“Ал-мабсут” – фиқҳ қомуси
Ислом тарихида “Ал-Мабсут” номли асарлар кўп ёзилган. Масалан, Абу Юсуф (вафоти ҳижрий 182 й.), Муҳаммад ибн Ҳасан (вафоти ҳижрий 189 й.)[1], Абу Лайс Самарқандий (вафоти ҳижрий 375 й.), Абу Шужоъ (вафоти беш юз йил олдин), Носириддин Самарқандий (вафоти ҳижрий 556 й.), Шамсулаимма Ҳалвоний (вафоти ҳижрий 448 й.), Хоҳарзода[2] (вафоти ҳижрий 483 й.), Абулйуср Паздавий (вафоти ҳижрий 493 й.), Фахрулислом Паздавий (вафоти ҳижрий 482 й.) каби олимларнинг ҳанафий мазҳабига оид шу номдаги асарлари бор. Шунингдек, шофиъий, моликий мазҳабидаги олимлар Абу Осим Ибодий (вафоти ҳижрий 485 й.), Абу Ҳафс Шофиъий (вафоти ҳижрий 243 й.), Абу Бакр Байҳақий (вафоти ҳижрий 458 й.), Ибн Арафа Тунисий ҳам (вафоти ҳижрий 803 й.) “Ал-Мабсут” битгани айтилади. Муҳаммад Самарқандийнинг қироат илмларига, Абу Абдуллоҳ Бухорийнинг ҳадисшуносликка, Абу Ало Розий ҳамда Носириддин Самарқандийнинг тилшуносликка доир “Ал-Мабсут”лари ҳам маълум[3]. Шундай бўлса-да, “Ал-Мабсут” дейилганида биринчи навбатда Мовароуннаҳрда яшаб, ижод этган (XI аср) забардаст фақиҳ Абу Бакр Муҳаммад ибн Аҳмад Сарахсийнинг шу номдаги асари назарда тутилган. Сарахсий кўп ўринларда “Соҳибул Мабсут” деб келтирилади[4].
Сарахсийнинг бу асарига машҳур олим Абу Фазл Муҳаммад ибн Аҳмад Марвазийнинг (вафоти ҳижрий 334 й.) “Кофий” китоби асос бўлган. Олим бундай ёзади: “Мен яшаган замонда илмлар толиби бир неча сабаблар билан фиқҳдан узоқлашишларига гувоҳ бўлдим. Шу боис “Мухтасар”га шарҳ ёзиб, ҳар бир масалани ёритишда керакли маънодан ортиқча нарсани қўшмасликни, ҳар бир бобда ишончли бўлган маълумотлар билан чекланишни мақсадга мувофиқ топдим”[5]. Демак, Сарахсий ушбу асарида ўзигача фиқҳ масалаларига мансуб китобларнинг асосий мазмунини жамлашга ҳаракат қилган ва Ислом ҳуқуқшунослигининг деярли барча соҳаларини қамраб олган.
Сарахсий ростгўйлиги, адолатпарварлиги сабабли душманларининг туҳматига учраб, зиндонбанд этилади. Аммо ҳеч бир тўсиқ унинг чуқур тафаккури ва ўткир зеҳнига панд беролмайди. Асарнинг кириш қисмида келтирилган маълумотларга кўра, муаллиф уни зиндонда ёзган. “Ал-Мабсут”ни ёзиш жараёнида Сарахсий ёдида қолган маълумотларга асослангани унинг хотираси жуда кучли бўлганидан далолат беради[6].
Олим ҳукмларни Қуръони карим, ҳадиси шариф, осор, қиёс ҳамда истеҳсон асосида далиллайди. Ихтилофли масалаларда машҳур уламоларнинг фикрларини солиштириб, таҳлил қилади. Жумладан, Абу Ҳанифа, Имом Молик, Абу Юсуф, Муҳаммад ибн Ҳасан, Имом Шофиъий, Ҳасан ибн Зиёднинг турли фикрларини келтириб, уларнинг моҳиятини тушунтиришга ҳаракат қилади.
Бу асар кўп нусхаларда кўчирилган ва кенг тарқалган. ЎзФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида китобнинг бир неча қўлёзма нусхалари сақланади. Жумладан, 3183, 3114, 5957, 5880, 5981, 2706, 6762 рақамлари остида китобнинг турли қисмларига доир қўлёзмалар мавжуд. Уларнинг ичида 3114 рақам остида сақланаётган нусха асарнинг бешинчи боби бўлиб, 344 бетдан иборат. Қўлёзмада кўрсатилишича, у Ўзганда 1705 йили кўчирилган. Асарнинг яна бир нусхаси Қоҳирадаги араб қўлёзмалари институтида 152 рақами остида сақланади. Маккадаги Ҳарам кутубхонасида ҳам 154 рақами билан сақланаётган бир нусхаси бор.
Сарахсийнинг “Ал-Мабсут” китоби фиқҳ бўйича энг муҳим китоблардан саналиб, Ислом ҳуқуқшунослигига хос кўплаб масалалар ва уларнинг ечимлари юзасидан баҳс юритади. Барча мусулмон мамлакатларида кенг қўлланилган ушбу асар ҳанафий мазҳабимизнинг энг қимматли манбаларидан биридир.
Абдумалик ТЎЙЧИБОЕВ,
Тошкент Ислом университети тадқиқотчиси
[1] Муҳаммад ибн Ҳасандан турли йўллар билан Мабсут ривоят қилинган ва уларнинг энг машҳури Абу Сулаймон Жузжонийникидир. Муаълумотларга кўра, Муҳаммад ибн Ҳасаннинг Мабсутига имом Шофиъий ҳам катта баҳо бериб, уни ёд олган.
[2] Унинг иккита Мабсут ёзгани ва уларнинг бири 15 жилддан иборат бўлгани айтилади.
[3] Ҳожи Халифа. “Кашфуз зунун ъан асомил кутуб вал фунун”. Иккинчи жуз. Байрут: “Иҳёъут туросил арабий”, 1581 – 1583-бетлар.
[4] Қори Али ибн Султон Муҳаммад. “Ал-асмор ал-жанийя фи асмоъил ҳанфийя”. Бетна: “Худобахш”, 2002. 268-б.
[5] Сарахсий Муҳаммад ибн Аҳмад. “Мабсут (طﻮﺴﺒﻤﻟا). Биринчи жуз. – Байрут, “Дор ал-маърифа”, 1989. 4-б.
[6] Судуний, Зайниддин Қосим ибн Қутлубғо. Таржимаи ҳоллар тожи (ﻢﺟاﺮﺘﻟا جﺎﺗ). – Байрут: Дор ул‑қалам, 1992. – 234 - б.
Бeмазҳабликни даъво қилувчига бир савол
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
1400 йил умматни ушлаб турган йўлни ташлаб, қаерга бормоқчисиз?
Бугун мусулмон жамиятида тез-тез учрайдиган бир даъво бор:
“Биз Қуръон ва суннат билан юрамиз, мазҳаб шарт эмас”.
Бу гап ташқаридан чиройли, жозибали эшитилади. Аммо чуқурроқ ўйлаб кўрайлик:
Ҳақиқатан ҳам мазҳабсиз юриш мумкинми?
Агар мумкин бўлса, у қаерга олиб боради?
Келинг энг содда савол-жавоб услубида кўриб чиқамиз.
1. Мазҳаб ўзи нима?
Мазҳаб – бу Қуръон ва суннатни тушуниш мактаби.
Имом Абу Ҳанифа, Имом Молик, Имом Шофиъий, Имом Аҳмад ибн Ҳанбал каби буюк мужтаҳидлар:
минглаб оят ва ҳадисларни,
саҳобалар фатволарини,
араб тили қоидаларини,
насҳ-мансуҳ, умумий-хусусий масалаларни тизимли, илмий усулда жамлаб, умматга йўл кўрсатиб беришган.
Мазҳаб – Қуръон ва суннатнинг ўзи эмас, балки уларни тўғри тушуниш калити.
2. “Мазҳаб шарт эмас” деган одам аслида нимани даъво қилмоқда?
У дейди:
“Мен ўзим ҳадисни очиб ўқийман, ўзим ҳукм чиқараман”.
Савол:
— Араб тилини мукаммал биладими?
— Ҳадисларнинг саҳиҳ-заифини ажрата оладими?
— Қайси ҳадис қайси ҳолатга тегишли эканини биладими?
— Қайси оят қайси оят билан чегараланганини биладими?
Агар йўқ бўлса – у илмга эмас, нафсига эргашмоқда. Агар фаразан шу илмларга соҳиб бўлса борми, шубҳасиз мазҳабга эргашиш лозимлигини эътироф қилади.
Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “Агар билмасангиз, зикр аҳлидан сўранг” (Наҳл сураси, 43-оят).
Зикр аҳли – олимлар, мужтаҳидлар. Мазҳаб ана шу “зикр аҳли”нинг илмий меросидир.
3. Саҳобалар ҳақида нима дейсиз? Саҳобалар:
Ибн Масъуд фиқҳи,
Ибн Умар фиқҳи,
Зайд ибн Собит фиқҳи билан танилган.
Тобеъинлар саҳобаларга тақлид қилган.
Тўрт имом эса ана шу саҳобалар фиқҳини тартибга солди.
Демак, мазҳаб кейин чиқиб қолган бидъат эмас, балки саҳобалар йўлининг давомидир.
4. Мазҳабсизлик нимага олиб келади?
Бугун мазҳабсизликни даъво қилувчилар орасида:
бири ниятни шарт эмас дейди,
бири жамоат намозини енгил санайди,
бири бошқасини адашган, ҳатто кофир дейди.
Бу ниманинг натижаси?
Бир мезон йўқлигининг натижаси.
Мазҳаб бўлмаганда: ҳар ким ўзича “Қуръон ва суннат”ни тушунади, дин парча-парча бўлади, ихтилоф фитнага айланади.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганлар: “Ўтган умматлар ихтилоф сабабли ҳалок бўлди” (Имом Аҳмад ривояти)
Мазҳаб – ихтилофни тартибга солувчи ҳимоя девори.
5. Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳ нима учун Имоми Аъзам деб эътироф этилади?
У зот:
40 йил бомдод намозини хуфтон таҳорати билан ўқиган,
500 мингдан ортиқ ҳадисни билган,
Шундай зотнинг илмий тизимини менсимаслик – кибр эмасми? Ҳа, кибр бўлса, кибр эгасида соғлом илм бўлмайди.
6. Мазҳаб – мажбурий эмасми?
Ҳа, мазҳаб – зарурат.
Худди:
тиббиётда шифокорга эргашгандек,
қурилишда муҳандисга ишонгандек.
Аммо огоҳ бўлинг: Дин – тажриба қилинадиган соҳа эмас.
7. Хулоса: Мазҳабсиз қайга бормоқчисан?
Мазҳабдан воз кечган одам:
ўзини имомлардан устун қўяди,
билмаган ҳолда фатво беради,
охир-оқибат динни ўз нафсига мослаб олади.
Мазҳабга эргашиш – кўр-кўрона тақлид эмас,
балки илмга, тажрибага ва уммат йўлига ҳурматдир.
Савол очиқ қолади:
1400 йил умматни ушлаб турган йўлни ташлаб, бемазҳаб қаерга бормоқчи?!
Нуриддин ҲАМРАҚУЛОВ,
Яккасарой тумани “Раҳимжон ҳожи ота” жоме масжиди имом ноиби
