02 Сентябр, 2026, 20 Рабиъул аввал, 1448
02 Сентябр, 2026, 20 Рабиъул аввал, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Бир қиз айтади: «Ўрта мактабда ўқиган пайтимда ниҳоятда асабий эдим, бир кунда бир неча марталаб йиғлар эдим. Ғам, қайғу тинимсиз мени таъқиб қилар, шу ёшимдаёқ ҳаётдан совиб бўлган эдим. Умидсизлик, тушкунлик ботқоғига ботиб, ҳаётнинг ёқимли таъмини унутаёзгандим. Бундай қаттиқ тушкунлик қаршисида онам не қиларини билмай, мени руҳий беморлар шифокорига олиб боришга мажбур бўлди. Шифокор аёл ўз ишининг устаси, ҳамманинг ишончини қозонган аёл экан. Бунга ўзим ҳам гувоҳ бўлдим. У мени синчковлик билан текшириб кўриб, ҳаётда азият чекиб яшашимнинг сабабларини тушунтириб берди. Сўнгра шундай деди: «Сенга тинчлантирувчи дорилар ёзиб бериш мен учун жуда осон! Лекин ундан ҳам самарали йўл бор. Бу – намоз! Бу муолажани сенга ўхшаган жуда кўп беморларимда синаб кўрганман, натижа жуда яхши бўлган. Қиладиган ишинг – қачон салгина бўлса-да, ғам-ташвиш чексанг, таҳорат қилиб, икки ракъатгина намоз ўқийсан. Лекин намоз ўқиётганда Аллоҳ таолонинг «Улар – иймон келтирган, қалби Аллоҳнинг зикри билан ором топганлардир. Билингки, қалблар Аллоҳнинг зикри ила ором топур!» деган оятига ишонишинг керак (Раъд сураси, 28-оят). Лекин намоз ўқиганда Аллоҳ ғамларингни кетказишига, қалбинг Аллоҳнинг зикри билан ором топишига тўлиқ ишонган ҳолингда ўқишинг керак. Чунки иймон келтирган одам қалби Аллоҳга доимо боғлиқ эканини ҳис қилади. Бундай қалб дунёда ҳамма нарса Аллоҳдан эканини яхши билади. Бундан ташқари, намознинг ҳар бир қисми зикрдир. Буни Аллоҳнинг «Мен – Аллоҳман, Мендан ўзга илоҳ йўқ. Менга ибодат қилгин, Мени зикр қилиш учун намозни қоим қилгин» деган сўзи ҳам тасдиқлайди (Тоҳо сураси, 14-оят)».
Шифокор аёл сўзида давом этди: «Биринчи навбатда фарз намозларга маҳкам бўласан, лекин ғам-қайғуга қарши дорини ҳам тўхтатмайсан – икки ракъат нафл намозни ҳам кунига камида уч марта, икки ҳафта ўқийсан. Икки ҳафтадан кейин яна келасан».
Мен унинг тавсияларидан қаноат ҳосил қилдим. Тўғриси, аслида фарз намозларга ҳам бепарво эдим. Шунинг учун биринчи навбатда уларга қатъий риоя қила бошладим. Бундан ташқари, қайғуга тушган вақтимда ҳам кунига уч маҳал нафл намоз ўқишга бел боғладим. Аввалига у қадар катта ўзгариш сезилмади. Кейинги учрашувимизда шифокорга ҳолатимни айтган эдим, кулиб, «Демак, сен сифатсиз ёки қалбаки дори ичяпсан экан», деди. Мен ҳайрон бўлиб, беихтиёр «Қанақасига?» деб юбордим. Шифокор сал жиддийлашди: «Намозингни шоша-пиша, хушуъсиз ўқиётган бўлсанг, оятларнинг маъносини тафаккур қилмаётган бўлсанг, намознинг таъсири ҳам шунга яраша бўлади. Худди дорига ўхшаб, намоз таркибида ҳам фаол моддалар бор – хушуъ ва тадаббур. Майли, бошида шунақа бўлади. Бу дорини яна икки ҳафта синаб кўрайлик. Лекин бу сафар хушуъ билан ўқишга ҳаракат қилгин! Ҳар доим ўқийдиган сураларингни эмас, янгиларини ўқигин. Иншааллоҳ, албатта фойдасини кўриб, хурсанд бўласан».
Мен унинг сўзларидан таъсирланиб, чуқур ўйга толганча уйга қайтдим. Намозларни сокинлик билан, хушуъ билан ўқий бошладим. Ростдан ҳам, авваллари намозни худди шифокор айтганидек, қуш дон чўқигандек шошилиб, тез ўқир эдим, мақсадим гўё намозни тезроқ тугатиш бўлар эди, холос. Ундан ташқари, бу сафар янги суралар, янги оятларни ўқий бошладим. Авваллари эса, шифокор айтганидек, ҳар намозда Фотиҳадан кейин фақат Ихлос билан Фалақ сураларини ўқийверардим. Намознинг ҳаловатини мана энди ҳис қила бошладим. Унинг ғам-аламларимга ҳам таъсир қилаётгани ич-ичимдан сеза бошладим. Икки ҳафта ўтгач, шифокорнинг олдига аввалгидан бутунлай бошқа кайфиятда, шаҳдам қадамлар билан кириб бордим. Бу сафар мутлақо хотиржам эдим, ҳаётга ишонч билан, очиқ юз билан қараётган эдим. Шифокор ҳам мени табассум билан қарши олиб, «Ҳаётимда учратган энг яхши бемор сен бўлдинг! Жудаям қатъиятли қиз экансан. Ўзингга ишончинг кучли экан, шунинг учун ҳам Аллоҳ сенга тезда шифо берди. Иншааллоҳ, бугундан бошлаб энди ҳеч қачон психологга ишинг тушмайди. Шарти шуки, фарз ва суннат намозларга маҳкам бўл! Зарурат туғилганда эса кунига уч марта қайғу дори ичасан, яъни намоз ўқийсан», деди. У мени мақтаб-мақтаб, намозга, ибодатга янада шижоатлантириб юборди.
Бу воқеага анча йиллар бўлди. Парвардигорга ҳамдлар бўлсинки, ўшандан бери руҳий ҳолатим аъло даражада. Энди мен фақат намозларга бепарво бўлиб қолсам ёки намозни хушуъсиз ўқисамгина қайғуга тушаман. Қайғуларимнинг сабаби дарҳол юзага чиқади, шунда хушуъ билан, хузуъ билан намоз ўқишга тураман. Қарабсизки, қайғуларим чекиниб, қалбимга хотиржамлик инади».
Абдуллоҳ Абдулмуътий, Ҳуда Саъид Баҳлулнинг
“Қулоғим сенда қизим” китобидан Ғиёсиддин Ҳабибуллоҳ, Абдулҳамид Умаралиев таржимаси.
Ҳалоллик ва ростго‘йлик инсоннинг шахсий фазилатлари бо‘лиш билан бирга, оила мустаҳкамлиги, жамият тараққиёти ва ижтимоий муносабатларнинг барқарорлигини та’минлайдиган муҳим миллий, диний, ма’навий-ахлоқий қадриятлардир.
Ислом динида ҳалоллик ва ростго‘йликка инсон ҳаётининг барча соҳаларини қамраб олувчи муҳим тамойиллар сифатида қаралади. Ҳалол ва ҳаромни фарқлаш, шубҳали ишлардан сақланиш, о‘згаларнинг ҳақ-ҳуқуқини поймол қилмаслик, ростго‘й ва адолатли бо‘лиш инсоннинг нафақат шахсий камолоти, балки жамият олдидаги мас’улиятини ҳам белгилайди.
Қур’они карим оятлари ва Пайг‘амбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ко‘плаб ҳадиси шарифларида инсонларни ҳалоллик ва ростго‘йликка да’ват қилиш, ҳар доим ҳалол бо‘лишга ундаш, алдов ва ёлг‘он гувоҳлик беришдан қайтаришга алоҳида э’тибор қаратилган. Зеро, ҳалоллик ва ростго‘йлик инсоннинг ма’навий камолотини, имони мустаҳкам ва ахлоқи го‘заллигини намоён этувчи энг муҳим фазилатлардир. Ҳаром ва ёлг‘он эса нафақат шахснинг обро‘си ва унга ишончини емиради, балки жамиятда о‘заро ишончсизлик, адоват ва низолар келиб чиқишига ҳам сабаб бо‘лади.
Аллоҳ таоло "Наҳл" сурасининг 105-оятида бундай марҳамат қилган: “Ёлг‘он со‘зларни фақат Аллоҳнинг оятларига имон келтирмайдиганларгина то‘қийдилар. Айнан о‘шаларнинг о‘злари ёлг‘ончилардир”.
Бу о‘ринда ёлг‘оннинг қанчалик ог‘ир ма’навий иллат экани баён қилиниб, унинг Аллоҳнинг оятларига муносабат билан бог‘лиқ жиҳати ко‘рсатиб бериляпти. Оятнинг нозил бо‘лиш сабаби Макка мушрикларининг Пайг‘амбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга нисбатан турли асоссиз да’воларни илгари сургани, жумладан, у зотни ёлг‘ончиликда айблаганидир. Улар Қур’они каримни го‘ё Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг о‘злари то‘қиб чиқаргани то‘г‘рисида асоссиз да’воларни илгари сурган. Қур’они карим эса бундай иддаоларни очиқ-ойдин рад этган.
Аслида ёлг‘онни фақат имонсиз кишиларгина то‘қийди. Чунки, мо‘мин киши ёлг‘онни катта гуноҳ деб билади. Ёлг‘он сабабли қиёматда азобга қолишдан қо‘рқади. Шунинг учун ҳар қандай вазиятда ростго‘й бо‘лишга интилади. Ҳатто о‘з манфаатига зид бо‘лган ҳолатларда ҳам ҳақиқатни айтишни афзал билади. Зеро, ҳақиқий имон инсонни фақат ибодатларга эмас, балки юксак ахлоқий фазилатларга ҳам ундайди.
Ислом та’лимотида ҳалоллик ва то‘г‘рисо‘злик мақталган, ёлг‘он гапириш ва ҳақиқатни яшириш кескин қораланган. Жумладан, Пайг‘амбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар: “Набийсоллаллоҳу алайҳи васаллам:“Ростго‘йликни о‘зингизга лозим тутингиз (ростго‘й бо‘лингиз)! Чунки, ростго‘йлик яхшиликка етаклайди, яхшилик эса жаннатга етаклайди. Киши доим рост гапирса, Аллоҳнинг ҳузурида “сиддиқ” (о‘та ростго‘й) деб ёзиб қо‘йилади. Ёлг‘ондан сақланинг! Чунки, ёлг‘он фожирликка (гуноҳ ва бузуқликка) етаклайди, фожирлик эса до‘захга етаклайди. Киши ёлг‘он гапираверса, Аллоҳнинг ҳузурида “каззоб” (о‘та ёлг‘ончи) деб ёзиб қо‘йилади”, дедилар”. (Имом Бухорий ривояти).
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ростго‘йлик ва ёлг‘ончиликнинг инсон ахлоқи, ма’навий ҳаёти ва охиратига қай даражада та’сир қилишини очиқ тарзда баён қилиб беряптилар. Ҳадис мазмунидан англашиладики, инсоннинг жаннатга ёки до‘захга тушишида унинг тили, я’ни ростго‘йлиги ё ёлг‘ончилиги ҳал қилувчи омиллардан экан.
Пайг‘амбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳалол ва ҳаром о‘ртасидаги шубҳали нарсалардан сақланган киши дини ва обро‘йини пок сақлаши борасида бундай марҳамат қилганлар: Но‘’мон ибн Башир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича,“Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганларини эшитдим: “Ҳалол ҳам аниқ, ҳаром ҳам аниқ. Уларнинг о‘ртасида шубҳали нарсалар бор. Ко‘п одамлар буни билмайди. Ким шубҳалардан сақланса, дини ва обро‘йини пок сақлайди...” (Имом Бухорий ривояти).
Бу о‘ринда Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам инсонларни эҳтиёткорлик ва покликка да’ват этмоқдалар. Чунки, ҳалоллик тамойилларига амал қилган инсон ҳаётнинг ҳар бир жабҳасида, жумладан, со‘зида, оилавий муносабатларида, та’лим олишда, меҳнат фаолиятида ва жамиятдаги о‘заро муносабатларида адолат, поклик ва ростго‘йликка интилади. О‘згаларнинг ҳақ-ҳуқуқларини ҳурмат қилади, бировнинг мол-мулки ёки меҳнатининг маҳсулига тажовуз қилмайди, алдов, хиёнат ва манфаатпарастликдан узоқ бо‘лишга ҳаракат қилади. Бундай фазилатлар инсоннинг шахсий обро‘-э’тиборини юксалтириш билан бирга жамият а’золари о‘ртасида о‘заро ишонч ва ҳамкорлик муҳитини мустаҳкамлайди.
Мухтасар қилиб айтганда, ҳалоллик ва ростго‘йлик ижтимоий ҳаётнинг барқарорлигини, инсонлар о‘ртасидаги ишонч ва жамият тараққиётини та’минловчи муҳим ма’навий-ахлоқий асосдир. Ислом та’лимотидаги ҳалоллик, ростго‘йлик, адолат ва омонатдорликка оид ко‘рсатмалар бу қадриятларнинг инсон ва жамият ҳаётидаги о‘рни нақадар муҳим эканини ко‘рсатади. Ҳар бир инсон о‘з ҳаёти ва фаолиятида ҳалоллик, ростго‘йлик, адолат ва виждонлиликни устувор тамойилга айлантирса, жамиятда сог‘лом ма’навий муҳитни шакллантириш имконияти ортади.
Ё‘лдошхон Исаев, Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходими.
О‘збекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 