08 Ноябр, 2026, 28 Жумадул аввал, 1448
08 Ноябр, 2026, 28 Жумадул аввал, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
«Совчилик» дегани муайян бир аёл ёки қизга уйланиш истагини унинг ўзига ёки валийсига билдиришдир. Аслида, аёл кишининг ўзи ёки яқинлари томонидан куёвнинг ўзига ёки унинг оила тарафига совчилик қилиниши ҳам мумкин.
Бу билдириш уйланмоқчи кишининг ўзи ёки унинг вакили томонидан бўлиши мумкин. Шунингдек, совчиликни никоҳи исталган шахсга ёки унинг ишбошиларидан бирига билдириш ҳам мумкин.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Ҳафса онамизга уйланганларида у кишининг оталари Умар розияллоҳу анҳуга совчилик қилганлар.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Умму Салама розияллоҳу анҳога уйланганларида у кишининг ўзларига совчилик қилганлар.
Фазийлатли кишиларга аёлнинг ўзи, ота-онаси ёки ишбошиларидан бири совчилик қилиши жоиз.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига баъзи аёллар келиб, ўзини никоҳлаб олишларини сўраганлар.
عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ تَعْرِضُ نَفْسَهَا عَلَيْهِ فَخَفَّضَ فِيهَا النَّظَرَ وَرَفَعَهُ. رَوَاهُ الْخَمْسَةُ. وَفِي رِوَايَةٍ: قَالَ أَنَسٌ: إِنَّ امْرَأَةً عَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَضَحِكَتِ ابْنَةُ أَنَسٍ، فَقَالَتْ: مَا كَانَ أَقَلَّ حَيَاءَهَا فَقَالَ أَنَسٌ: هِيَ خَيْرٌ مِنْكِ عَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Саҳл ибн Саъд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик. Бир аёл келиб, у кишига ўзини тақдим қилди. У зот унга бошдан-оёқ назар солиб қарадилар" (Бешовлари ривоят қилганлар).
Бошқа бир ривоятда: Анас: «Бир аёл ўзини Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга тақдим қилди», деди.
Анаснинг қизи кулиб: «Мунча ҳам ҳаёси оз экан!», деди. Шунда Анас: «У сендан яхшироқ. У Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга ўзини тақдим қилди», деди.
عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: تَأَيَّمَتْ حَفْصَةُ مِنْ خُنَيْسِ بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ، وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ، فَقَالَ عُمَرُ: عَرَضْتُ حَفْصَةَ عَلَى عُثْمَانَ، فَقَالَ: سَأَنْظُرُ فِي أَمْرِي، فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ ثُمَّ لَقِيَنِي، فَقَالَ: قَدْ بَدَا لِي أَلَّا أَتَزَوَّجَ يَوْمِي هَذَا. فَلَقِيتُ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ فَقُلْتُ: إِنْ شِئْتَ زَوَّجْتُكَ حَفْصَةََ، فَصَمَتَ أَبُو بَكْرٍ، وَكُنْتُ أَوْجَدَ عَلَيهِ مِنِّي عَلَى عُثْمَانَ، فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ، ثُمَّ خَطَبَهَا رَسُولُ اللهِ، فَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ، فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ: لَعَلَّكَ وَجَدْتَ عَلَيَّ حِينَ عَرَضْتَ عَلَيَّ حَفْصَةَ فَلَمْ أَرْجِعْ إِلَيْكَ شَيْئًا، قَالَ عُمَرُ: قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَرْجِعَ إِلَيْكَ فِيمَا عَرَضْتَ عَلَيَّ إِلَّا أَنِّي كُنْتُ عَلِمْتُ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ ذَكَرَهَا، فَلَمْ أَكُنْ لِأُفْشِيَ سِرَّ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَوْ تَرَكَهَا قَبِلْتُهَا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.
Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Ҳафса Хунайс ибн Ҳузафа ас-Саҳмийдан бева қолди. У Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан бўлиб, Мадинада вафот этган эди. Бас, Умар айтди: «Ҳафсани Усмонга тақдим қилдим. У «Ўйлаб кўрай-чи», деди. Бир неча кун кутдим. Сўнг у менга учраб, «Ҳозирги кунда уйланмай турганим маъқулга ўхшайди», деди.
Абу Бакр Сиддиққа учраб, «Хоҳласанг, сенга Ҳафсани никоҳлаб бераман», дедим. Абу Бакр индамади. Ўшанда ундан Усмондан аччиғим чиққанидан кўра кўпроқ аччиғим чиқди. Бир неча кун турганимдан сўнг унга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам совчи бўлдилар ва мен уни у зотга никоҳлаб бердим. Сўнгра Абу Бакр менга учраб:
«Ҳафсани менга тақдим қилганингда, мен эса сенга жавоб бермаганимда, аччиғинг чиққан бўлса керак?» деди.
«Ҳа», дедим.
«Мени сенга жавоб беришдан фақат Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг уни зикр қилганларини эшитганим ман қилди, холос. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сирларини фош қилишим мумкин эмас эди. У зот тарк қилганларида, уни қабул қилар эдим», деди Абу Бакр».
Бухорий ривоят қилган.
Бизнинг шароитимизда, одатда, совчилик йигитнинг ота-онаси ёки улар тайинлаган кишилар томонидан келинликка номзоднинг ота-онасига ёки оила аъзоларига қилинади.
Айтайлик, мазкур иш содир бўлди. Эркак томондан аёл-қиз томонга совчилик қилинди. Энди аёл-қиз тараф муносиб куёв танлаш мажбуриятида қолади. Албатта, улар ҳам бу танлашда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг кўрсатма ва тавсияларига амал қилсалар, жуда ҳам яхши бўлади ва бундай ўта нозик, умр савдоси бўлган ишда энг тўғри йўл тутган бўладилар.
"Бахтиёр оила" китобидан
Бугун биз дунёнинг турли ҳудудларида урушлар, ноҳақдан қон тўкилишга жим қараб турадиган ва ўзгаларнинг ҳақини ўйлаб ўтирмай поймол қилинадиган таҳликали замонда яшамоқдамиз. Шундай оғир вазиятда ўзимизни, юртимизни қолаверса юртимиз аҳлини омонда сақлашга жон-жаҳдимиз билан киришишимиз барчамиз учун бирдек ҳам фарз, ҳам қарздир.
Бугунги ер юзида бўлаётган бузғунчилик ва бегуноҳ одамлар қонини тўкиш каби жиноятлар негизида эътиқодий бузуқлик, ақида билмаслик, тўғри йўлдан адашиш ва соф ислом таълимотларини теран англамасликдан келиб чиқмоқда. Шу сабаб сизларга бу мақола орқали исломда эътиқоднинг ўрни ҳақида эслатма келтирамиз.
Эътиқод – бу биргина Ислом динига боғланиб қолган тушунча эмас, балки барча динларнинг энг асосий пойдевори саналади. Зеро, дин деб айтиладиган барча йўналиш уч асос устига қурилади: Эътиқод, Ҳукм ва ахлоқ.
Эътиқод – Аллоҳнинг борлиги, бирлиги, фаришталарга, китобларга ва шу каби бир неча нарсаларга иймон келтириш демакдир.
Ҳукм – бир нарсанинг ҳалол, ҳаром ёки шубҳали каби бўлимларга ажратиб берувчи қисмдир.
Ахлоқ – инсоннинг ўзга махлуқотлардан ажратиб, уни қайси турга мансуб эканини кўрсатиб берувчи омилдир.
Шу уч қисмнинг йиғиндиси ягона дин деб аталади. Инсон нафсига бас келолмай ахлоқи бузуқроқ бўлиб қолиши мумкин баъзида, ёки айрим ҳалол ва ҳаром масалаларида адашиб кетишини ҳам тушинса бўлади. Лекин эътиқодсиз бўлиши мумкин эмас, чунки унинг ким эканини эътиқод белгилайди.
Хўш, эътиқод ўзи нима?, биз қайси эътиқоддамиз?, эътиқодга эргашишда қандай фойда, аксида эса қандай зарарлар бор?
Эътиқод илми одатда «Ақида» номи билан ҳам кенг тарқалган. Икки номнинг ҳам асл ўзаги бир «Ақд» сўзидан олинган. Бу сўз арабча бўлиб, «бир нарсани иккинчисига маҳкам боғлаш» деган маънони англатади. Яъни ислом ақидаси мусулмон инсонни маълум бир нарсалар билан маҳкам боғлаб турадиган эътиқодлар мажмуасидир.
Дунёда бир қанча ақида, фалсафий фикрлар ҳам бор, улар ичида ҳозирги кунга келиб йўқолиб кетганлари ҳам талайгина. Бироқ, аҳли сунна жамоаси эътироф этган эътиқодий таълимот йўли икки дона бўлиб, улар: мотуридийлик ва ашъарийлик таълимотларидир. Дунёда исломда парокандалик ва бузғунчилик пайдо қиладиган турли фикр, фалсафа ва эътиқодлар юзага келган бир даврда, Қуръони карим, ҳадис шариф ва саҳобаларнинг услубида ақида масалаларини ёрита бошлаган соф эътиқодли олимлар пайдо бўла бошлади. Айнан шуларга «Аҳли сунна вал жамоа» номи берилди. Бу ном «суннатга юрганларнинг йўли ва ҳадисга амал қиладиганлар» деган маънони кўзда тутади. Кейинчалик ақида илми ҳам ўз имомларига эга бўлди: Имом Мотуридий ва Имом Ашъарий роҳимаҳуллоҳлар.
Ушбу имомлардан бири бизнинг мўътабар юртимиздан етишиб чиққан, буюк сиймо, аллома, Абу Мансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд Мотурийдий роҳимаҳуллоҳ. У киши Самарқандда туғилиб, ўсиб, таълим олиб, ижод қилиб, шу ернинг ўзида ҳижрий 333-санада вафот этган. Яна бир эътиборга молик жиҳати шундаки, бу киши мазҳабда Ҳанафий мазҳабига эргашганлар. Шу билан бирга икки восита ила Абу Ҳанифа роҳимаҳуллоҳнинг шогирди Имом Муҳаммад ибн Ҳасан роҳимаҳуллоҳга шогирд ҳам бўлади. Биз ва ота-боболаримиз эътиқодда ана шундай буюк бобокалонимизнинг таълимоти бўлмиш Мотуридия ақидасидамиз. Мотуридийлик таълимоти ўзгаларидан фарқи ва ҳақиқий суннатга эргашган йўл эканини бир мисол ўлароқ кўриб чиқамиз.
Мотуридийлик таълимотига биноан биз «гуноҳ иш қилган одамни диндан чиқди демаймиз, модомики ўша ҳаром ишни ҳалол санамаса». Хулоса қилиб айтганда, мўмин одам гуноҳи кабира қилиши билан кофир бўлиб қолмайди. Аммо ўша қилган ҳаром ишини ҳалол, ҳалол ишини ҳаром деса, кейин кофир бўлади.
Айнан мана шу биз келтирган масала бўйича ўзга фикрларни келтириб ўтамиз:
Биз, аҳли сунна вал жамоа бирор кишини гуноҳи кабира қилгани учун кофир демаймиз, шу билан иймони бўлса гуноҳ унга зарар бермайди ҳам демаймиз.
Хаворижлар эса, гуноҳи кабира қилганни кофир дейди. Мўтазилий тоифаси эса, гуноҳи кабира қилганни диндан чиқди, лекин куфрга кирмади дейдилар. Яъни дин ва динсизлик орасида дейишади.
Хавориж ва Муътазилийларнинг сўзларига ҳам ўз далиллари бор:
«Мусулмонни сўкиш фисқдир. У билан уруш қилиш куфрдир» (Имом Бухорий ва Муслим ривояти). Шу ва шу каби бир қанча ҳадисларни далил қилиб олишади. Ана шу ерда ҳақли савол туғилади, биз гуноҳ сабаб кофир бўлмайди деяпмиз. Аммо ҳадисда очиқ «У билан уруш қилиш куфрдир» деган гап турибди. Бунга нима деб жавоб берамиз?.
Агар гуноҳи кабира қилиш куфр бўлганида, шариат ҳадларни жорий қилмас эди. Масалан, ўғрининг қўли кесилиши, зинокорга ҳад урилиши каби. Балки, диндан чиқди, кофир ва муртад бўлди. Энди фақат ягона йўл уни ўлдириш керак дер эди. Мана шу ҳолат ва ҳукмнинг ўзиёқ юқоридаги тоифаларнинг сўзлари қанчалик ботил эканини баён этади.
Хулоса қиладиган бўлсак, тўғри эътиқод ўзгаларга нисбатан ҳам чиройли гумонни келтиради. Соф эътиқоддан йироқлашиш эса, иноннинг ўзига ҳам ўзгалар тинчига ҳам раҳна соладиган иллат бўлиб хизмат қилади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати.
1. Аҳмад ибн Ҳажар ал-Асқалоний, «Фатҳул борий шарҳи Саҳиҳул Бухорий», Дорул райяни лит-турос, Қоҳира, 1986, 1-босма.
2. Абдулмажид аз-Зиндоний ва бошқалар, «Ал-Иймон», Ал-Мактабатут-тижорийя, Макка.
3. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф, «Ақоид илмлари ва унга боғлиқ масалалар», Ҳилол нашр, Тошкент. 2022.
Нажмиддин домла ҲАСАНОВ,
Тошкент шаҳар, Чилонзор тумани
Ҳасанхон қори масжиди имом-хатиби
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 