17 Сентябр, 2026, 6 Рабиъус сони, 1448
17 Сентябр, 2026, 6 Рабиъус сони, 1448
Аллоҳ таолонинг улулазм пайғамбарларидан бири Иброҳим (а.с) жуфти ҳалоллари Сора онамиз билан узоқ ҳаёт кечирдилар. Уларнинг ҳаёти Аллоҳ ва дин йўлида кураш билан ўтди. Фарзанд кўрмадилар. Қариб қолганларига қарамай, кофир қавмлар у зотни тинч қўймаганлари сабабли она ватанлари Фаластинни тарк этиб, аёллари билан бирга Мисрга кетишга мажбур бўлдилар. Ўша вақтдаги Миср подшоҳи у зот ҳақида турли гаплар борлигини эшитиб, ҳузурига чорлади.
Иброҳим (а.с) Сора онамиз билан подшоҳ ҳузурига келдилар. Подшоҳ Иброҳим (а.с) билан суҳбатлашаётганда Сора онамизга назари тушиб, ҳуснига маҳлиё бўлди ва кўнгли бузилди. Золим подшоҳ дарҳол бу гўзал мусофир аёл билан ёлғиз қолиш чораларини кўрди.
Улар танҳо қолдилар. Аммо, не ажабки подшоҳ ёмон ният билан Сора онамиз томон қадам ташлаши билан қўл-оёғи ишламай қолди. Ёмон ниятидан қайтган эди, соғ ҳолига қайтди. Яна ёмон ният қилган эди, яна қўл ояғи ишламай қолди. Бу ҳолат бир неча бор такрорланди.
Шунда подшоҳ меҳмонлар оддий одамлар эмаслигини тушуниб етиб, уларни рози қилиш пайига тушди. Иброҳим (а.с) ни яна ҳузурига чорлаб, ҳадялар тақдим этди. Ўша вақтнинг урф одатига кўра Ҳожар исмли бир қизни ҳам у зотга тортиқ қилди.
Иброҳим (а.с) совғаларни қабул қилиб, яна ўз юртларига қайтиб кетдилар. Ҳожарга уйланиб, Аллоҳнинг иродаси ила, тўқсон ёшларида ундан бир ўғил фарзанд кўрдилар. Фарзандга Исмоил деб исм қўйдилар. Тез орада инсон оиласида бўлиб турадиган гап-сўзлар бу оилада ҳам бўлди.
Бир куни Ибоҳим (а.с) Ҳожар онамизга гўдакни олиб сафарга отланишни буюрдилар. Учовлон сафарга чиқиб, чўлу биёбонларда узоқ юрдилар. Оҳири бир ерга келиб тўхтадилар. Иброҳим (а.с) Ҳожар онамизга Исмоил икковларини шу жойга ташлаб кетишга мажбур эканларини тушунтирдилар.
Ҳожар онамиз: “Эй Иброҳим, бу Аллоҳнинг буйруғими ёки ўзингизнинг ишингизми?-дедилар. Иброҳим (а.с)-“Аллоҳнинг буйруғидир”-дедилар. Шунда Ҳожар онамиз “Ундай бўлса, сиз хотиржам кетаверинг. Аллоҳ бизни ўзи муҳофаза қилиб олади” дедилар. Иброҳим (а.с) ортларига қайтдилар. Бир жойга бориб, қақроқ чўлда ёлғиз қолаётган хотинлари Ҳожар онамиз билан ўғиллари Исмоилга яна бир бор назар ташладилар. Сўнг уларни ҳақларига Аллоҳ таолога ёлвориб дуо қилдилар.
Иброҳим (а.с) қайтиб кетганларидан сўнг ёлғиз қолган Ҳожар онамиз чанқай бошладилар. Атрофга назар солмоқчи бўлиб, ўзларига яқин турган тепаликга чиқдилар. Бу тепалик ҳозир Сафо тепалиги деб номланади. Қарши тарафдан ул муҳтарамнинг кўзларига сув кўринди, ўша тамонга югурдилар. Тепаликга чиқдилар. Бу иккинчи тепалик ҳозир Марва тепалиги деб номланади. Сув бўлиб кўринган нарса сароб экан. Ҳожар онамиз ортларига қарадилар, энди нариги томондан сув кўринди. Югуриб борсалар, у ҳам сароб бўлиб чиқди.
Шу тарзда Сафо ва Марва тепаликлари орасида етти марта югурдилар. Охири ҳолдан тойиб, чақалоқлари Исмоилни ётқизиб қўйган жойга қарадилар. У йиғлаб товонларини ерга урган жойдан сув чиқиб, қумда оқиб борарди. Ҳожар онамиз югуриб келиб: “Зам –зам” (тўхта-тўхта) дея сувнинг йўлини тўсдилар.
Бу фазилатли сув она-болага ҳам таом, ҳамда ичимлик ўрнида ўтиб, улар тирикчиликларини ўтказа бошладилар.
Ўшандан буён бу сувдан инсонлар тўйиб-тўйиб ичмоқдалар, юртларига олиб кетмоқдалар. Аммо бу сув заррача камаймай чиқиб турибди.
Ўша замонларда бир юртдан иккинчи юртга сафар қилиб бораётган карвонлар Ҳожар онамиз билан Исмоил яшаётган Зам-зам қудуғи атрофида ҳаёт борлигини узоқ яқиндан сезиб, шу тамон буриладиган ва сув ичиб дам оладиган бўлдилар. Баъзилари эса хусусан Журҳум қабиласига бу жой ёқиб қолиб, доимий яшаш учун қолиб кетдилар. Шундай қилиб аста секин қишлоқ ва шаҳарлар пайдо бўлди.
Орада Иброҳим (а.с) хотинлари ва ўғилларидан хабар олгани келиб турдилар. Бир келганларида: “Исмоил ўғлим, Аллоҳ таоло мен билан сенга ўзи учун уй қуришга фармон қилди”, дедилар. Ота бола фаришта Жаброил (а.с) кўрсатиб берган пойдевор асосида тошдан Каъбани қуришга киришдилар.
Байтуллоҳнинг қурилиши битгач, Аллоҳ таоло Иброҳим (а.с) га одамларни ҳажга чақиришини буюрди. У зот чақирдилар, чақириқга “лаббай” деб жавоб берганлар ҳажга келдилар.
Ўшандан бери ҳаж ибодати давом этиб келмоқда. Фақат Иброҳим (а.с) дан кейин, вақт ўтиши билан бу ибодатга жуда кўп бидъат ва хурофотлар аралашиб кетди. Пайғамбар (а.с) даврларига келиб, Каъбатуллоҳнинг ўзида уч юз олтмишта бут санамлар бўлган. Одамлар кийимларимизни кийиб гуноҳ ишлар қилганмиз деб кийимларини ечиб Каъбани тавоф қилар эдилар.
Ислом дини Аллоҳ ирода қилмаган бу каби амалларни чиқариб ташлаб, ҳақиқий ибодатни йўлга қўйди.
Ҳаж ибодатида улкан ҳикматлар бўлиб, бу ҳикматларнинг барчасини инсоннинг ожиз ақли тўла англаб олиши қийин. Шундай бўлсада уламолар ижтиҳод қилганлар.
Ҳажда исломий бирлик ёрқин намоён бўлади. Ҳаж чоғи мусулмонларнинг ҳис-туйғулари, ибодатлари ва хатто сувратлари бир хил бўлади. Бу ерда ирқчилик, маҳаллийлик, табақачилик каби салбий ҳолатларга ўрин қолмайди. Ҳамма бир Аллоҳга иймон келтириб, бир Байтуллоҳни тавоф қилади.
Тинчлик исломнинг шиори экани ҳажда яна бир бор намоён бўлади. Ҳамма тинч, юрт тинч, ибодат тинч, халқ тинч. Ҳаж улкан исломий анжуман бўлиб, ҳар бир мусулмон дунёнинг турли бурчакларидан келган дин қардошлари билан учрашади. Турли масалаларни муҳокама қилади. Ислом ва иймон ришталари мустаҳкамланади.
Аллоҳ таолонинг ризолигига эришиш учун ҳамма нарсадан, ҳатто дунёвий кийимлардан-да холи бўлиб, ёлғиз унинг хизматига бел боғлаш зарур. Бошқа динларда Аллоҳнинг розилигини топиш учун таркидунёчиликга бериладилар.
Ислом динида ҳаж, таркидунёчиликнинг ўрнига жорий қилинган. Аллоҳ таоло ўз уйини улуғлаб шарафлади ва бандалари учун унга етишишни олий мақсад қилиб қўйди. Ана ўша уйни зиёрат қилган мусулмон қалби софланиб яхшилик қилишга интиладиган ва ёмонликдан нафратланадиган бўлиб қайтади. Ҳажда мусулмон банда омонлик юрти бўлмиш Маккаи мукаррамага сафар қилади. Макка улуғ муқаддас шаҳар. Аллоҳ таоло унинг номи билан Қуръони каримда қасам ичган. Ўзининг уйи бўлмиш Каъбанинг шу шуҳарда қарор топишини ирода қилган.
Охирзамон пайғамбари Муҳаммад (а.с) нинг ҳам шу шаҳарда дунёга келишларини ҳоҳлаган. Оҳирги китоби Қуръони карим оятларини туширишни ҳам шу шаҳарда бошлаган. Бу шаҳарни Аллоҳ таоло Қуръони каримда “Уммул қуро”- “Шаҳарларнинг онаси” деб атаган. Ҳар бир мусулмон учун азиз ва мукаррам бўлган бу муқаддас шаҳарга сафар қилиш, ҳар куни намозларида неча бор юзларини тўғирлаётган қиблани тавоф этиш чексиз бахтдир.
Ҳаж улуғ руҳий озуқа берадиган ибодат бўлиб, унда мусулмон банданинг вужуди Аллоҳ таолога тақво билан, унга тоат қилишга азму қарор билан, гуноҳларига надомат ҳисси билан тўлади. Бу сафарда Аллоҳга ва унинг расулига ва мўмин-мусулмонларга бўлган муҳаббати зиёда бўлади. Дунёнинг ҳамма тарафларидан дин қардошларига нисбатан дўстлик туйғулари уйғониб, мустаҳкамланади.
Ҳаж машаққатларни енгишни ўргатадиган машқ майдони ҳамдир. Ватандан, аҳли аёлдан, роҳат фароғатдан воз кечиб, турли қийинчиликларга ўзини урган одам, албатта бошқа ҳар қандай машаққатларни осонлик билин енгишга малака ҳосил қилади.
Юсупов Авазбек
Алҳамдулиллаҳ, неъматлар ичра яшаяпмиз. Деярли кўпчилик инсонлар болалар тарбияси масаласида бир хил ўйда: фарзандларим илмли, солиҳ, етук инсонлардан айниқса “қори” бўлса деб орзу қилишади. Бу орзусига ҳамма ҳар хил қадам ташлайди. Инсонлар уч тоифага бўлинади бу борада:
1. Аллоҳ таолонинг айтганларини бажаришликда жидду жаҳд қилган, илм йўлига тушган, изланиш, гўзал таълим-тарбияли бўлишга интилиб, фарзандларини ҳам шу йўлга етаклайди;
2. Ўзи Аллоҳнинг айтганларини қилмайди-ю аммо фарзандларини илм олиб, камолга етиши учун мол-дунёсини аямайди;
3. Ўзи ҳам Аллоҳ таолони айтганларини бажаришликда амал қилмайди, фарзандларини ҳам бунга чақирмайди.
Сиз юқоридагиларни қайси бирига кирасиз? Албатта, уч тоифадан бири сизники. Буларни қисқача очиқлаб ўрганиб чиқамиз.
Биринчиси – мақталган, дунё ва охират саодати харидори, Аллоҳ таолонинг Жамоли ва Жаннатидан умидвор мўмин одамнинг ҳаёт йўли. Улар мана шу йўлда бардавом бўлишлари учун Аллоҳ таолонинг Ўзи ўргатган дуолар ила муножотда бўлади. Қуръони каримда шундай марҳамат қилинади: “Парвардигорим, мени ва зурриётимдан (бўлган болаларимни) намозни тўкис адо этувчи қилгин. Парвардигоро, дуоимни қабул айла” (Иброҳим сураси, 40-оят).
Фарзанд кўз ўнгида ота ёки онанинг гўзал амаллар билан банд бўлиши унга энг таъсири кўп бўлган жиҳатлардан биридир. Аввало болага Аллоҳ ва Расулини танитиш, нима учун яратилганлигимизни тушунтириш ҳамда буйруқ ва қайтариқларни яхшилаб ўргатиш зарур. Шариат амалларини ота-она ўзи яхшилаб англаб, фарзандига сингдириши шарт. Зеро, Аллоҳ таоло солиҳ амал қилган бандаларига абадий Жаннатни ваъда қилган. Бу ҳақда Қуръони каримнинг бир нечта сураларида башоратлар берилган.
Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: “Албатта, иймон келтириб, яхши амаллар қилган ва Раббиларига бўйсунганлар ана ўшалар жаннат аҳлидир. Улар у ерда абадий қолурлар” (Ҳуд сураси 23-оят).
Аллоҳ таолони айтганини қилган бандаларга дунёда ҳам тирикчилигида кенглик беради. Яхши амалларнинг мукофоти нафақат охиратда балки бу дунёда ҳам берилиши айтилган. Қуръони каримда Аллоҳ таоло мўмин ва мўминаларга хушхабар айтган:
“Эркакми ё аёлми – кимда-ким мўмин бўлган ҳолида бирон яхши амал қилса, бас, Биз унга покиза ҳаёт ато этурмиз...” (Наҳл сураси, 97-оят).
Иккинчиси – Ҳар бир ота-ота фарзандини камолини кўришни хоҳлайди. Билингки, ўзингиз Аллоҳнинг чақириғига “лаббай” демас экансиз улар ҳам сизларнинг чақириғингизга ижобий жавоб қайтармайди. Улар учун сарфлаган пулларингиз ҳавода титилган жун каби ҳар қаёққа беиз кетиб қолади. Бола биринчи таълим тарбияни ота-онасидан ёки бирисидан олади. Албатта, оила бошлиғи бўлган ота пул топишга, оилани таъминлашга масъул. Она эса уй ишлари, бола тарбиясига кўпроқ масъулдир. Агар улар ўз вазифаларини бажармас экан, тизим ишдан чиқади. Улардаги вазифаларни бир-бирига алмаштириб қўйилса, ҳам бу чора бўлолмайди. Бу ҳолатда ота-она бир-бирларини қўллаб-қувватлаб, сўзлари бир жойдан чиқиши керак. Аксинча фарзандлар олдида эр аёлининг хатоларини муҳокама қилиб, жиркиб, ҳақоратлаб турса, бу нарса бола руҳиятига салбий таъсир кўрсатади. Боланинг илмларни ўзлаштиролмаслигига оилавий муҳит ҳам катта таъсир кўрсатади. Биз фарзандларимиздан кутаётган ютуқларни ҳали ҳам кутиб ўтирганимизнинг сабаби беҳудаликларнинг ҳаётимизда ортиши. Кўп кузатувларимиз натижаси шуни тасдиқлайдики, бола тарбиясидаги оқсоқликларнинг илк сабабчиси телефондир. Ота-она фарзандлари кўз ўнгида бебаҳо вақтларини соатлаб телефон иловаларига бахшида этишмоқда. Катталарнинг ҳар бир ҳаракатидан улгу андоза олиш фарзандга ҳеч бир қийинчиликсиз сингади.
Мен тўсатдан бир жараённи кузатиб ҳайратландим. Бефарзанд ота-оналар муолажалари ичида онани ҳомиладорликка тайёрлаш жараёни бўларкан. Бунда ота-онанинг бутун таҳлиллари кўздан кечирилиб, унга дори дармон муолажалари бошланилиб, бу жараён 3-4 босқичда олиб борилар экан. Қаранг, ота-она бўлиш учун қандай жиддий уринишлар. Ҳомиладорликдан олдин она жисмининг ўта қаттиқ назоратга олиниши. Бу албатта, керакли ҳол. Аммо бунга онанинг руҳий ҳолати ҳам жисмини тайёр бўлишиданда муҳим омиллардандир. Фарзандли бўлишдан илгари руҳан ҳам жисмонан тайёр бўладиган бўлсак, бола дунёга келгач, бизнинг масъулиятимиз яна ортса ортадики камаймайди. Халқимизда шундай мақол бор: “Нима эксанг, шуни ўрасан”.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда мўминларнинг қайси фазилатга эга бўлганлари нажот топишлиги, кимлар Фирдавс жаннатига ворис бўлиб ўша ерда мангу қолишларини айтган ояти каримада бир жиҳат алоҳида таъкидланган: “Улар беҳуда (сўз ва амаллардан) юз ўгирувчилардир” (Мўминун сураси, 3-оят).
Бандларимиздаги иккинчи тоифани очиқлашга қайтсак, хўп ўзи амал қилмаган ҳолда болага сармоя тиккан ота-оталар умуман натижасиз қолишининг асосий сабабларини ўрганиб олсак. Пул ҳамма нарсани ҳал қилади деган ўй хато. Қаттиқ (контрол) ва тергаш керак болага. Болани вақтини тўғри тақсимлаш биринчи галдаги масаладир. Уйқу режими, дарс қилиш соатлари, кўчада ўйнаб келиш учун белгиланган вақтлар онанинг кузатувидан четда қолмаслиги керак. Бола тунги соат 01-02 да ухласа, дарсни хаёлини паришон ҳолда бажарса, кўчада 4-5 соатлаб ўйнаса, қорни очгани учунгина уйга кирса, онага гап қайтарганда ота бунга эътироз билдирмаса, ёш бўлишига қарамасдан онани менсимаса ва бунга ота йўл қўйиб берса, боладан қандай ижобий нарса кутиш мумкин? Ҳеч нарса!!!
Ота-она фарзандларга намуна бўлмаслигининг зарари уларга сўз билан таъсир ўтказиш қийинлашади. Масалан намоз ўқиш, ҳалол ризқ топиш, гуноҳлардан тийилишга амал қилмаса, фарзандлар ҳам буни оддий ҳол деб қабул қилади. Мабодо ўша амалларга буюрсангиз, “Отам-онам айтганларини ўзлари қилмайдику” деб ўйлайди.
Фарзандларни қалби ва руҳияти дарахтга ўхшайди. Иймон, Аллоҳга тақво унинг илдизидир. Агар ота-она бу илдизларни суғоришга эътибор бермаса, яъни диний тарбия билан шуғулланмаса бу дарахт заиф ўсади ва турли гуноҳлар шамолида тезгина синиб кетиши мумкин.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Эй иймон келтирганлар! Ўзингизни ва аҳли аёлингизни ёқилғиси одамлар ва тошлардан бўлган дўзаҳдан сақланг. Унинг устида қўпол ва дарғазаб фаришталар бўлиб, улар Аллоҳнинг буйруқларига исён қилмаслар ва буюрилган ишни бажарадилар” (Таҳрим сураси, 6-оят). Бу оят ота-оналарга ўз оиласини дўзахдан сақлашга бўлган масъулиятини эслатади.
Яхши ниятда унга илм ўргатдингиз, тили калималарни айтиб берадию, ахлоқдан асар ҳам йўқ. Қуръони каримни ёддан айтиб берадию, ота-она ҳақларини риоясини қилмайди. Атрофдагиларга бадхулқлиги билан доим азият бераверади. Хулқ илмдан устун туради. Хулксиз илмдан фақат залолатга ботиш, гуноҳларга шўнғиш бор. Фарзандни аввало гўзал хулқли “инсон” қилиб тарбиялашимиз керак. Ундан кейингина илм билан зеб берамиз.
Учинчи – тоифадаги одамларнинг ўзлари ҳам фарзандлари ҳам охир оқибатлари нима бўлиши ҳаммамизга аён. Барча амаллари бу дунёнинг ўзида қолиб кетади.
Аллоҳ таоло айтади: “Ким Менинг зикримдан юз ўгирса, албатта, унинг учун танг ҳаёт бўлур. Ва қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирамиз. У “Раббим, нимага мени кўр қилиб тирилтирдинг. Ахир мен кўрувчи эдим-ку”, деган эди. (Аллоҳ) айтди: “Шундай. Сенга мўъжизаларимиз келганида уларни унутдинг, бугун сен ҳам ана шундай унутиласан” (Тоҳа сураси, 124–125–126-оятлар).
Ортиқча изоҳларга ҳожат йўқ. Аллоҳ бу тоифага тушиб қолишдан, зурриётларимиздан ҳам шундайлар чиқишидан Ўзи асрасин. Барчаларимизни Ўзи гўзал ислоҳ қилсин.
Азиза РАҲМАТОВА
Самарқанд тумани бош отинойиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 