13 Ноябр, 2026, 3 Жумадул сони, 1448
13 Ноябр, 2026, 3 Жумадул сони, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
«Никоҳ» сўзи луғатда «қўшилиш», «жамланиш», «яқинлашиш» маъноларини англатади.
Шариатда эса: «Никоҳ баҳраланиш эгалигини ҳосил қилувчи боғланишдир».
Аллоҳ таоло Қуръони каримда: «Ораларингиздаги никоҳсизларни ва қулу чўриларингиздан солиҳларини никоҳлаб қўйинг. Агар фақир бўлсалар, Аллоҳ уларни Ўз фазлидан бой қилур. Аллоҳ Восиъ ва Алиймдир» («Нур» сураси, 32‑оят).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларида никоҳга тарғиб жуда кучли тарзда келган. Ушбу ҳақиқатни англаб етишимиз учун қуйидаги икки ҳадисни ўрганиб чиқамиз.
Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг:
«Эй ёшлар жамоаси, сиздан ким никоҳга қодир бўлса, уйлансин. Албатта, у кўзни тўсувчи ва фаржни сақловчидир. Ким қодир бўлмаса, рўзани лозим тутсин, бу унинг учун бичилишдир», деганларини эшитдим».
Бешовлари ривоят қилганлар.
Ушбу ҳадиси шарифдаги «никоҳга қодир бўлса», деб таржима қилинган ибора арабчада «боъа» дейилиб, моддий, маънавий ва жисмоний жиҳатдан никоҳга қодирлик маъносини англатади.
Демак, шу маънодаги қудратга эга бўлган ҳар бир мусулмон уйли-жойли, оилали бўлишга ҳаракат қилмоғи лозим. Агар никоҳга моддий ёки маънавий жиҳатдан қудрати етмаган, сарф-харажатни кўтара олмайдиган ёки уйланса, умр йўлдошига зулм қилишдан ўзини тўхтата олмайдиган ёшлар бўлса, рўза тутишлари керак. Шу йўл билан улар шаҳватларини босадилар. Чунки рўза туфайли кишининг шаҳвати пасайиб, бошқа жинсдагиларга шаҳват билан қарамайдиган, фаржини зинога ишлатмайдиган ҳолга келади.
Оддий ҳолатларда эса бу икки хавфнинг олдини никоҳ олади. Никоҳдаги киши ўз шаҳватини ҳалол йўл билан қондирганлиги учун, кўзи номаҳрамларга қарашдан тийилган, фаржи ҳаромга юришдан сақланган бўлади.
Бу ҳадиси шариф мўмин‑мусмонларни ёшлик чоғларидан, никоҳга қодир бўлишлари биланоқ, оила қуришга чорламоқда.
Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Уч кишилик гуруҳ Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг завжаларининг уйларига Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ибодатлари ҳақида сўраб келди. Бас, уларга (бу ҳақда) хабар берилганида худди у(ибодат)ни оз санагандай бўлдилар. Шунда улар:
«Биз қаёқда-ю, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қаёқдалар, у зотнинг ўтгану қолган гуноҳлари мағфират қилинган», дедилар.
Улардан бири:
«Мен абадул абад тунларни намоз ўқиш билан ўтказаман», деди. Бошқаси эса:
«Мен умрбод рўза тутаман, оғзим очиқ юрмайман», деди. Яна бошқа бири:
«Мен аёллардан четда бўламан, абадул абад уйланмайман», деди.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уларнинг олдиларига келиб:
«Шундай, шундай, деганлар сизларми?! Аммо Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳдан энг қўрқувчироғингизман ва Унга энг тақводорингизман. Лекин рўза ҳам тутаман, оғзим очиқ ҳам бўлади. Намоз ҳам ўқийман, ухлайман ҳам, аёлларга уйланаман ҳам. Бас, ким менинг суннатимдан юз ўгирса, мендан эмас», дедилар».
Икки шайх ва Насаий ривоят қилганлар.
Бу ҳадиси шарифда уйланиш, оилали бўлиш «ибодат», «тақводорлик» ва «Аллоҳдан қўрқиш» маъноларига зид эмаслиги баён этилмоқда. Уйланиш Аллоҳ таолодан энг қўрқувчи банда бўлган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларидир.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «Ким менинг суннатимдан юз ўгирса, мендан эмас» деганлари имкони бўла туриб никоҳда бўлмаслик, оила қурмаслик мўмин‑мусмон учун мутлақо тўғри келмаслигини аён этади. Уйланмай, оила қурмай юриш мусулмонларга хос иш эмас. Чунки Аллоҳ таоло инсон зотини яратган чоғида эркакни ҳам, аёлни ҳам жинсий рағбат билан яратган. Бу рағбат инсон учун, унинг бахт-саодати учун, инсоният келажаги учун керакли нарсадир. Бўлмаса, Аллоҳ таоло инсонни бундай қилиб яратмас эди.
Ана шу жинсий майлни пок йўл билан қондириш зарур. Бу эса, шаръий никоҳ орқали амалга оширилади. Аксинча бўлса, турли ноқулайликлар, зарарлар келиб чиқади.
Уйланмай, оила қурмай, жинсий майлни қондирмай юриш инсон табиатига зид ва зарарлидир. Ўзини жинсий алоқадан олиб қочган кишилар ўз соғлиқларига зарар етказибгина қолмай, инсон наслининг қирқилишига, дунёнинг хароб бўлишига сабаб бўладилар.
Шунингдек, жинсий майлини пок йўл билан эмас, ҳаром йўл билан қондириб юрганлар ҳам ўзлари ва ўзгалар бошига, бутун инсоният бошига турли бало-офатлар келишига сабаб бўладилар. Шунинг учун ҳам Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларига амал қилиб, никоҳда бўлишга, ҳалол-пок йўл билан оила қуришга ҳаракат қилиш керак. Акс ҳолда, у зотнинг йўлларидан бошқа йўлда юрилган ҳисобланади.
Абу Айюб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам:
«Тўрт нарса Расулларнинг суннатларидан: ҳаё, хушбўй сепиш, мисвок ва никоҳ», дедилар».
Аҳмад ва Термизий ҳасан санад ила ривоят қилганлар.
Аллоҳ таолонинг Расуллари У Зот яратган бандаларнинг энг сарасидирлар. Улар турли замонларда турли халқлар ичидан танлаб олинган етук инсонлар ҳисобланадилар. Пайғамбарлар Аллоҳнинг инояти ила илоҳий кўрсатмаларни бандаларга етказиб, уларни ҳаётга татбиқ қилишни кўрсатиб берган зотлардир. Уларни турли хато ва гуноҳлардан Аллоҳ таолонинг Ўзи сақлаб турган ва у зотларнинг ҳаётлари умматларига ўрнак бўлган.
Шунинг учун уларнинг суннатларига, хусусан, барчаларига хос бўлган суннатларга амал қилиш ҳар биримиз учун ўта муҳимдир.
Ушбу ҳадиси шарифда Одам алайҳиссаломдан тортиб, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламгача – барча Пайғамбар алайҳиссаломларнинг суннатлари бўлган тўрт нарса ҳақида сўз кетмоқда:
1. Ҳаё.
Ҳаё инсонни бошқа жонзотлардан ажратиб турадиган улуғ сифатлардан биридир. Ҳаё инсонга зийнат ҳисобланиб, у пайғамбарларнинг ҳаммаларига хос муштарак сифат бўлган.
Шунинг учун ҳар бир мўмин ҳаёли бўлишга ҳаракат қилмоғи лозим. Бу ўта муҳим сифат ҳақида, Аллоҳ хоҳласа, ахлоқ китобида алоҳида сўз юритамиз.
2. Хушбўй сепиш.
Хушбўйлик кишига завқ беради, очиқ табиатлилик, қувонч келтиради. Хушбўйлик инсон табиатига ижобий таъсир этадиган нарсадир.
Исломда ҳар бир нарсанинг хушбўй бўлишига катта эътибор берилади, қўланса ҳидни йўқотишга ҳаракат қилинади. Чунки бу барча Пайғамбар алайҳиссаломларнинг, жумладан, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларидир.
3. Сивок.
Сивок, яъни оғизни, тишни тозалаб юриш барча Пайғамбар алайҳиссаломларнинг суннатлари эканини билмоғимиз лозим. Бу иш ҳам ҳар бир соф табиатли инсон учун керакли бўлган ишлардан. Шунинг учун ҳам уни Аллоҳ таолонинг Ўзи Набийларига раво кўрган.
4. Никоҳ.
Аллоҳ таолонинг барча Анбиё алайҳимуссаломларини бирлаштириб турувчи суннатлардан яна бири никоҳдир. Бу иш энг муҳим суннатлардан ҳисобланмаганида Аллоҳ таоло уни ҳамма Пайғамбарларига раво кўрмас эди. Бу эса, ўз навбатида никоҳга алоҳида аҳамият бериш лозимлигини билдиради.
Ҳанафий мазҳабининг энг йирик уламоларидан бўлган Ибн Обидин раҳимаҳуллоҳ айтадилар: «Одам алайҳиссаломдан то қиёматгача ибодат қилиб белгиланган ҳамда охиратда жаннатда ҳам давом этадиган амал иккитадир: иймон ва никоҳ».
Исломда никоҳга тарғиб қилиш билан бирга, ундан бош тортиш қаттиқ қораланади.
Саъд ибн Абу Ваққос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Усмон ибн Мазъун бутунлай таркидунё қилмоқчи бўлган эди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уни наҳий қилдилар. Агар унга бу ишда рухсат берганларида, ўзимизни албатта бичиб ташлар эдик».
Бешовларидан фақат Абу Довуд ривоят қилмаган.
Усмон ибн Мазъун розияллоҳу анҳу Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг эмикдош биродарларидир. Усмон ибн Мазъун розияллоҳу анҳуда ибодатга ажраб чиқиш майли жуда ҳам кучли бўлган. Аввал Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг завжаи мутоҳҳараларидан у зотнинг ибодатлари ҳақида сўраб, уни оз санаб, кейин таркидунёчиликни ихтиёр қилган уч кишидан бири ҳам Усмон ибн Мазъун розияллоҳу анҳу эдилар. Ушбу ҳадисдаги «бутунлай таркидунё қилиш» маъноси уйланишни ҳам тарк қилиш маъносини ўз ичига олган. Шунинг учун ҳам ровий Саъд ибн Абу Ваққос розияллоҳу анҳу:
«Агар унга бу ишда рухсат берганларида, ўзимизни албатта бичиб ташлар эдик», – демоқдалар.
Исломда бу иш жоиз бўлмаганлиги учун Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Усмон ибн Мазъун розияллоҳу анҳуга рухсат бермаганлар. Уйланмай юриш мусулмон киши учун яхши эмас. Баъзи динларда ибодатга берилганлар уйланишдан воз кечишлари керак. Ундай ишни қилувчилар «роҳиблар», қилаётган ишлари «роҳиблик» дейилади. Исломда эса роҳиблик йўқ, бизнинг динимизда уйланиш ҳам ибодат саналанади.
Исломда никоҳ кечиктириб бўлмайдиган уч ишдан бири ҳисобланади.
Али розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишига:
«Эй Али, уч нарсани ортга сурмагин. Намозни вақти кирганда, жаноза ҳозир бўлганда ва эрсиз аёл тенгини топганда», дедилар».
Аҳмад, Ибн Можа, Термизий ва Ҳоким ривоят қилганлар.
Намоз қанчалик аҳамиятли ибодат эканини, бу улкан ибодатни ортга суриш қанчалик ёмон иш эканини ҳам ҳамма яхши билади. Шунингдек, жанозани кечиктирмасликка қанчалар аҳамият берилиши ҳам ҳеч кимга сир эмас. Никоҳни кечиктирмаслик лозимлигини ўша муҳим ва аҳамиятли икки иш билан бир ҳадисда айтилиши ушбу ишнинг аҳамияти ҳам аввалги иккисидан қолишмаслигини билдиради.
Мусулмонлар қадимдан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг никоҳни кечиктирмаслик даркорлиги ҳақидаги ушбу кўрсатмаларига амал қилиб келганлар. Афсуски, кейинги пайтларда баъзи ҳолатларда турли тушунмовчилик ва сабаблар туфайли бу ишга эътибор йўқолди. Бунинг натижаси ўлароқ, турли муаммолар ҳам келиб чиқа бошлади. Ўзининг Исломга амал қилиши билан фахрланиб юрадиган ўлкалардан бирининг ахборот воситаларида берилаётган маълумотларга қараганда, ўн саккиз миллионлик аҳолининг бир ярим миллионини ўттиз ёшдан ўтган қари қизлар ташкил қилар экан. Ўттиз ёшдан ўтмагани қанча эканини Аллоҳ таолонинг Ўзи билади. Ўша жамиятнинг зиёлилари билан бўлган суҳбатдан маълум бўлишича, иш қизларнинг ўзларининг бахтига тўғаноқ бўлаётган оталари устидан қозихоналарга арз қилишга ҳам мажбур бўлишган экан. Чунки оталар қизлари олаётган ойлик маошдан айрилиб қолмаслик учунгина совчиларга рад жавобини беришар экан.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг биргина ҳадиси шарифларига амал қилмасликнинг оқибатини кўриб қўйинг. Аслида, вояга етган фарзандларни никоҳлаб, оилали қилиб қўйиш ота‑онанинг ёки уларнинг ўрнини босувчи шахсларнинг бурчидир.
"Бахтиёр оила" китобидан
Ислом цивилизациясининг буюклиги фақат тарихий обидалар ёки машҳур алломалар номида эмас. Унинг жаҳон тараққиётига қўшган энг муҳим ҳиссаси — билимларни жамлаш, танқидий таҳлил қилиш ва янги илмий кашфиётларга замин яратиш анъанасида намоён бўлади. Марказий Осиё эса бу интеллектуал юксалишнинг муҳим марказларидан бири бўлган. Ислом цивилизацияси маркази эса бугун ана шу ҳақиқатни бутун дунёга баралла бонг урмоқда.
Инсоният тарихида цивилизациялар кўпинча қудратли давлатлар, буюк ҳукмдорлар, улкан шаҳарлар ва ҳарбий ғалабалар орқали баҳоланади. Бироқ тарихий тажриба шуни кўрсатадики, цивилизациянинг ҳақиқий салоҳияти унинг инсон тафаккурини қай даражада ривожлантиргани, билим яратиш учун қандай шароитлар яратгани ва бу билимларни кейинги авлодларга етказа олгани билан ҳам белгиланади.
Бу нуқтаи назардан ислом цивилизацияси жаҳон тарихида алоҳида ўрин тутади. Уни фақат диний таълимотлар, сиёсий сулолалар ёки меъморий ёдгорликлар тарихи билан чеклаб бўлмайди. У математика, тиббиёт, астрономия, оптика, география, фалсафа ва бошқа кўплаб соҳаларда билимлар ривожига ҳисса қўшган кенг интеллектуал макон ҳам эди.
Ушбу мероснинг аҳамияти фақат ўтмиш билан чекланмайди. Хоразмийнинг математик асарларидан келиб чиққан атамалардан тортиб, Ибн Синонинг тиббий меросигача бўлган тарихий тажриба бугунги илм-фан, таълим ва технологиялар ривожи билан боғлиқ муҳим саволларни ўртага қўяди: жамиятни тараққиётга олиб чиқадиган билим муҳити қандай шаклланади ва уни қандай сақлаб қолиш мумкин?
Илмга муносабат — цивилизация тараққиётининг асоси
Ислом цивилизациясининг илмий салоҳиятини тушуниш учун, аввало, билимга бўлган муносабатни англаш зарур. Ўрта асрларда мусулмон дунёсининг турли ҳудудларида масжидлар, мадрасалар, кутубхоналар, илмий мажлислар ва шифохоналар билим олиш ҳамда тарқатиш жараёнида муҳим ўрин тутган.
Вақф тизими айрим ҳудудларда таълим муассасалари, кутубхоналар, олимлар ва талабаларни моддий қўллаб-қувватлаш имконини берган. Айрим шифохоналар эса беморларни даволаш билан бирга тиббий билимларни ўрганиш ва амалиётга татбиқ этиш марказлари вазифасини ҳам бажарган.
Бундай тажриба илм-фан тараққиётида олимларнинг истеъдодидан ташқари, илмий юксалиш учун билимга талаб, уни тарқатадиган муассасалар, ҳомийлик механизмлари ва турли авлод вакиллари ўртасидаги интеллектуал алмашинув ҳам зарур.
Шу маънода ислом цивилизациясининг муҳим хусусиятларидан бири билимни муайян шахснинг шахсий ютуғи даражасидан кенгроқ ижтимоий жараёнга айлантиришга хизмат қилган муҳитнинг шаклланганидир.
Бағдод: турли билим анъаналари туташган марказ
VIII–IX асрларда Аббосийлар халифалиги даврида Бағдоднинг йирик илмий ва маданий марказ сифатида юксалиши бу жараённинг муҳим босқичи бўлди. Бу ерда юнон, сурёний, форс ва ҳинд илмий меросига оид асарлар араб тилига таржима қилинди, улар ўрганилди ва янги тадқиқотлар учун асос бўлиб хизмат қилди.
«Байт ул-ҳикма» — Ҳикмат уйи номи Бағдоддаги илмий ва таржимонлик фаолияти билан боғлиқ тарихий анъананинг рамзларидан бирига айланган. Бироқ ўша даврдаги барча таржима ишлари фақат шу муассасада амалга оширилган, деб ҳисоблаш тарихий жараённинг мураккаблигини соддалаштирган бўлар эди. Билим алмашинуви турли шаҳарлар, кутубхоналар, олимлар ва ҳомийлик тармоқлари орқали кечган.
Бу жараённинг аҳамияти шундаки, қадимги билимлар шунчаки сақлаб қолинмади. Математика, тиббиёт, астрономия ва фалсафа соҳаларидаги ғоялар муҳокама қилинди, танқидий кўриб чиқилди ва янги натижалар билан бойитилди.
Бундай тажриба цивилизацион тараққиётнинг муҳим қонуниятларидан бирини кўрсатади: билимнинг ҳаракати бир маданиятдан бошқасига оддий кўчириш билан чекланмайди. У янги саволлар, янги эҳтиёжлар ва янги тадқиқот усуллари орқали ривожланади.
Хоразмий: алгебрадан алгоритмлар дунёсигача
Муҳаммад ибн Мусо Хоразмий номи жаҳон математикаси тарихида алоҳида ўрин тутади. Унинг IX асрда яратган алгебрага оид асари тенгламаларни тизимли ҳал қилиш усулларининг ривожланишига муҳим ҳисса қўшган.
Бугун «алгоритм» атамаси компьютер фанлари, дастурлаш ва сунъий интеллектнинг асосий тушунчаларидан бири ҳисобланади. Унинг номи Хоразмий номининг лотинча шакли орқали Европа тилларига кириб келган. «Алгебра» атамаси эса олим асари сарлавҳасидаги «ал-жабр» сўзидан келиб чиққан.
Бу боғлиқлик тарихий мероснинг замонавий аҳамиятини яққол кўрсатади. Албатта, бугунги компьютер алгоритмлари IX аср математикасининг оддий давоми эмас: улар асрлар давомида турли олимлар ва мактаблар яратган билимларга таянади. Бироқ муаммоларни тартибга солиш, амалларни изчил бажариш ва ечимларни тизимлаштириш анъанасида Хоразмий меросининг ўрни муҳимдир.
Ҳозирги рақамли иқтисодиёт ва сунъий интеллект даврида бу тарих бизга яна бир сабоқ беради: илмий меросдан самарали фойдаланиш учун уни фақат хотирлаш эмас, балки замонавий тадқиқот, таълим ва инновациялар билан боғлаш зарур.
Беруний ва Ибн Сино: кузатиш, таҳлил ва тизимлаштириш
Абу Райҳон Берунийнинг илмий фаолияти ўрта асрларда билим соҳалари ўртасидаги чегаралар бугунги каби қатъий бўлмаганини кўрсатади. У астрономия, география, минералогия, тарих ва бошқа йўналишларда изланишлар олиб борган.
Берунийнинг Ҳиндистон ҳақидаги асари бошқа халқнинг диний қарашлари, урф-одатлари, илм-фани ва маданиятини ўрганишга бағишлангани билан ҳам аҳамиятли. Унда кузатиш, таққослаш ва мавжуд маълумотларни таҳлил қилишга интилиш кўзга ташланади. Бу ёндашув маданиятлараро мулоқотда бошқа жамиятни ўз мезонлари билангина эмас, унинг ички мантиғини тушунишга ҳаракат қилиб ўрганиш муҳимлигини эслатади.
Абу Али ибн Сино эса тиббиёт ва фалсафа тарихида чуқур из қолдирган алломадир. Унинг «Тиб қонунлари» асари тиббий билимларни тизимлаштирган йирик манбалардан бири бўлиб, асрлар давомида Шарқда ва Европа тиббий таълимида муҳим ўрин тутган.
Ибн Сино меросининг аҳамияти мавжуд билимларни жамлаш ва таснифлаш, назарий қарашларни амалий тажриба билан боғлашга интилишда ҳам намоён бўлади. Замонавий тиббиёт, албатта, унинг давридаги билимлардан тубдан фарқ қилади. Шунга қарамай, илмий маълумотларни тизимлаштириш ва уларни танқидий қайта кўриб чиқиш зарурати бугун ҳам долзарб.
Ибн Ҳайсам: ҳақиқатни текшириш маданияти
Илм-фан тарихини фақат кашфиётлар ва натижалар орқали баҳолаш етарли эмас. Уларни қандай усуллар ёрдамида қўлга киритиш ҳам муҳим.
XI асрда яшаган Ибн Ҳайсам оптика соҳасидаги тадқиқотлари билан машҳур. У ёруғлик ва кўриш ҳодисаларини ўрганишда математик таҳлил, кузатиш ва тажрибага катта аҳамият берган. Унинг ишлари оптика тараққиётига, шунингдек, илмий муаммоларни далиллар орқали текшириш анъанасига муҳим ҳисса қўшган.
Ибн Ҳайсамнинг мероси илм-фаннинг асосий тамойилларидан бирини эслатади: фикрнинг қиймати фақат унинг муаллифи нуфузи билан эмас, балки далиллар билан қай даражада асослангани орқали ҳам белгиланади.
Бугун сохта ахборот, текширилмаган даъволар ва сунъий интеллект яратаётган материаллар кўпайиб бораётган бир шароитда бу тамойилнинг аҳамияти янада ортади. Далилга таяниш, манбаларни текшириш ва хулосаларни қайта кўриб чиқиш — нафақат олимлар, балки бутун жамият учун зарур интеллектуал кўникмалардир.
Ислом цивилизациясининг муҳим интеллектуал маркази
Бухоро, Самарқанд, Хоразм ва Фарғона каби ҳудудлар турли халқлар, савдо йўллари ва билим анъаналари туташган муҳим марказлар бўлган.
Хоразмий, Беруний ва Ибн Сино каби алломаларнинг илмий мероси бу ҳудудларнинг жаҳон интеллектуал тарихидаги ўрнини кўрсатади. Улар фаолият юритган даврларда илм-фан ягона марказда тўпланмаган, балки турли шаҳарлар ва минтақалар ўртасидаги алоқалар орқали ривожланган.
XV асрда Мирзо Улуғбек даврида Самарқанд астрономия ва математик тадқиқотларнинг муҳим марказларидан бирига айланди. Расадхонада олиб борилган кузатишлар ва «Зижи жадиди Кўрагоний» асари астрономик ҳисоб-китоблар тарихида муҳим ўрин тутади.
Улуғбек фаолияти Марказий Осиёдаги илмий анъаналар бир давр билан чекланиб қолмаганини кўрсатади. Турли асрлардаги интеллектуал марказлар, олимлар ва ҳомийлик муҳитлари минтақанинг илм-фан тарихидаги мавқеини шакллантирган.
Илм шаҳарларни ва жамиятни қандай ўзгартиради?
Илм-фан тараққиётини фақат китоблар ва қўлёзмалардан излаш тўлиқ тасаввур бермайди. Билимнинг ҳақиқий таъсири унинг кундалик ҳаётга, иқтисодиётга, инфратузилмага ва инсон саломатлигига татбиқ этилишида ҳам намоён бўлади.
Математика савдо ва ҳисоб-китоб усулларини такомиллаштиришга ёрдам беради. География ҳудудлар ҳақидаги билимларни кенгайтиради. Астрономия тақвимлар ва навигация учун зарур ҳисоб-китобларни ривожлантиради. Тиббиёт касалликларни тушуниш ва даволаш усулларини такомиллаштиради. Муҳандислик эса сув таъминоти, бинолар ва бошқа инфратузилма ечимларини яратишда муҳим аҳамият касб этади.
Тарихий шаҳарлардаги меъморий обидалар, сув иншоотлари ва бошқа муҳандислик ечимлари ўз давридаги билимлар, иқтисодий имкониятлар ва ижтимоий эҳтиёжларнинг ўзаро боғлиқлигини намоён этади.
Демак, илм-фан цивилизациянинг безаги эмас. У жамиятнинг амалий муаммоларини ҳал қилиш, ресурслардан самарали фойдаланиш ва тараққиёт учун янги имкониятлар яратиш воситасидир.
Нега илмий марказларнинг мавқеи ўзгарган?
Ислом цивилизациясидаги айрим илмий марказларнинг кейинги асрларда аввалги мавқеини йўқотиши тарихчилар ўртасида кенг муҳокама қилинадиган масалалардан биридир. Бу жараённи битта сабаб билан тушунтириб бўлмайди.
1258 йилда мўғул қўшинларининг Бағдодни эгаллаши Аббосийлар халифалигининг сиёсий марказига катта зарба берди. Бироқ бу воқеани бутун ислом цивилизациясида илм-фан бирданига тугади, деб талқин қилиш тарихий жараённи соддалаштириш бўлади.
Кейинги асрларда ҳам мусулмон дунёсининг турли ҳудудларида илмий, фалсафий, тиббий ва адабий фаолият давом этди. Усмонийлар, Сафавийлар ва Бобурийлар давлатлари даврида ҳам билим ишлаб чиқариш ва тарқатишнинг турли шакллари мавжуд бўлган.
Илмий марказларнинг ривожланишига сиёсий барқарорлик, иқтисодий имкониятлар, ҳомийлик тизимлари, таълим муассасалари, халқаро алоқалар ва технологиялар таъсир кўрсатган. Европа ва Осиёдаги илмий-технологик тараққиёт суръатларини тушуниш учун ҳам айнан шу омилларнинг тарихий ўзгаришини қиёсий ўрганиш зарур.
Шунинг учун ислом цивилизацияси тарихини «олтин аср ва ундан кейинги тўлиқ таназзул» шаклида тасвирлашдан кўра, унинг турли даврлардаги ютуқлари, муаммолари ва ўзгаришларини мураккаб тарихий жараён сифатида таҳлил қилиш тўғрироқдир.
Европа ва ислом цивилизацияси: билимлар қандай чегаралардан ўтган?
Жаҳон илм-фани тарихида цивилизациялар ўртасидаги алоқалар муҳим ўрин тутади. Юнон, ҳинд, форс ва бошқа анъаналарга оид билимлар мусулмон дунёсида таржима қилинган, ўрганилган ва ривожлантирилган. Кейинчалик араб тилидаги кўплаб илмий асарлар лотин тилига таржима қилиниб, Европа интеллектуал муҳитига етиб борган.
Бу алоқалар математика, тиббиёт, астрономия, оптика ва фалсафа соҳаларидаги билимларнинг тарқалишига таъсир кўрсатди. Бироқ Европа Ренессансини фақат ислом цивилизациясининг таъсири билан изоҳлаш ҳам тўғри эмас: Европанинг ички ижтимоий, иқтисодий ва интеллектуал жараёнлари ҳам муҳим аҳамият касб этган.
Тарихий манзаранинг муҳим жиҳати шундаки, билимлар кўпинча ягона маданий ёки сиёсий чегара доирасида қолиб кетмайди. Улар таржима, савдо, сафарлар, таълим ва илмий мулоқот орқали ҳаракатланади.
Ипак йўллари ҳам шу нуқтаи назардан аҳамиятли. Улар товарлар алмашинуви билан бирга ғоялар, технологиялар ва маданий тажрибалар тарқалишига шароит яратган. Цивилизациялар тарихини ўрганишда «қайси халқ устун бўлган?» деган саволдан ташқари, «билимлар қандай яратилган ва қандай тарқалган?» деган саволни ҳам қўйиш зарур.
Тарихий меросдан замонавий тараққиётга
Агар Хоразмий номи билан боғлиқ математик анъаналарни қадрласак, замонавий математика, информатика ва сунъий интеллект таълимини ривожлантиришга ҳам эътибор қаратишимиз керак. Агар Ибн Сино меросини улуғласак, тиббий тадқиқотлар, биотехнология ва сифатли тиббий таълим учун шароитларни кенгайтириш муҳим. Агар Берунийнинг изланишларига таянсак, турли маданиятларни ўрганиш, кузатиш ва далилларга асосланган таҳлилни рағбатлантириш зарур. Улуғбек мероси эса ёшларни астрономия, физика, математика ва муҳандисликка қизиқтириш аҳамиятини эслатади.
Шу нуқтаи назардан, Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳам тарихий манбаларни ўрганиш, илмий тадқиқотлар, таълимий дастурлар, замонавий технологиялар ва халқаро илмий ҳамкорликни бирлаштириш орқали бундай маскан билимни жамиятга етказишда муҳим майдон ҳисобланади.
Марказнинг илмий-маърифий вазифаси тарихий меросни замонавий аудиторияга тушунарли тарзда тақдим этиш, ёшларда тадқиқотга қизиқиш уйғотиш ва миллий илмий анъаналарни жаҳон тараққиёти контекстида англашга кўмаклашиш билан белгиланади.
Хулоса
Ислом цивилизациясини илм ва тараққиёт тарихининг муҳим қисми сифатида баҳолаш учун етарли тарихий асослар мавжуд. Бироқ унинг жаҳон тараққиётига қўшган ҳиссасини фақат алоҳида ихтиролар ёки буюк олимлар рўйхати билан чеклаб бўлмайди.
Ушбу мероснинг муҳим жиҳатларидан бири турли билим анъаналарини бирлаштириш, уларни таржима қилиш, таҳлил этиш ва янги илмий натижаларга замин яратиш жараёнларида намоён бўлади. Марказий Осиё эса бу интеллектуал алоқаларнинг муҳим марказларидан бири сифатида жаҳон илм-фани тарихида ўз ўрнига эга.
Бугунги авлод учун Хоразмий, Беруний, Ибн Сино ва Улуғбек меросининг энг муҳим қисми фақат уларнинг номларини ёдда сақлаш эмас. Бу — савол бериш, далилларни текшириш, турли соҳалардаги билимларни бирлаштириш, мустақил фикрлаш ва янги ечимлар излаш қобилиятидир.
Ана шу тамойиллар замонавий таълим, илмий тадқиқотлар ва инновациялар билан уйғунлашгандагина тарихий мерос келажак тараққиётининг амалий манбаига айланади. Шунда «Ислом цивилизацияси — илм ва тараққиёт цивилизациясидир» деган ғоя фақат ўтмишга берилган баҳо эмас, балки бугунги ва келажак авлодлар учун ҳам мазмунга эга бўлган интеллектуал дастур сифатида намоён бўлади.
Абулфайз Сайидасқаров, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 