50 - وَغَيْرَانِ الْمُكَوَّنُ لاَ كَشَيْءٍ مَعَ التَكْوِينِ خُذْهُ لإِكْتِحَالِ

Маънолар таржимаси:

Мукавван таквийн билан бир нарса эмас, бошқа-бошқа нарсалардир буни (ушбу сўзни) кўзга сурма қилиб олгин.

Назмий баёни:

Мукавван бошқадир, бошқадир таквийн,
Буни сен кўзингга сурмадек олгин.

Луғатлар изоҳи:

غَيْرَانِ – бу калима غَيْرَ нинг таснияси. Мубтадосидан олдин келтирилган хабар.

الْمُكَوَّنُ – хабаридан кейин келтирилган мубтадо. Мукавван луғатда “яратилган”, “тузилган” маъноларини англатади. 

لاَ – маътуфдан ҳукмни нафий қиладиган атф ҳарфи.

كَشَيْءٍ – бу жумла غَيْرَانِ ни таъкидлаш учун келтирилган.

مَعَ – бу калиманинг исм ёки ҳарф экани тўғрисида наҳв олимлари ихтилоф қилганлар. Исм экани ҳақидаги қавл кучлироқ ҳисобланади. Ундан кейин келган исм музофун илайҳликка кўра мажрур бўлади.

التَكْوِينِ – музофун илайҳ. Таквийн феълий сифатларнинг умумий номидир.

خُذْهُ – феъл ва мафъул. Тақдирий اَنْتَ фоили.

لاِكْتِحَالِ – жор мажрур خُذْهُ га мутааллиқ.

Матн шарҳи:

Таквийн луғатда “пайдо қилмоқ”, “вужудга келтирмоқ” маъноларини англатади. Истилоҳда: “Номавжудни йўқликдан борлиққа чиқариш – таквийн деб аталади”. 

Демак таквийн деганда Аллоҳ таолонинг нарсаларни йўқликдан борлиққа чиқариши яъни пайдо қилиши тушунилади. Ушбу сифат ҳаётга тааллуқли бўлиши эътиборидан “иҳё” (ҳаётни пайдо қилиш), ўлимга тааллуқли бўлиш эътиборидан “имота” (ўлимни вужудга келтириш), суратга тааллуқли бўлиш эътиборидан “тасвийр” ва ҳакозо нимага тааллуқли бўлса ўша нарсани пайдо сифати дея номланади. Ушбу сон-саноқсиз сифатларнинг умумий номи таквийн сифати дейилади. 

Мотуридия мазабига кўра таквийн сифати Аллоҳ таолонинг азалий сифати ҳисобланади. Бунга нақлий ва ақлий далиллар бор. Нақлий далил: “Қачон бирон нарсани ирода қилса, Унинг иши “Бўл” демоқликдир, холос. Бас, у нарса бўлур”^[1].

Оятда келган كُنْ Аллоҳнинг таквийн сифати баёнидир. Яъни, ушбу كُنْ амри ك ва ن ҳарфларини айтиш эмас, балки Аллоҳ таолонинг нарсаларни вужудга келтиришининг қисқа ва лўнда баёнидир. 

Ақлий далил: Аллоҳ таоло бутун оламнинг мукаввини яъни яратувчисидир. Ушбу “Мукаввин” исми Аллоҳ таолога нисбатан қўлланилади. Бу исм аслида “таквийн” масдаридан иштиқоқ қилиб олинган исми фоилдир. Иштиқоқ қилиб олинган исмни эса фақат унинг масдари унда бўлсагина қўллаш тўғри бўлади. Масалан бировга олим сифатини бериш тўғри бўлиши учун, унда “олим” иштиқоқ қилиб олинган “илм” масдари бўлиши лозим бўлади. Шу маънода Аллоҳ таолога “Мукаввин” нисбатини беришнинг ўзи Унда “таквийн” сифати борлигини тақозо қилади. 

Таквийн сифати ҳақида Умар Насафий раҳматуллоҳи алайҳ  “Ақоидун Насафий”да шундай ёзган:

  وَالتَّكْوِينُ صِفَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى اَزَلِيَّةٌ وَهُوَ تَكْوِينُهُ لِلْعَالَمِ وَلِكُلِّ جُزْءٍ مِنْ اَجْزَائِهِ لِوَقْتِ وُجُودِهِ وَهُوَ غَيْرُ الْمُكَوَّنِ عِنْدَنَا.

“Таквийн Аллоҳ таолонинг азалий сифатидир. У оламни ва унинг ҳар бир жузини вужудга келтириш вақтидаги яратишидир. У бизнинг наздимизда мукаввандан бошқадир”.

Ушбу матнларни аллома Тафтазоний бирма-бир батафсил шарҳлаб қуйидагиларни айтган: “Таквийн азалий ва абадий боқий турувчидир. Мукавван эса кейин вужудга келишга тааллуқли бўлиш эътиборидан янгидан пайдо бўлувчидир. Таквийн сифати ҳам худди илм, қудрат ва булардан бошқа қадим сифатлар кабидир. Бу сифатларнинг қадим бўлганлиги сабабли уларга тааллуқли нарсаларнинг ҳам қадим бўлиши келиб чиқмагани каби,  таквийн сифатига тааллуқли нарсаларнинг ҳодислиги сабабли таквийн сифатининг ҳам ҳодис бўлиши келиб чиқмайди. Ушбулар бу ҳақида айтилган сўзларнинг таҳқиқидир. Зеро, оламнинг вужудга келиши Аллоҳ таолонинг зотига ёки сифатларидан бир сифатига тааллуқли бўлмаган бўлса, мантиқан Яратувчининг сифатларини инкор қилиш ва вужудга келадиган нарсаларни вужудга келтирувчидан беҳожат деб билиш юзага келиб қолади. Бу эса мумкин эмас”^[2].

Ашъария мазҳабида “таквийн” ҳодис деб қаралган ва унинг ҳодислигига шундай далил келтирилган: «Таквийнни (феълий сифатларни) қадим дейиш, “мукавван” (пайдо қилинган) ҳам қадим дейиш бўлиб қолади. Чунки “Таквийн” бўлгану лекин “мукавван” бўлмаган дейиш худди зарба бўлган-у лекин “мазруб” (зарба берилган) бўлмаган дейишга ўхшаб қолади. Бу эса муҳол нарсадир. Шунинг учун таквийнни ҳодис деб эътиқод қилишимиз керак, – деганлар.

Мотуридийлар бу қарашларига шундай жавоб берганлар: Агар феълий сифатлар ҳодис бўлганида Аллоҳ таолонинг зоти азалда бу сифатлардан холий бўлиб сўнгра улар билан сифатланган бўлар эди. Бу нарса эса У зотда ўзгариш бўлганига далолат қилиб қолади. У зотда ўзгариш бўлиши эса мумкин эмасдир. Шунинг учун “таквийн” қадимдир, унинг “мукавван”га таъсир ўтказиши ҳодисдир, деб эътиқод қилишимиз керак, – деганлар. 

Мана шу нуқтада мотуридийлар ва ашъарийлар орасидаги фарқ ойдинлашади. Яъни ашъарийлар “таквийн” деганда “қудрат” ва “ирода” сифатларининг махлуқотларга таъсир ўтказишини назарда туганлар ва ана шу таъсир ўтказишнинг ўзини назарда тутиб уни ҳодис деганлар. Мотуридийлар эса бу сифатнинг борлиги мукавванга таъсир ўтказишдан олдин ҳам мутлақо ибтидосиз бўлганини назарда тутганлар. 

Хулоса шуки, агар иккала тарафнинг қадим ё ҳодис деб айтаётган нарсаларида нимани назарда тутаётганлари аниқлаштириб олинса, ўртадаги ихтилоф фақат лафзий экани маълум бўлади. 

Ризқ тушунчаси ҳақида эътиқодимиз

51 - وَإِنَّ السُّحْتَ رِزْقٌ مِثْلُ حِلٍّ وَإِنْ يَكْرَهْ مَقَالِي كُلُّ قَالِي

 

Маънолар таржимаси:

Албатта ҳаром мол агарчи сўзимни барча ёмон кўрувчилар ёқтирмаса ҳам ҳалол молдек ризқдир.

 

Назмий баёни:

Ҳаром мол ҳалолдек ризқдир бегумон,
Рад этувчи сўзимни кўрса ҳам ёмон.

 

Луғатлар изоҳи:

إِنَّ – “ҳуруфу мушаббаҳату феъл”дан бири бўлган таъкид ҳарфи.

السُّحْتَ – бу калима إِنَّ нинг исми. Луғатда “порахўрлик”, “ўғрилик” сингари нопок йўллар билан топилган ҳаром молга нисбатан қўлланилади.

رِزْقٌ – хабар. Ризқ луғатда “ундан манфаат олинган нарса” маъносини англатади. 

مِثْلُ – араб тилида бирор нарсани бошқасига ўхшатиш учун شَبِيه ,نَظِير ,كَ ,مِثْ نَدِيد каби бир-бирига яқин маънодаги калималар ишлатилади. Ушбу калималар орасида нозик фарқлар бор:

كَ – фақат баъзи бир сифатларни бошқа сифатларга ўхшатиш учун ишлатилади;

مِثْل – уламолар бу калимани икки хил маънода тушунтирганлар:

1. Мисл – ҳақиқати бир хил нарсалардир. Масалан, инсон инсонга мислдир;

2. Мисл – бир-бирининг ўрнини боса олувчи нарсалардир. Ушбу маънонинг ўзи яна иккига бўлинади:

а) баъзи сифатлари бир-бирига мос келувчи нарсалар;

б) барча сифатлари бир-бирига мос келувчи нарсалар. 

Мотуридия мазҳабида биринчи қараш мўътабар ҳисобланади. 

شَبِيه – кўп жиҳатлари бир-бирига ўхшаш зотларга нисабатан ишлатилади;

نَظِير – қайсидир жиҳати бир-бирига ўхшаш зотларга нисабатан ишлатилади. Бу калима кўпинча қиладиган ишларининг ҳақиқати ўзаро ўхшаш зотларга нисбатан қўлланилади;

نَدِيد – бир-бирига қарши тура олишда ўзаро ўхшаш зотларга нисбатан ишлатилади.

حِلٍّ – музофун илайҳ.مِثْلُ حِلٍّ  калималари  رِزْقٌга сифат.

وَإِنْ – шарт ҳарфи وَ ҳарфи билан бирга وَاِنْ шаклида ишлатилса, “гарчи бўлса ҳам” маъносини англатади. 

يَكْرَهْ– мажзум феъли. كَرِهَ феъли ёқимсиз нарсаларга нисбатан ишлатилади.

مَقَالِي – фоилдан олдин келтирилган мафъул. 

كُلّ – фоил. Бу калима саналмишнинг ҳар бирини тўлиқ қамраш учун ишлатиладиган исмдир. Доимо лафзий ёки тақдирий музоф ҳолатда ишлатилади.

قَالِي – бу калима قِلًى (ёмон кўриш) масдаридан олинган исми фоилдир.

Матн шарҳи:

Ризқ сўзи луғавий жиҳатдан “ризқ”, “кунлик овқат”, “улуш”, “инъом” каби маъноларни англатади. Истилоҳда эса “Аллоҳ таоло жонзотларга етказган ва улар истеъмол қилган нарса ризқ деб аталади”^[3].

Дунёдаги ҳамма жонзотларнинг ризқи Аллоҳ таоло томонидан олдиндан белгилаб қўйилган. Сўфи Оллоҳёр бобомизнинг жойлари жаннатда бўлсин, ризқ ҳақида қандай эътиқодда бўлишни қисқа ва лўнда баён қилиб қўйган:

Қидирғон бирла ризқинг қатра тошмас,
Кетар қадринг, қадардин ҳаргиз ошмас.

Белгилаб қўйилган ризқ зиёда ва кам бўлмайди, барча халойиқ ўзига қанча ризқ белгиланган бўлса, ўшани олмасдан қолмайди, албатта тўлиқ олади. Чунки бу унинг олдиндан белгилаб қўйилган насибасидир:

“Уларнинг дунё ҳаётидаги тирикчиликларини ҳам уларнинг ўрталарида Биз тақсимлаганмиз”^[4].

Шунга кўра, инсоннинг истеъмол қилган барча нарсаси ҳалол бўлсин, ҳаром бўлсин, ризқи ҳисобланади. Мўътазилий фирқаси ризқ мутлақо Аллоҳ таоло тарафидан ато қилинадиган нарсадир, шу боис У зот ато қилган нарсани ҳаром деб бўлмайди, – дейишган. Бу сўзларига қуйидагича жавоб берилган: ризқ Аллоҳ таоло томонидан ато этилишига нисбатан асло ҳаром дейилмайди, балки банда уни ман қилинган йўл орқали истемол қилгани ва дунё-ю охиратда унга зарар келтиргани учун ҳаром дейилади. Чунки ҳамма нарса Аллоҳ таолонинг мулки бўлиб, У зот Ўз мулкида хоҳлаган нарсасига ҳукм қилади.

Мўътазилийларнинг даъволари нотўғри экани ақлан ҳам собитдир. Яъни агар ҳаромни ризқ дейилмаса, бир инсон узун умри давомида фақат ҳаром йўл билан мол топиб еган бўлса, уларнинг даъволарига кўра ўша одамга Аллоҳ таоло ризқ бермаган бўлиб қолади. Қуръонда эса ўрмалаган жонзот борки, барчасининг ризқи Аллоҳ таоло томонидан ато қилиниши баён қилиб қўйилган:

“Ерда ўрмаловчи бирор нарса (жонзот) йўқки, унинг ризқи (таъминоти) Аллоҳнинг зиммасида бўлмаса! (У) унинг қароргоҳини ҳам, оромгоҳини ҳам билур. Ҳаммаси аниқ Китоб (Лавҳул-маҳфуз)да (ёзилган)дир”^[5].

Яъни инсонларнинг ҳам, бошқа ҳайвонларнинг ҳам, умуман барча жонзотларнинг ризқини Аллоҳ таоло Ўз зиммасига олган. Зеро, Аллоҳ таоло уларнинг Яратувчиси бўлгани каби ризқларини ҳам берувчисидир. 

Шу ўринда ҳаром ҳам Аллоҳ таоло томонидан берилган ризқ экан нега уни еган одам жазо олиши керак, деган савол пайдо бўлиши мумкин. Бу саволга жавоб қуйидагича бўлади: ҳаромни еган одам ҳалолни қўйиб, ҳаромни танлагани учун жазоланади. Чунки Аллоҳ таоло мутлоқ ризқни ваъда қилган ва бандаларга уни ҳалол йўл билан топишга буюрган:

“Эй одамлар, ердаги ҳалол-пок нарсалардан тановул қилингиз”^[6].

Агар банда шайтонга ва нафсу ҳавосига эргашиб, Аллоҳ таоло буюрган ҳалол йўлдан ризқ топишга уринмасдан ҳаром йўлдан топишга уринса, Аллоҳ таоло ўша йўлдан ҳам унга эриштириб қўяверади. Лекин буйруғини бажармасдан ман этилган йўлни танлагани учун жазога гирифтор қилади. Шунга кўра, ҳаром еган банда Аллоҳ таолонинг берган ризқини егани учун эмас, балки У зотнинг буйруғини бажармасдан шайтонга эргашгани учун жазоланади.

Ризқ ҳақидаги масала “Ақоидун Насафий”да қуйидагича баён қилинган:

الْحَرَامُ رِزْقٌ وَكُلٌ يَسْتَوْفِي رِزْقَ نَفْسِهِ حَلاَلاً  كَانَ اَوْ حَرَامًا وَلَا يُتَصَوَّرُ اَنْ لَا يَأْكُلَ اِنْسَانٌ رِزْقَهُ اَوْ يَأْكُلَ غَيْرُهُ رِزْقَهُ.

“Ҳаром ҳам ризқдир. Ҳамма ўз ризқини ҳалол бўлсин, ё ҳаром бўлсин, тўла-тўкис олади. Инсон ўз ризқини ея олмай қолиши ёки бошқа биров унинг ризқини еб қўйиши тасаввур ҳам қилинмайди”.

Яъни Аллоҳ таоло бирор кишига истеъмол қилишни тақдир қилиб қўйган нарсани бошқа биров устамонлик ёки айёрлик билан илиб кетиши мумкин эмас. Ҳар бир киши ўз ризқу насибасини албатта олади. Аммо ризқ мулк маъносида қўлланганда, уни бошқалар ҳам олиши мумкин:

“Улар ғайбий хабарларга (пайғамбарим Муҳаммад келтирган хабарларга)  иймон келтирадиган, намозни баркамол ўқийдиган ва Биз ризқ қилиб берган нарсалардан (садақа ва) эҳсон қиладиганлардир”^[7].

Ушбу оятдаги ризқ қилиб берилган нарсалардан эҳсон қилишлари, уларга мулк қилиб берилган нарсалардан бошқаларга инфоқ-эҳсон қилишлари маъносини англатади. 

Ибн Атоуллоҳ Сакандарий раҳматуллоҳи алайҳнинг “Ҳикамул Атоия”да айтган сўзлари тўғри тафаккур юритган ҳар бир мўмин банданинг қалбини сурурга тўлдиради: “(Аллоҳ таолонинг) сенга етарлича ризқ бериб,  ҳаддингдан ошиб кетишинга сабаб бўладиган (нарсалар)ни сендан тўсиб туриши, сенга неъматларни тўлиқ қилиб берганидир”.

Шарҳ: Аллоҳ таолонинг бандага етарлича жисмоний ва руҳий озуқаларни бериб, (банданинг нафси хоҳлаган) баъзи зоҳирий ва ботиний нарсаларни унга ато қилмаслиги аслида унга берилган тўлиқ неъмат ҳисобланади. Чунки тирикчилиги учун етарли нарсани топа олмаслик кишини бандалар олдида хорланишига сабаб бўлса, туғёнга кетказадиган нарсаларнинг ато қилиниши унинг дунёсини ҳам, охиратини ҳам бой беришига сабаб бўлади. Шунинг учун кимга тирикчилигига етарли нарсалар берилган ва туғёнга кетказадиган нарсалар берилмаган бўлса, унга неъматлар тўлиқ қилиб берилган бўлади.

Кейинги мавзулар:

Қабр имтиҳони ҳақида эътиқодимиз;
Қабр азоби ҳақлиги баёни.