15 Август, 2026, 2 Рабиъул аввал, 1448
15 Август, 2026, 2 Рабиъул аввал, 1448
Танловга!
Ифторлик дастурхонига патир олиш учун новвойхонага кирдим. Харидимни қилиб, чиқиб кетаётгандим “Бир дона нон беринг” деган маҳзун сас қулоғимга чалинди. Бошимни кўтариб, овоз келган томонга қарадим. Уст-боши юпун, оёғидаги резина шиппаги едирилиб кетган аёл музтаргина новвойга термулиб турарди. Юрагим қалқиб кетди. Елим халтадаги иссиқ патирдан таралаётган тафт оташ каби бутун вужудимни ёндирарди. Бўғзимни ачиштираётган тутун нафас олишга тўсқинлик қилар, на ортга қайтишни, на олдга юришни билмай қолдим...
Яқинларимиз, қўшни, қариндошимиз, маҳалладош, юртдошимиз ва ёки бир нотаниш инсон ҳозир оч, чанқоқ, ёлғиз, бемор, парваришга муҳтож ёхуд чорасиз бўлиши мумкин. Биз эса “шу пайтда ҳам камбағал, эҳтиёжманд қолдими?” деб ҳайратланамиз. Дастурхон тузаганимизда ширину нордон, аччиғу шўр, қуюғу суюқ, фойдалию зарарли демай, исрофу уволни ўйламай егуликларни тўкиб-сочамиз. Рамазон ифторликларини ўтказишда ким ўзарликда рекорд ўрнатишга киришганмиз. На ниятимиз чиройли, на амалимиз. Оғриқлиси, дастурхонимизга қорни тўқларни даъват этамиз. Ифторлик, эҳсон деганлари савоб учун, Аллоҳнинг розилиги учун қилинажак ишлар эди. Биз нималарга қодирлигимиз, қўлимиз қанчалик узунлигини кўз-кўз қилиш учун ундан фойдаланаяпмиз. Биродар, сиз қандай тушунсангиз тушунинг, аммо биз айтамизки, бугун ёнбошлаб олиб паққос тушираётганимиз неъматларда фақиру ғариблар, етиму мискинлар, заифу муҳтожларнинг ҳақи бор! Бу борада элдан ошириб гапиролмаймиз: “Имкони борнинг имкони йўқдан қарзи бор!” .
Баъзан номдор емакхоналарда ифторлик дастурхони ёзяпмиз. Ўйга толасан киши: емакхонада, ҳамманинг кўз ўнгида ифторлик бериб савоб олмоқчи бўлганлар ошкора амаллар риёга ўтиб қолишини мулоҳаза қилмаганмиканлар? (Биз бу ҳолатларда шом намози қазо бўлиши, эркаклар емакхона атрофидаги масжидларда ибодатни адо этсалар-ку майли, аёлларнинг ибодати қазо бўлиши ҳақида индамадик). Айримлар ифторлик дастурхонларини суратга олиб, интернетдаги шахсий саҳифаларига жойлаштириб “ёқди” йиғиб “шуҳрат” қозонмоқдалар. Ислоҳга нақадар муҳтожмиз, тўғрими?..
Болалигимда онам қўлимга пул тутқазиб девор остидаги тиланчини кўрсатиб “Ҳов, ўша бобога бериб келасан. Дуо қилса, сен ҳам ниятларингни айтиб “Амин” дегин” дердилар. Тиланчига пул беришни яхши кўрардим болалигимда. Болаликнинг кўзлари катта, кўнгли кенг бўларкан-да. Гўё фавқулодда катта ишни бажаргандай, дадамга мақтанганимда онам “Тиланчига садақа берганингни ҳаммага айтсанг, ниятларинг ижобат бўлмайди” дегандилар. Шу бўлдию, тиланчига пул берганимни дадамга ҳам, ўртоқларимга ҳам мақтанмай қўйдим. Болаликнинг ишончию ихлоси, иймонию ижросида риё бўлмайди. Катта бўлганимиз сари ҳар қадамимизни атрофдагилар учун босиб, ҳар амалимизнинг вазнини “Одамлар нима дейди?!” деган ўй билан ўлчаймиз. Одамларга ёқиш, кимлигимизни кўрсатиб қўйиш илинжи амалларимизни риёга қориштираверади. Қанийди, қанийдия, истагимиз фақат Аллоҳнинг розилигига эришиш бўлса эди! Кошкийди, амалларимиз одамларнинг мақтовларига эмас, Роббимизнинг марҳаматига муваффақ бўлиш учун бажарилса эди. Эл-юртга сездирмай маънавий-моддий дастакка муҳтожларга ёрдам қўллари узатилса эди. Шифохоналарда бир кунлик дори-дармонни фалон пулга сотиб олаётган, фарзандини даволаш учун бор-бисотини сотиб, камига қарзга ботиб қолганлар кўп. Биз дабдаба билан ёзаётган саҳарлигу ифторлик дастурхонига сарфланаётган пуллар кимларнингдир мушкулини осон қилиши мумкин, замондош. Бу каби савоб ишларни санаб адо қилолмаймиз. Тўлов-контракт билан ўқиётган талаба жиянимиз, бир неча йилдан бери уйининг томини ёполмаётган укамиз, рўзғор, болаларининг ташвишидан ошиниб даволанишни пайсалга солаётган опа-синглимиз шундоқ кўз олдимизда яшаяпти. Биз эса савобни узоқлардан, қорни тўқлардан излаш билан овворамиз.
Кимнингдир оғирини енгил қилиш учун бой-бадавлат бўлиш шарт эмас. Аввало, энг катта ёрдам — маънавий кўмак. Кекса, парваришга муҳтож, ёлғизларнинг ҳолидан хабар олиш, уй-жойини супуриб-тозалаб, бир қошиқ овқат билан кўнглини олиш ҳам савоб. Гўдаклари нораста, уй-жойи таъмирталаб бевалар бор. Болаларининг ризқидан қийиб нураган девори, бўёғи кўчган эшигини эпақага келтиролмайди. Ифторлик баҳонасида гап-гаштакдан бери келмайдиган аҳли аёлимиз орқали уларга ёрдам бериб, ҳожатини раво қилишимиз ҳам савоб.
Электр энергияси, табиий газ, солиқ ва бошқа тўловларни ўз вақтида тўлашимиз, қўни-қўшничилик ҳақига риоя қилишимиз ҳам савоб. Айримларимиз, коммунал тўловлардан бўйнимизгача қарзга ботганмизу, серҳашам ифторлик дастурхони кўйида овворамиз. Тўловларни тўлашга қурби етмай, қўли калталигидан боши хам инсонлар бор. Масъул идоралардан вакиллар келиб эшигини тақиллатса, “томоша”га ошиқамиз. Шундайларга ёрдам бериб, қарзини узиб ўрнак кўрсатсак эди...
Нуқул, негатив ўйлар билан юрагингизни сиққаним учун узрлар. Аммо сиз, ҳа, айнан сиз айта оласизми менга, ифторлик дастурхони ёзганингизда кимларни даъват қилдингиз, уларнинг орасида қанча эҳсонга муҳтож, қанча фақир бор эди?..
Ҳеч кимнинг чўнтагини ковлаш, пулини ҳисоблаш ниятимиз йўқ. Аммо Рамазони Шарифнинг муборак номи тилга олинганда, бошқача бўлиш ҳам мумкин эмас. Яъни, ниятимиз савобга муваффақ бўлишми, амалимиз ҳам шунга кўра бўлиши керак. Зотан, рўза ибодати қорин очлигию, ташналик учун эмас, атроф-жавонибдаги очу ташналар, муҳтожу фақирлар ҳолини англашимиз учун фарз қилинган.
Тафти оловдай қўлимни куйдираётган патирга қараб ўйга толаман: мен Муборак Рамазон ойининг ҳақини қанчалик адо қила олаяпман? Ҳозиргина гувоҳи бўлганим воқеа рўза ибодати ҳақини муносиби қадар адо этолмаётганимни аён қилди. Қўлимдан келса-да, эҳтиёжманд инсонларга ёрдам беролмаганим, бермаганимни мулоҳаза қилиб ўзимни тафтиш қиляпман. Сиз ҳам “Аллоҳ розилиги”, “савоб олиш” йўлидаги амалларингизни бир қур кўздан кечирсангиз, яхши бўларди, замондош. Бу йўлда эътиборингиздан четда қолган муҳтож, ғариб, кекса, етим, бева ва ёки бемор йўқмикан? Ноўрин жойларгаю кишиларга ўринсиз сарф-харажат қилиб, муҳтожларнинг ҳақига хиёнат қилмадингизми? Умуман олганда, муборак Рамазон ойи моҳиятини англай олдингизми? Умид қиламизки, жавобингиз ижобий.
Айтаримиз шу эди. Зинҳор ақл ўргатмадик...
Умида АДИЗОВА
Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.
Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.
Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.
Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.
Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.
Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 