаҳмия оқимининг асосчиси Жаҳм ибн Сафвон Аллоҳни идрок этиш борасида ақлга шу даражада эрк бердики, охир оқибат Аллоҳ таолони маъдум, яъни мавжуд эмас деган эътиқод унинг ақлини чулғаб олди ва қирқ кун давомида ушбу шубҳа остида намоз ўқишни ҳам тарк этди. Сўнгра Аллоҳни йўқ дейишга ботинолмай, унинг барча сифатларини инкор этган ҳолда “Аллоҳ мутлақ вужуддир” деган ақидани “кашф” этди. Марисия оқими асосчиси Бишр Марисий эса, сажда қилганида “субҳана раббиял аъло” (олий раббим покдир) дейиш ўрнига “субҳана раббиял асфал” (тубан раббим покдир) деган. Бундай эътиқод қилишига сабаб Пайғамбар с.а.в.нинг: “Банданинг Аллоҳга энг яқин бўладиган вақти саждадаги ҳолатидир” деган ҳадисларини зоҳиран талқин қилганидир. Шу тариқа барча ақидапараст оқимлар ҳам асосчиларининг айнан эътиқод борасида ақлга ҳаддан ташқари эрк беришлари натижасида вужудга келган.
Мустақилликнинг илк йилларида халқимиз диний таълимга чанқоқ бўлиб турган бир вақтда Ислом динига оид қандай адабиёт ёки таълим маскани ё бўлмаса ҳар қандай тарғибот ва ташвиқотни бирдек мақбул кўриб, уларнинг тўғри-нотўғлигининг фарқига бормасди. Орадан шунча вақт ўтиб, шу давр мобайнида дин ниқоби остида ҳаракат қилган ақидапараст оқимларнинг асл мақсадлари фош бўлди, кирдикорларидан халқимиз воқиф бўлди. Демоқчимизки, халқимиз дин омилидан ғаразли мақсадда фойдаланувчи кучлар ҳам бор эканлиги ҳақида умумий тасаввурга эга бўлди. Натижада, ақидапарст оқимлар, дин ниқоби остидаги экстремистик кучлар каби тушунчалар муқобилида соф ислом, маърифий ислом деган тушунчалар ҳам истеъмолимизга кириб келди. Мафкуравий курашлар авж олиб, экстремистик руҳдаги оқимлар ҳаракати янада кескинлашиб бораётган ҳозирги даврда халқимизни, хусусан ёшларимизни мавжуд ақидапараст оқимларнинг бузуқ эътиқодларидан огоҳ этиш, уларни бундай бидъатчи оқимлар ҳақида батафсил маълумотлар билан қуроллантириш, таъбир жоиз бўлса оқимларга қарши уларнинг иммунитетини ошириш зарурати юзага келди.
Бинобарин, бундан қарийб ўн аср муқаддам яшаган буюк ватандошимиз Абул Муъин ан-Насафий қолдирган бой илмий-маънавий мерос нафақат ўз замони учун, балки ҳозирги даврда ҳам амалий аҳамиятга эга бўлиб, ҳар томонлама чуқур ўрганишга лойиқ.
Абул Муъин ан-Насафий ҳазратларининг “Табсират ал-адилла” (Далиллар баёни) номли асарлари бугунги кунда ёт оқимларга қарши курашда ва уларнинг сохта даъволарига раддия беришда улкан аҳамият касб этишини инобатга олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси уламолари томонидан ушбу асар таржима қилиниб, нашр этилган.
Келажакда бу каби кўплаб янги манбалар уламоларимиз томонидан таржима ва нашр қилиниб халқимизга тақдим этилади деб, умид қилиб қоламиз.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
раисининг биринчи ўринбосари
Ҳ.Ишматбеков.
Ҳозирги кунда “бидъат” сўзини кўпчилигимиз тез-тез эшитамиз. Таъбир жоиз бўлса, бу сўзни билган ҳам, билмаган ҳам, тушунган ҳам, тушунмаган ҳам ишлатмоқда.
Аллома ибн Ҳажар Маккий раҳимаҳуллоҳ ўзининг “Фатҳул Мубийн” асарида бидъатнинг луғавий маъносини қуйидагича келтирган:
“Бидъат сўзи луғатда – ўхшаши бўлмаган, янги нарсани пайдо қилиш”, деган маънони беради.
“Баҳрул Лайолий шарҳи Бадъул Амолий”да эса, бидъатнинг луғавий маъносини: “Аввал бўлмаган, ўхшаши йўқ нарсани пайдо қилиш” деб келтирган.
Шундан келиб чиқиб, мазкур уламолар бидъат хоҳ ибодатларда, хоҳ одатларда бўлсин, яхши ёки ёмон бўлсин, Қуръон ва суннатда мавжуд бўлмаган янги пайдо бўлган нарса деб қараганлар.
Уламолар луғавий бидъатни беш қисмга бўлганлар.
Биринчиси: Вожиб бидъат. Наҳв илмини ўрганиш бидъатнинг шу турига киради. Чунки бу илмни билмасдан Қуръон ва суннатни билиб бўлмайди. Бу икки манбани ўрганиш вожиб. Вожибни бажаришга хизмат қиладиган нарса ҳам вожиб бўлади.
Демак, Қуръон ва суннатни ўрганиш учун наҳвни ўрганиш вожиб.
Иккинчиси: Ҳаром бўлган бидъат. Мўътазила, жабария ва ҳозирги салафий ҳамда аҳли суннага зид бўлган турли фирқа ва оқимларни таъсис этиш. Чунки булар ҳам Исломнинг илк даврларида бўлмай, кейинчалик турли мақсадларда ташкил қилинган бўлиб, асосан соф Ислом ақидасини нотўғри талқин қилиш, Исломга ва мусулмонларга зарар бериш билан танилган. Шунинг учун бундай фирқа ва оқимларга кириш ҳаром ҳисобланади.
Учинчиси: Мустаҳаб бидъат. Масжидларга миноралар қуриш, маъҳад ва мадрасалар барпо этиш, Қуръон қироатини эшитиш ва Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сийратларини ўрганиш учун турли мажлислар ташкил қилиш мустаҳаб бидъатлар сирасига киради.
Тўртинчиси: Макруҳ бидъат. Масжидларга зийнат бериш.
Бешинчиси: Мубоҳ бидъат. Еб-ичиш, кийим-кечак, маскан-манзилларда кенгчиликка йўл қўйиш. Яъни агар ҳалолдан бўлса, киши ўзи яшайдиган манзилини чиройли таъмирласа, фахр ва кибрдан холи бўлиб, қимматбаҳо кийим кийган бўлса ва емоқ-ичмоғида кенгчиликка йўл қўйса, гуноҳкор бўлмайди. Чунки шаръан бу пайтда мазкур ишлар мубоҳ саналади.
Бидъатнинг шаръий-истилоҳий маънолари
Бидъатнинг шаръий – истилоҳий маъноларини “Баҳрул Лаолий шарҳи Бадъул Амолий” асарининг соҳиби қуйида уч қисм қилиб келтирганлар:
الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ
1. “Шореънинг изнисиз динда зиёда ва нуқсонга йўл очиш”.
جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ
2. “Диндан бўлмаган нарсани дин деб билиш ёки динга ўхшаш мартабага кўтариш”.
عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ
3. “Динда асли йўқ бўлиб, янги пайдо бўлган нарсани ибодат ниятида бажариш”.
Мазкур таърифларга асосланиб фуқаҳолар икита фиқҳий қоидани жорий қилганлар.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ
1. “Нарсалардаги асл қоида мубоҳлик ва тозаликдир”. Яъни, аслида ҳамма нарса мубоҳ ва тозадир.
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ
2. “Нарсалардаги асл қоида ҳаромлик ва нопокликдир”.
Зоҳиран қараганда бир-бирига зид бўлган бу икки қоидани татбиқи шундайки, агар бир киши дунё ишларини осонлаштириш, одамларнинг оғирини енгил ва узоғини яқин қилиш мақсадида бирор нарса масалан машина, телефон ёки турли фойдали мосламалар ўйлаб топиб ихтиро қилса, “Нарсалардаги асл қоида мубоҳлик ва тозаликдир”, қоидасига биноан бу яхши ва мақталган иш ҳисобланади.
Аммо, ибодат ниятида динда бирор нарсани жорий қилиш, суннат бўлмаган амални суннат деб эътиқод қилиш, “Нарсалардаги асл қоида ҳаромлик ва нопокликдир”, қоидасига биноан бидъат ва ҳаром иш ҳисобланади.
Бидъатнинг турлари.
“Саҳиҳи Бухорий” китобини шарҳлаган Имом Қасталоний раҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Имом Байҳақий Имом Шофеъийдан нақл қилиб: “Китобу суннатга ва ижмога хилоф бўлган ишлар залолатга чорловчи бидъатдир. Аммо, китобу суннатга хилоф бўлмаган яхши ишлар бидъат эмас, балки “Муҳдасоту маҳмуда” яъни кейин пайдо бўлган мақталган ишлардир”, деганлар (Қасталоний. Ж. 1. Б. 302).
Жарир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: “Ким Исломда чиройли йўлни жорий қилса, бас у учун унинг ажри ва ундан кейин унга амал қилганларнинг ҳам ажри бўлади. Уларнинг ажрларидан бирор нарса камайтирилмайди” (Имом Муслим ривояти).
Мана шу ва бошқа далилларга таяниб, уламоларимиз бидъатни икки қисмга бўлганлар: бидъати ҳасана (яхши бидъат) ва бидъати саййиа (ёмон бидъат).
Ҳофиз ибн Ҳажар раҳимаҳуллоҳ: “Шариатнинг аслига хилоф бўлмай, шу билан бирга фойдали ва хайрли амаллар бидъати ҳасанадир. Шаръий асосга эга бўлмаган амал ёки эътиқодни жорий қилиш бидъати саййиа дейилади”, деганлар. (“Фатҳул Борий” китоби, Ж. 4. Б. 253).
Бидъати ҳасана – бунга ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг ишларини мисол қилиш мумкин. Суннат амал бўлган таровиҳ намозини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам жамоат билан ўқимас эдилар. Ҳазрати Умар эса халифалик даврида мазкур намозни имомга иқтидо қилиб, жамоат билан ўқишни жорий қилди ва: “Қандай яхши бидъат бўлди”, деди.
Шунга биноан диний илмлар ўргатиш учун алоҳида мадрасалар қуриш, китоблар чоп этиш, масжидларга гилам солиш, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни гўзал сийратларини тарғиб қилиш учун мавлид ўқиш сингари дин асосларига зид бўлмаган амаллар бидъати ҳасана бўлади. Унга амал қилиш жоиз ва у залолатга бошламайди.
Бидъати саййиа эса, шаръий асосга эга бўлмаган бирор амал ёки эътиқодни жорий этишдир. Бундай бидъат айни залолат бўлиб, у шариатимизда рад этилган. Қуйидаги ҳадиси шариф ҳам шунга далолат қилади.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Ким бизнинг бу динимизда унда бўлмаган янги нарсани киритса, рад қилинади” (Имом Бухорий ривояти).
Демак, ҳадисда кўзланган мақсад диннинг асосий манбалари бўлмиш Китоб, суннат ва ижмога хилоф бўлган ишларни пайдо қилиш бўлса, бас, у рад қилингандир. Аммо дунёвий ҳаётнинг равнақига хизмат қиладиган, инсонларга манфаат берадиган ишларни пайдо қилиш, гарчи Китобу суннатда асоси мавжуд бўлмаса-да, зинҳор бидъат дейилмайди.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси масъул ходими
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 