Бандаларини Ўзининг муқаддас, мўжиз Каломини ўқишни ўрганиш бахтига мушарраф этган Аллоҳ таолога беҳад ҳамду санолар бўлсин.

Ўз умматларига: «Сизларнинг энг яхшиларингиз Қуръонни ўрганиб, уни бошқаларга ўргатганингиздир»  дея, уларни ушбу Каломи Раббонийнинг таълимига тарғиб қилган ва бунда ўзи энг гўзал намуна бўлган Набийимиз Муҳаммад мустафога Аллоҳниг салоту саломлари бўлсин.

Қуръони каримни оҳанг  билан ўқиш масаласида саҳобалар ва тобеинларда бўлганидек, фақиҳ имомларимиз ўрталарида ҳам ихтилоф мавжуд. Биз қуйида уларнинг бу борадаги фикрлари ва далилларини келтириб ўтамиз:

1. Моликий ва ҳанбалий мазҳаблари

Ушбу мазҳаб соҳиблари Қуръони каримни оҳанг  билан ўқишни макруҳ дейдилар. Бу сўз Анас ибн Молик, Саид ибн Мусайяб, Саид ибн Жубайр, Қосим ибн Муҳаммад, Ҳасан Басрий, Иброҳим Нахаий, Ибн Сирийнлардан нақл қилинган.

1. Ҳанафий ва шофеъий мазҳаблари

Бу мазҳаб соҳиблари Қуръони каримни оҳанг  билан ўқишни жоиз дейдилар. Бу ҳукм Умар ибн Хаттоб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Зайдлардан нақл қилинган. Муфассирлардан Абу Жаъфар Табарий, Абу Бакр ибн Ал-Арабий ушбу фикрни қўллаганлар[1].

Моликий ва Ҳанбалийларнинг далиллари

Мазкур мазҳаб соҳиблари Қуръони каримни оҳанг билан ўқиш макруҳлигига қуйидаги ҳадисларни далил сифатида келтирадилар:

عن حذيفة بن اليمان عن رسول الله صلى الله عليه و سلم أنه قال :  إقرؤا القرآن بلحون العرب

و أصواتها و إياكم و لحون أهل الفسق وأهل الكتابين فإنه سيجيء من بعدي قوم يرجعون بالقرآن ترجيع الغناء و الرهبانية و النوح لا يجاوز حناجرهم مفتونة قلوبهم و قلوب من يعجبهم شأنهم يتخذون القرآن مزامير يقدمون الرجل ليس بأفقههم و لا أعلمهم ما يقدمونه إلا ليغنيهم"رواه الترمذي

Ҳузайфа ибн ал-Ямонидан ривоят қилинади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): “Қуръонни арабларнинг оҳанглари ва овозларида ўқингиз. Аҳли фисқ ва аҳли китобларнинг оҳангларидан четланинг! Чунки, мендан кейин бир қавм келиб Қуръонни қўшиқчилар, роҳиблар ва ўлган одамга йиғловчиларнинг оҳангига ўхшатиб оҳанг билан қироат қиладилар. (Қуръон) уларнинг томоқларидан пастига ўтмайди. Уларнинг ва уларнинг ишини ёқтирган кишиларнинг қалблари фитналангандир. Улар Қуръонни ўзларига “най” қилиб оладилар. Улар  фақиҳ ҳам, олим ҳам бўлмаган кишини олдинга чиқариб қўядилар. Уни ўзларига куйлаб бериши учунгина олиб чиқадилар”,-дедилар”. Байҳақий “Шуабул иймон” да ривоят қилган.

Имом Жазарий: “Ҳадисдаги “لحون” сўзи “لحن” калимасининг кўплиги бўлиб, ундан овозни тараннум билан чиқариш, Қуръон, шеър ёки қўшиқда овозни гўзал қилиш тушунилади”-дейдилар.

Юқоридаги ҳадисдаги аҳли фисқдан мурод: бирор ҳарфни зиёда қиладиган ёки камайтирадиган даражада Қуръонни ўзининг аслидан чиқариб қироат  қиладиганлардир. Чунки, бу иш барча уламоларнинг ижмосига кўра ҳаромдир.

Аҳли китоблар эса яҳудий ва насоролардир. Уларнинг оҳанги билан ўқиш деганда уларнинг Таврот ва Инжилни ўқиганлари каби ўқиш тушунилади[2].

عن بن عباس، قال: كان لرسول الله - صلى الله عليه وسلم - مؤذن بُطَرِّب،فقال النبي صلى الله عليه وسلم إن الأذان سهلٌ سَمْح فإن كان أذانك سَهْلاً سَمْحًا، وإلاّ فلا تؤذن».رواه الدارقطني و اسناده ضعيف جدا

Ибн Аббос розияллоҳу анҳу дан ривоят қилинади. У зот айтади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг татриб (яъни оҳанг) билан азон айтадиган муаззинлари бор эди. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам унга:

 “Азон енгил, мулойимдир. Агар (сенинг ҳам) азонинг енгил, мулойим бўлса, (азон айтгин). Борди-ю, ундоқ бўлмаса, азон айтма”,-дедилар”. Дориқутний ўз сунанида ривоят қилган. Ривоят исноди жуда заиф[3].

Абдулваҳҳоб ал-Моликийдан ривоят қилишича, имом Молик Қуръонни оҳанг  билан қироат қилиш ҳаромлигини айтган. Буни Абу Тоййиб Табарий, Мовардий, Ибн Ҳамдон Ҳанбалий аҳли илмларнинг кўпчилигидан ривоят қилганлар.

Ибн Баттол, Иёз, моликийлардан Қуртубий, Банданийжий, Ғаззолий бу иш макруҳ эканини ривоят қилиш-ган[4].

Ва яна айтадилар: албатта оҳанг  ва куйга солиб тиловат қилиш Аллоҳнинг каломига зиёдаликни олиб келади яъни мад йўқ жойни мад қилиб тиловат қилади шу сабали бир ҳарф бир неча ҳарфга зиёда бўлади вахоланки бу ҳолат жоиз эмасдур. Шунингдек оҳанг ва куйга солиб тиловат қилиш эшитувчиларнинг қалбларини оҳанг  ва куй ила банд қилади ва Қурони карим маъноларига эътиборни, тадаббур ва тафаккурни йўқ бўлишига олиб келади.

Имом Моликдан намозда оҳангга солиб тиловат қилиш ҳақида сўралганида, У зот менга ёқмайди, албатта у куйдур, пул топиш учунгина уни куйга соладилар деган эканлар.

Имом Аҳмад: лаҳнга солиб ўқиш менга ёқмайди, лаҳнга солиб ўқиш бидъатдир, унга қулоқ тутмагин (эшитмагин) деганлар.

Ва яна У зотдан тиловатдаги лаҳн ҳақида сўралганида, сўровчига, исминг нима дедилар, сўровчи Муҳаммад деган эди, сени исмингни Муууҳаааамааад деб айтилиши сенга ёқадими дедилар[5].

Ҳанафий ва Шофеийларнинг далиллари

Мазкур мазҳаб соҳиблари Қуръони каримни тараннум билан ўқиш жоизлигига қуйидаги далилларни келтирадилар:

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилади: “Қуръонни тағанний (тараннум) билан тиловат қилмаган биздан эмас”[6].

عَنْ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَال َرَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: زَيِّنُوا الْقُرْآن َبِأَصْوَاتِكُمْ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ

Баро ибн Озиб розияллоҳу анҳу дан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Қуръонни овозларингиз билан зийнатлангиз”,-дедилар”[7].

عن البراء بن عازب رضي الله عنه قال: سمعت رسول الله يقول: حسنوا القرآن بأصواتكم فإن الصوت الحسن يزيدالقرآن حسنا

Баро ибн Озиб розияллоҳу анҳу ривоят қилади: “Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: “Қуръонни овозингиз билан гўзал қилинг! Чунки, гўзал овоз Қуръоннинг гўзаллигини зиёда қилади”,-деганларини эшитдим”[8].

عَن قَتَادَة عَن أنس قَالَ قَالَ رَسُول الله صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم َ  إِن لكل شَيْء حلية وَحلية الْقُرْآن الصَّوْت الْحسن

Анас ибн Молик розияллоҳу анҳу Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам дан ривоят қилади: “Ҳар бир нарсанинг зийнати бўлади. Қуръоннинг зийнати чиройли овоздир” деган[9].

حَدَّثَنَا مُوسَى بن هَارُونَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بن حَمَّادٍ النَّرْسِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بن الْوَرْدِ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عُبَيْدَ اللَّهِ بن أَبِي نَهِيكٍ ، يَقُولُ : بَيْنَمَا أَنَا وَاقِفٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بن السَّائِبِ بن أَبِي السَّائِبِ إذ مر بنا أبو لبابة ، فاتبعناه حتى دخل بيته ، فاستأذناه فأذن لنا ، فإذا رث المتاع رث الحال ، فقال من أنتم ؟ فانتسبنا له ، فقال مرحبا وأهلا تجار كسبة ، فسمعته يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ ، قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ : فَقُلْتُ : يَا مُحَمَّدُ ، أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَكُنْ حَسَنَ الصَّوْتِ ؟ قَالَ : يُحَسِّنُهُ مَا اسْتَطَاعَ

Ибн Абу Мулайкадан ривоят қилинади. У зот айтади: “Мен Убайдуллоҳ ибн Абу Наҳийк шундай деганини эшитдим: “Мен Абдуллоҳ ибн Соиб ибн Абу Соиб билан турганимда олдимиздан Абу Лубоба ўтиб қолди. Биз унинг орқасидан юриб бордик. У уйига кирганида ундан (уйига киришимизга) рухсат сўрадик. Абу Лубоба киришимизга изн берди. Қарасак, унинг уйи хароба, ўзи оғир аҳволда ҳаёт кечирар экан. У: “Сизлар кимсизлар?” деб сўради. Биз унга насабимизни айтдик. У: “Касаба савдогарлари хуш келибсиз!” деди. Мен унинг шундай деганини эшитдим: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Қуръонни оҳанг билан ўқимаган биздан эмас!” деганлар”. Ибн Абу Мулайка (сўзида давом этиб) айтади: “Мен: “Эй Муҳаммад, агар кишида чиройли овоз бўлмаса, (у ҳолда нима қилади)”-деб сўрагандим. У: “Қодир бўлганича чиройли қилади”, деди”[10].

Ибн Баттол бир гуруҳ саҳоба ва тобеъинлардан Қуръонни оҳанг билан тиловат қилиш жоизлигини ривоят қилган. Имом Нававий “Тибён”да буни алоҳида таъкидлаган[11].

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِشَيْءٍ مَا أَذِنَ لِلنَّبِيِّ أَنْ يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Аллоҳ ҳеч бир нарсани Набийнинг Қуръонни тағанний билан ўқиганини тинглаганчалик тингламаган” дедилар[12].

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِشَيْءٍ مَا أَذِنَ لِنَبِيٍّ حَسَنِ الصَّوْتِ يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ يَجْهَرُ بِهِ.

Муслим ривоятида: “Аллоҳ чиройли овозли пайғамбар Қуръонни тағанний билан овоз чиқариб ўқиганини тинглаганчалик бирор нарсани тингламаган”, дейилган[13].

حدثنا محمد بن خلف أبو بكر حدثنا أبو يحيى الحماني حدثنا بريد بن عبد الله بن أبي بردة عن جده أبي بردة عن أبي موسى رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه و سلم قال له  : يا أبا موسى لقد أوتيت مزمارا من مزامير آل داود

Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам унга: “Эй Абу Мусо, сенга Довуд оиласининг найларидан бири берилган экан” деган эканлар[14].

Ривоятда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абу Мусонинг овозидаги оҳанг ёқимли бўлгани боис мажозий маънода уни найга ўхшатдилар.  “Довуд оиласининг найи” деганда У зотнинг Забурни қироат қилгандаги овоз оҳанглари кўзда тутилган[15].

Довуд алайҳис салом жуда чиройли овоз соҳиби бўлган. Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳунинг Қуръонни чиройли овозда тиловат қилиши, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг қироатини эшитиб, овозини Довуд алайҳис саломнинг овозига ўхшатишлари жуда машҳур воқеа. Бу хусусда кўплаб ривоятлар ворид бўлган .

أخبرنا الحسين بن أحمد بن بسطام بالأبلة حدثنا عبد الله بن جعفر البرمكي حدثنا يحيى بن سعيد الأموي عن طلحة بن يحيى عن أبي بردة عن أبي موسى الأشعري قال : استمع رسول الله صلى الله عليه وسلم قراءتي من الليل فلما أصبحت قال : يا أبا موسى استمعت قراءتك الليلة لقد أوتيت مزمارا من مزامير آل داود  قلت : يا رسول الله لو علمت مكانك لحبرت لك تحبيراقال شعيب الأرنؤوط : إسناده على شرط مسلم

Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. У зот айтади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам тунда қироатимни тинглабдилар. Тонг отгач, у зот: “Эй Абу Мусо, кеча тунда қироатингга қулоқ тутдим. Сенга Довуд оиласи найларидан бири берилган экан”,- дедилар. Шунда мен: “Эй Расулуллоҳ, агар сизнинг борлигингизни билганимда, сиз учун (қироатимни) янада зийнатлаган бўлардим”,-дедим”[16].

Абу Яъло “Муснад”да келтирган ривоятда айтилишича, ўшанда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ёнларида Оиша розияллоҳу анҳо онамиз ҳам бўлганлар. Икковлари кетаётганларида Абу Мусо розияллоҳу анҳу уйида Қуръон тиловат қилаётганини эшитиб қолиб, бироз туриб қолишади. Сўнг йўлларида давом этишади. Тонг отганида Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам Абу Мусо Ашъарийга кечаси унинг тиловатини эшитишганларини айтганларида, у: “Агар сиз эшитаётганингизни билганимда, бунданда чиройлироқ ўқишга ҳаракат қилардим”,-дейди[17].

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ سِنَان ٍ، قَالَ : حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ قَالَ: صَلَّيْتُ خَلْفَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ فَمَا سَمِعْتُ صَوْتَ صَنْجٍ، وَلا بَرْبَطٍ، وَلا نَايٍ أَحْسَنَ مِنْ صَوْتِهِ

Абу Усмон Наҳдий ривоят қилади: “Мен Абу Мусо Ашъарийнинг орқасида намоз ўқидим. Мен унинг овозидан чиройлироқ санжнинг ҳам, барбатнинг ҳам, найнинг ҳам овозини эшитмаганман”[18].

“Санж” мисдан ясалган бир-бирига уриб чалинадиган мусиқа асбоби. Уларнинг бири билан иккинчиси урилади. “Барбат” унга ўхшаш мусиқа асбоби. “Най” қандай экани ҳаммага маълум[19].

أخبرنا محمد بن الحسن بن قتيبة قال حدثنا نوح بن حبيب قال حدثنا وكيع قال حدثنا شعبة عن معاوية بن قرة أنه سمع عبد الله بن المغفل يقول قرأ النبي صلى الله عليه وسلم عام الفتح فرجع في قراءته قال معاوية لولا أني أكره أن يجتمع الناس علي لحكيت قراءته

Муовия ибн Қурра ривоят қилади: Мен Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг шундай деганини эшитдим: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам фатҳ йили уловлари устида кетаётганларида Фатҳ сурасини оҳанг билан қироат қилдилар”,-Муовия айтади- Агар атрофимизга одамлар тўпланишини кариҳ кўрмаганимда, у зот соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қироатларини ўқиб берардим”. Муттафақун алайҳ[20].

Ушбу мазҳаб соҳиблари яна далил сифатида айтадиларки: “Қуръонни тараннум билан ўқиш кишини ўзига жалб қилади ва уни шу Қуръонни диққат билан тинглашга ундайди. Бу эса ўз-ўзидан унинг тингловчи руҳияти ва қалбига таъсирини бениҳоят оширади”[21].

Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу Алқама ал-Асваднинг қироатини (овози ёқимли бўлгани боис) ёқтирар эди. Алқама у зотга Қуръонни ўқиб берарди. Қачон қироатни тугатса, у зот унга:”Ота-онам сизга фидо бўлсин! Яна давом этинг”,-дер эди[22].

عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه كان يقول لأبي موسى رضي الله تعالى عنه ذكرنا ربنا فيقرأ أبو موسى ويتلاحن وقال مرة من استطاع أن يغني بالقرآن غناء أبي موسى فليفعل

Имом Табарий Ҳазрат Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу ҳақида шундай ривоят қилади:”Ҳазрати Умар Абу Мусо Ашъарийга :”Бизларга Роббимизни эслатинг”,-деганларида Абу Мусо Қуръонни оҳанг билан қироат қилар эди. Шунда Умар: “Ким Қуръонни Абу Мусонинг оҳангига ўхшаб оҳанг билан ўқий олса, шундай қилсин”,-дер эдилар[23].

Муҳаммад Али ас-Собуний Ўзларининг “Роваи ул-баян фи тафсиру оят ал-аҳком мин ал-қуръон” асарида ҳар икки мазҳабнинг ҳукмлари ва далилларини келтиргандан сўнг хулоса ўрнида шундай дейдилар: “Агар сиз чуқурроқ ўйлаб кўрсангиз, фақиҳлар орасидаги ихтилоф аслий эмас, балки, шаклий эканлигини кўрасиз. Бинобарин, фақиҳлар Қуръонни тажвид қоидаларига  халал етказадиган оҳанглар билан ўқиш ҳаром эканлигига иттифоқ қилганлар. Бунинг мисоли қуйидагича: чўзиш мумкин бўлмаганни чўзиб ўқиш, чўзилиши зарур бўлганни чўзмаслик, ингичка ўқилиши зарур бўлган йўғон қилиб ўқиш, йўғон ўқилиши зарур бўлганни ингичка қилиб ўқиш, идғом лозим бўлган ўринларда изҳор ўқиш ёки изҳор лозим бўлган ўринларда ихфо қилиш ва шу кабилар. Қуръоннинг ҳукмлари ва тиловат одобларига эътибор бермасдан  ўзгаларни қойил қолдириш ва овознинг гўзаллигини бошқаларга намоён қилишни асосий мақсад қилиб олган ҳолда тиловат қилишга келсак, бу ишнинг ҳаромлиги борасида ихтилоф йўқ”[24].

Имом Абу Жаъфар Аҳмад ибн Муҳаммад ат-Таҳовий ал-Ҳанафий раҳматуллоҳи алайҳи: “Қуръонни тағанний билан тиловат қилмаган биздан эмас” ҳадис ҳақида баҳс юритиб қуйдаги сўзни айтганлар: “Ҳадисдаги тағанний сўзидан кўзланган мақсад Қурон туфайли, ундан бошқа барча нарсалардан беҳожат бўлишдир”.

Барчага  маълумки тажвид қоидаларини назарий жиҳатдан билиш фарзи кифоядир. Унга амал қилиш ҳар бир тиловат қилувчи учун фарзи аъйндир. Уъжб ва риёдан сақланиш ҳам фарз ҳисобланади. Шундай экан Аллоҳ таолонинг ўзи бизларни тўғри йўлга бошласин. Нафсимизга ташлаб қўймасин.

Тошкент ислом институти 4-курс талабаси

 Тожиддинов Абдуссомад Абдулбосит ўғли

[1]   Муҳаммад Али ас-Собуний. Роваиъ ал-баён фи тафсири оят ал-аҳком мин ал-қуръон.Ал-мактабат ул-асрийя Байрут-Ливан-2011. Б. 584.

Жалолиддин Абдурраҳмон Суютий.Ал-Итқон фи улум ал-қуръон. Ливан.: Дорул фикр-1996. Ж.1 Б.270.

[2] Али ибн Султон Муҳаммад ал-Қори.  Мирқот ал-мафотиҳ шарҳ Мишкот ал-масобиҳ.Дор ал-фикр. Байрут 2002.7-жуз. Б. 584.

[3]  Али ибн Умар ад-Дороқутний. “Сунан ад-Дороқутний”.Дор ал-кутуб ал-илмийя.Байрут-2003. 2-жуз Б. 86.

أخرجه الدارقطنى (2/86) . وأخرجه أيضًا : ابن حبان فى الضعفاء (1/137 ترجمة 60 إسحاق بن أبى يحيى الكعبى)

 وقال : ليس لهذا الحديث أصل من حديث رسول الله  - صلى الله عليه وسلم -

[4] ввв.мухлис.уз сайтидан

[5] Муҳаммад Али ас-Собуний. Роваиъ ал-баён фи тафсири оят ал-аҳком мин ал-қуръон.Ал-мактабат ул-асрийя Байрут-Ливан-2011. Б. 585.

[6] Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Хотиб ат-Табризий.Мишкатул масобиҳ. Ливан-Байрут -1985.Ж.1. Б. 496.

Аҳмад ибн Ҳанбал. Муснад ал-Имом Аҳмад ибн Ҳанбал.Байрут-Ливан.:Муассаса ар-рисола-1999.7-жуз. Б. 375. Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ад-Доримий.Сунан ад-Доримий Байрут Ливан 1987.1-жуз. Б. 454.

Абу Бакр Аҳмад ибн Ҳусайн ибн Али ал-Байҳақий.Ас-сунан ул-кубро.Байрут-Ливан 1998. 2-жуз. Б54.

[7] Аҳмад ибн Шуайб ан-Насоий. “Сунан ан-Насоий”. Байрут-Ливан.:Дор ал-маърифа-2007.1-жуз. Б.348

Муҳаммад ибн Язид Қазвиний. Сунан Ибн Можжа. Байрут-Ливан.: Дор ал-фикр-1998.1-жуз. Б.426.

Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ад-Доримий. Сунан ад-Доримий Байрут Ливан 1987. 2-жуз Б.4751-жуз. Б.548.

Абу Бакр Аҳмад ибн Ҳусайн ибн Али ал-Байҳақий.Ас-сунан ул-кубро. Байрут-Ливан 1998. 2-жуз. Б. 53.

[8] Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ад-Доримий. Сунан ад-Доримий Байрут Ливан 1987. 2-жуз Б.475.

Абу Бакр Аҳмад ибн Ҳусайн ибн Али ал-Байҳақий.Шуаб ал-иймон. Риёз.: Мактаба  ар-Рушд-2003.  2-жуз. Б.386.

Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Хотиб ат-Табризий. Мишкатул масобиҳ Ливан-Байрут -1985. 1-жуз  Б.499.

أخرجه الدارمي: حديث/ 3501، 2/565، والبيهقي في شعب الإيمان

[9] www.quron.uz/қироат/қироат-илми/1279-мақола

[10] Абу Довуд Сулаймон ибн Ашъас ас-Сижистоний ал-Аздий. “Сунани Абу Довуд”. Байрут-Ливан. Дор ал-маърифа-2001.1-жуз. Б. 480. Абу Бакр Аҳмад ибн Ҳусайн ибн Али ал-Байҳақий.Ас-сунан ул-кубро. Байрут-Ливан 1998.2-жуз. Б.54.

[11] www.quron.uz/қироат/қироат-илми/1279-мақола

[12] Саҳиҳ Муслим  5024-ҳадис.

[13] Саҳиҳ Муслим 2120-ҳадис.

Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Хотиб ат-Табризий. Мишкатул масобиҳ Ливан Байрут -1985. 1-жуз Б.495.

Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий “Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Қуръонда моҳир бўлган киши ҳақидаги сўзлари” бобида зикр қилган.

Ҳадиснинг шарҳини Ибн Ҳажар Асқалоний Фатҳ ул-борий китобининг 13-жузи 444-445-бетларида келтирган.

Бошқа манбалар: Саҳиҳи Муслим 2-жуз Б.192. Сунани Абу Довуд 8-китоб, 200-боб. Сунан ан-Насоий 11-китоб83-боб. Сунан ад-Доримий 2-китоб171-боб.

[14] Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий.Ал-Жоме ас-саҳиҳ. Байрут-Ливан.: Дор ар-рисола ал-оламийя-2011.6-жуз. Б.195.  Муслим ибн ал-Ҳажжож ал-Қураший. Саҳиҳи Муслим. Байрут-Ливан.: Дор ал-илм-1999..1-жуз. Б.546.

[15] Муҳаммад Ибн Муҳаммад ибн Абдурраззоқ. Тож ал-урус мин жавоҳир ал-қудус. Байрут-2006. 2-жуз. Б.262.

[16] Муҳаммад ибн Ҳиббон ибн Аҳмад. Саҳиҳи ибн Ҳиббон. Байрут-ливан.:Муассаса ар-рисола-1993. 16-жуз. Б. 169. 7197-ҳадис.

[17] www.quran.uz/qiroat/qiroat-ilmi/1279-maqola

[18] Абу Авона Яъқуб ибн Иброҳим. Муснад Абу Авона. Байрут-Ливаб.: Дор ал-маърифа-1996. 2-жуз. Б.486. Имодуддин Исмоил ибн Касир. Фазоилул Қуръон. Байрут-Ливан.: Дор ал-кутуб ал-илмийя-1990. Б. 162.3166-ҳадис.

[19] Имом, ҳофиз Аҳмад ибн Али ибн Ҳажар ал-Асқилоний. Фатҳ ал-Борий би-шарҳ саҳиҳ ал-Бухорий.

Дор ал-ҳадис. Қоҳира 2004. 20-жуз. Б.145.

[20] Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий.Ал-Жоме ас-саҳиҳ. Байрут-Ливан.:Дор ар-рисола ал-оламийя-2011. 6-жуз. Б. 135.

[21] Исмоил ибн Мустафо Истанбулий Тафсир руҳ ал-баён.Дор иҳё ат-тирос ал-арабий.  Ж.1.  Б.257.

[22] Муҳаммад Али ас-Собуний. Роваиъ ал-баён тафсиру оят ал-аҳком мин ал-қуръон.Ал-мактабат ул-асрийя. Байрут-Ливан.: 2011. Б. 585.

[23] Imoduddin Ismoil ibn Kasir. Fazoilul Qur'on.Bayrut-Livan.: Dor al-kutub al-ilmiyya-1990. B.114.

[24] Муҳаммад Али ас-Собуний. Роваиъ ал-баён фи тафсиру оят ал-аҳком мин ал-қуръон. Ал-мактабат ул-асрийя. Байрут-Ливан.: 2011. Б. 586