ТАВАККУЛНИНГ ҲАҚИҚАТИ

Бу фазилатлар ҳамда Аллоҳ ва Расулининг ҳамду санолари таваккул қилувчиларга бўладиган бўлса, "Таваккулнинг ҳақиқати нимада, унинг чегараси қандай ва маъноси нима?" деган табиий савол туғилади.

Бу хулқ билан хулқланишни ва бу сифат билан сифатланишни ҳохлаган киши, таваккул тушинчасини ва унинг чегарасини пухта билиб олишлари зарур. Чунки кўп кишилар ўзларини таваккулчи деб биладилар, ваҳоланки уларда таваккулдан ҳеч нарса йўқ. Ёки Аллоҳ буюрмаган нарсада таваккул қилишда собит туришни ўз нафсларига лозим тутадилар.

ТАВАККУЛНИНГ ҲАҚИҚАТИНИ БАЁН ҚИЛИШДА ИБРАТЛИ МИСОЛЛАР

Агар солиҳларнинг ҳаётига назар ташласак, уларда таваккулнинг ҳақиқатини баён қилишда турли гўзал ибратли мисолларни топамиз. Уларнинг таърифлари турлича чунки, ҳар бирлари ўз ҳолларича таъбир қиладилар.

Қаширий “Рисола”ларида таваккул ҳақида кишилар зикр қилган бир неча таърифларни келтирган. “Мадориж” асарида таваккул ҳақида жуда чиройли изоҳлар ёзилган. Улардан айримларини келтирамиз:

Имом Аҳмад: “Таваккул қилиш қалбнинг ишидир. Яъни қалбий ишдир. У тилда айтиш, аъзолар билан амал қилиш ҳамда идрок ва ҳис этиш бобидан эмас”, дедилар.

Таваккул қилишни, билиш бобидан деганлар эса, “У қалб илми бўлиб, банда Роббиси билан кифояланишидир”, деганлар.

Таваккул қилишни сукунат, тинчлик ва қалб ҳаракатининг осойишталиги деганлар эса: “Таваккул қилиш қалбни Роббисининг олдига қўйишдир. Гўё маййитни ғассолнинг олдига қўйилганидек. У маййитни хоҳлаганидек буради. Таваккул қилиш хоҳишни тарк қилиш ва тақдир йўллари билан боғланишдир”, дедилар.

Саҳл Тустарий: “Таваккул қилиш, хоҳлаган нарсасида Аллоҳ билан боғланиш”, деганлар.

Яна таваккул қилишни розилик деб изоҳ берганлар: “ У тақдирга рози бўлишдир”, деганлар.

Бишрул Хофий бундай дедилар: “Кимда ким Аллоҳга таваккул қилдим деса, Аллоҳга туҳмат қилибди. Агар Аллоҳга таваккул қилганида Аллоҳнинг тақдирига рози бўлган бўлар эди”.

Яҳё бин Муоздан сўрашди: "Қачон киши таваккулчи бўлади?" Яҳё бин Муоз: “Агар ўша киши Аллоҳ таолони вакил бўлишига рози бўлса”, дедилар.

Баъзилар таваккулни: “Аллоҳ таолога ишониш, У билан хотиржам ва У сабабли осойишта, тинч бўлиш”, дейдилар.

Баъзилар: “Таваккул ишончсизликни инкор қилиш ва подшоҳларнинг подшосига ўзини топшириш”, деганлар.

Абу Саъийд Хироз дедилар: “Таваккул осойишталиксиз изтироб ва изтиробсиз осойишталикдир”. Яъни, инсон зоҳири ва ботини билан сабабларга ҳаракат қилади ва у билан тинч бўлади ҳамда унга ишонади. Аллоҳ билан унинг қалби бирга бўлгач, у изтироб чекмайди. Шу билан бирга Аллоҳнинг розилигига васила бўлган сабабларга ҳаракат қилишдан тўхтамайди.

Абу Туроб Нахшабий дедилар: “Таваккул қилиш жисмни бандаликка қўйиш, қалбни рубубиятга боғлаш ва кифоя қилишликка ишониш, берилса шукур ва берилмаса сабр қилишдир”.

Барча уламолар: "Таваккул сабабларни инкор қилмайди, чунки сабабларни қоим қилмасдан туриб, у дуруст бўлмайди. Агар сабаблар бўлмаса таваккул қилиш бекор бўлади", дейдилар.

Саҳл бин Абдуллоҳ дедилар: “Кимки ҳаракат қилишни ёмонласа, мазах қилса бас, суннатни ёмонлабди, мазах қилибди. Кимки таваккул қилишни ёмонласа, мазах қилса бас, иймонни ёмонлабди, мазах қилибди ”.

Таваккул қилиш Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳоллари, касб эса, суннатлари эди. Кимки Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳолларига амал қилса ҳеч қачон суннатларини тарк қилмайди.

Бир қовлда: “Таваккул бу – Аллоҳдан ўзга билан қалб алоқаларини узишдир”, дейилган.

Саҳлдан таваккул ҳақида сўралганда, у: “Аллоҳ билан бирга бирор бир алоқасиз яшашдир”, деди.

Бир қийлда: “Таваккул алоқаларни тўхтатиш ва хақиқатларга боғланишдир”, дейилади.

Бир қийлда: “Таваккул сендаги озлик ва зиёдаликка бир хил бўлмоқлигинг”, дейилади.

Бир қийлда: “Таваккул мусаббабга боғловчи барча сабабларни тарк қилишдир. Сабаби Аллоҳ таоло унга ёрдамчи бўлсин”. Бу бир тамондан тўғри, бошқа бир томондан нотўғридир. Буюрилган сабабларни тарк қилиш таваккулда чақмоқ тош билан ўт чиқаришдир. Аллоҳ бандасини сабабларга боғлади. Аммо, мубоҳ бўлган амрларни тарк қилиш эса, агар у сабабни, маслаҳат юзасидан ундан кўра яхшиси бўлганлиги сабабли тарк қилса, бу иш мақталгандир. Магар у мазамматлангандир.

Бир қийлда: “Таваккул нафсни убудиятга ташлаш ва рубубиятдан чиқаришдир”, дейилган.

Баъзилар: “Таваккул Роббисининг буйруғи ва қазосига таслим бўлиш”, деганлар.

Баъзилар: “Таваккул ҳар бир ҳолатда инсон Аллоҳ таолога ишонишидир”, дейдилар.

Баъзилар: “Таваккулни бошловчи, таслим бўлишни восита ва ишонишни ниҳояси”, дедилар.

Абу Али Даққақ: “Таваккул уч даражадан иборат. Таваккул сўнгра таслим ва ишонч. Таваккул қилувчи ваъдасида туради, таслим эгаси илми билан кифояланади ва ишонч эгаси Аллоҳнинг ҳукмидан рози бўлади. Таваккул бошловчи, таслим бўлиш восита ва ишонч ниҳоядир. Таваккул қилиш мўминларнинг сифати, таслим бўлиш валийларнинг сифати ва ишониш эса, тавҳидчиларнинг сифатидир. Таваккул барчанинг сифати, таслим бўлиш хосларнинг сифати ва ишониш хослар хосининг сифатидир. Таваккул набийларнинг сифати, таслим бўлиш Иброҳим алайҳиссаломнинг сифати ва ишониш эса Набийимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сифатлари”, дедилар[1]