Сайт тест ҳолатида ишламоқда!
18 Август, 2026   |   5 Рабиъул аввал, 1448

Тошкент шаҳри
Бомдод
04:08
Қуёш
05:35
Пешин
12:27
Аср
17:17
Шом
19:22
Хуфтон
20:45
Bismillah
18 Август, 2026, 5 Рабиъул аввал, 1448

КЕЛАЖАК ЁШЛАР ҚЎЛИДА, ЁШЛАРЧИ?..

03.02.2025   9796   19 min.
КЕЛАЖАК ЁШЛАР ҚЎЛИДА, ЁШЛАРЧИ?..

Оммавий ахборот воситаларидаги ахборот оқимида тез-тез кўзга ташланаётган салбий қарашлар, худбин ўй-фикрлар, ижтимоий муҳитда учраётган айрим муаммолар хусусидаги бўрттиришлар урчигандан-урчиб бораётган бир паллада бу савол, ўта кескин туюлар, эҳтимол. Аммо хулоса чиқаришга шошилмай, мавжуд манзарага холис кўз билан қараб, бир қанча саволларга жавоб излаб кўриш лозим. Аминмиз-ки, шу юрт учун бефарқ бўлмаган, ўз халқининг тақдири учун энг аввало ўзини масъул деб билган барча зиёлиларимизнинг ҳам бу борада ўз айтар сўзи бор. Тириклик ташвишидан бир муддат тин олиб, шу мулоҳазаларга ҳам қулоқ тутиш вақти етди. Сабрингизни синаш ниятимиз йўқ аммо гапни узоқроқдан бошлаймиз...

Ахборот тарқатишнинг бугунги манзараси қай ҳолда?

ОАВ нималарни бой беряпти?

Газеталар, журналлар ҳатто телерадиоканаллар ҳам ахборот етказишда биринчи навбатда тезкорликни, аниқликни, ундан сўнгра холисликни бой бериб бўлганига анча бўлди. Таҳлил эса, “тик-ток”чи авлодга эргашиш керак экан”, деган хулосага келиб қолаётганлар ёки дунё ишларига қариган мушукдай бепарво бўлиб, лоқайд қўл силтаб қўяётган “кайвони”лар сабаб ачинарли аҳволга тушиб қолган.

Кимга бой беряпти?

Енгил-елпи ўйлайдиган, эволюциядан кўра, революцияни афзал деб ҳисоблайдиган, “алифни калтак деёлмайдиган”, адабий тилни ўзлаштирмаган, ўзларининг таъбирлари билан айтганда “публикага ўйнайдиган”, моддий манфаат йўлида на халқ, на миллат, на давлатни юз хотир қилмайдиган, китоб ўқиш ҳақида жимжимадор сўзлар айтишни қотирса-да амали бўлмаган, “нуфуз” сўзи билан “нуфус” сўзининг фарқига бормайдиган, бирор-бир ёмон хабарни тарқатиш, масалан ўз жонига қасд қилиш ҳақидаги хабар, айни вақтда унинг тарғибига хизмат қилиши мумкинлигини ҳисобга олмайдиган қўштирноқ ичидаги ҳамкасбларга бой берилмоқда.

Бу борада ижобий ечим борми?

Аввало бир нарсани тан олайлик: ахборот технологияларининг бугунги ривожи бирор-бир воқеа-ҳодисани тезлик билан жамоатчиликка етказишда чиндан беқиёс. Интернет алоқаси, ижтимоий тармоқлар, замонавий смартфонлар оммавий ахборот воситалари учун янада қулай имкониятларни туғдирган. Тезкор ахборот тарқатиш борасида жуда қисқартириб айтганда битта мухбир, битта телеоператор, битта монтажчи, битта муҳаррирнинг ишини қўлида смартфон тутган бир киши бемалол бажараётгани ҳам бор гап.

Бу эса, асли касби масхарабозлик аммо даромади сабаб, бирор-бир ижтимоий тармоқда ўз саҳифасини очиб олган айрим учарларга қўл келмоқда.

Ахборот тарқатишдаги назорат эса, ҳавас қиларли аҳволда эмас. Шу боис, бундай тоифалар маълумотни текшириш, унга аниқлик киритиш, сабабини ўрганиш борасида ўйлаб ҳам ўтирмаяпти. Фалон жойда етти киши томонидан зўрланганини айтган, ўзини томдан ташлаб жонига қасд қилган кимсалар ҳақидаги “дод-вой”ларни ёзиб олиб, бемалол шов-шув кўтариб юришибди. Юзсизлик шу даражада-ки, зўрланганлик ҳақидаги даъволар туҳмат бўлиб чиққанда ҳам шошқалоқлик билан тарқатилган ахборот учун узр сўралмайди. Нотўғри ахборот тарқатганлик учун жазоланганиниям эшитмайсиз. Аввал бегуноҳ етти эркакни элга шарманда қилиб обуначилар сонини орттирган бўлса, кейин туҳмат қилган келинчакни сазойи қилиб яна ахборот тарқатаверади. Ўз аудиторияси сонини ошириш дардида бўлган бошқа норасмий ахборот манбалари ҳам, бундай хабарларни ҳеч пайсалга солмай тарқатишга қўшилгани натижасида эса, ахборот майдонида шундай талотўп юзага келади-ки, ўзини расмий, профессионал, холис ахборот манбаи сифатида тақдим этувчиларнинг ўша мавзуда тайёрлаган чинакам холис ахбороти ҳам бу шовқин-сурон ичида қулоққа етиб бормай жон беради.

Бундай ҳодисаларга ҳар биримиз гувоҳмиз. Ўзимизга яраша хулосамиз ҳам бор: ҳа, расмий ахборот манбаларида тезкорлик етишмаяпти. Мутасаддилар бу борада албатта чора кўриши шарт. Йўқса, “ҳақиқат ковушини кийгунча, ёлғон ялангоёқ дунёнинг ярмини айланиб чиқаверади”.

Баҳона изловчиларга айтилар сўз!

Аввалдан айтиб қўяйлик, бу қисмдаги мулоҳазалар фақат телеканаллар билан радиоканалларга тааллуқли.

Ахборот йўналишида фаолият кўрсатаётган журналистни жуғрофий майдонлар эмас, ахборот ҳудудлари қизиқтириши лозим. “Мавжуд моддий-техника базаси эскирган”. “Мамлакатнинг ҳар бир пучмоғида фаолият юритадиган ходимлар йўқ”. “Бунча сондаги ходимларни сақлашга маблағ етишмайди”, деб ёзғиришни бас қилиб, имкон излаган маъқул. Улар етарли.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 27 июнда эълон қилинган “Оммавий ахборот воситалари мустақиллигини таъминлаш ҳамда давлат органлари ва ташкилотлари ахборот хизматлари фаолиятини ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қароридан сўнг бутун мамлакатдаги деярли барча ташкилотлар ва муассасаларда ҳатто хусусий тармоқ йўналишида фаолият юритаётган субъектларда ҳам ахборот хизмати ташкил этилиб, Матбуот котиби лавозими жорий этилган.

Турли баҳоналарни рўкач қилиб тезкор ахборот тарқатишни пайсалга солаётган ҳамкасблар учун энг аввало мана шу омил улкан имконият, аслида. Қолаверса, норасмий ахборот манбалари ахборот тарқатишда фойдаланаётган матоҳ – техник жиҳатлари тасвирга олиш ускунаси билан баробар, ҳатто зиёда бўлган смартфонлар ҳамманинг қўлида бор.

Унутмайлик, смартфон айни вақтда тасвирга олиши, овоз ёзиши, монтаж қилиши ҳатто тўғридан-тўғри эфирга узатишни таъминлаши мумкин. “Шунча гапни ёзяпти, буни ўзи синаб кўрган эканми”, деган мулоҳазага бораётган бўлсангиз, айтиб қўяйлик, албатта синаб кўрганмиз.

Газета журналларчи?

Фикри ожизим: технологик тараққиёт туфайли, босма оммавий ахборот воситаларининг тезкор хабар тарқатишдаги самарадорлиги тўлиқ йўққа чиқди. Шунинг учун бугунги газеталарда “Фалон масканда фалончи билан бўлиб ўтган ижодий учрашувдаги фикр-мулоҳазалар ва куй-қўшиқлар жамланганларда улкан таассурот қолдирди”, деган мазмундаги хабарлар вақтни ҳам, пулни ҳам ҳавога совуришдай гап.

Шунинг учун ўқирманлар газетани ҳам, журнални ҳам тезкор хабар манбаи сифатида кўрмайди. Ахир, қўлидаги смартфонга бир нигоҳ ташлаганда нафақат юртимизда, балки бутун дунёда содир бўлган кўплаб ҳодисалардан жуда кам харажат ҳисобига хабардор бўлиш имкони мавжуд.

Босма ОАВ хабар тарқатмасин...ми?

Шундай бўлгани маъқул. Хабар тарқатишни электрон ОАВ давом эттиргани самаралироқ. Ҳар қанча важ келтирмайлик, буни ҳаёт исботлаб бўлди. Аммо бу босма оммавий ахборот воситалари жамият ҳаётида ўз ўрнини йўқотди, дегани эмас. Нега-ки, хабар жанридан ташқари таҳлилий хабар жанри ҳам бор. Қолаверса, тафсилотлар ҳам. Босма оммавий ахборот воситалари таҳлилий хабарлар, мақолалар, чизгилар, танқид ва суҳбатлар йўналишида ҳали ҳам пешқадам бўлиши мумкин.

Нимага эътибор қаратган маъқул?

“Жадид”, “Маърифат”, “Ишонч”, “Миллий тикланиш”, “Йигирма биринчи аср”, “Адолат” сингари газеталарида таҳлилий материалларга алоҳида эътибор қаратилаётгани таҳсинга сазовор. Эҳтимол, биз кузатиб бормайдиган бошқа газеталарда ҳам бу борадаги ишлар сустлашмагандир.

Бугунги газетанинг ҳам, журналнинг ҳам ахборот оқимидаги энг катта вазифаси ўқирманларнинг таҳлилий материалларга бўлган эҳтиёжини бартараф этиш эканлигини даврнинг ўзи кўрсатяпти. Айрим газеталарнинг имкон қадар қисқа, тўмтоқ, мақсад ойдинлашмаган мақолалар беришга ҳаракат қилиши, баъзи газеталар ва журналларнинг интернетдан олинган материаллар ҳисобига тўлдирилиши ҳам кулгили, ҳам аянчли.

Кулгилиги шунда-ки, интернетда чиққан заҳоти минглаб, эҳтимол миллионлаб ўқирманлар ундан аллақачон воқиф бўлиб бўлган улгурган материални газетага қўйиш, жуда юмшоқ қилиб айтганда тентаклик.

Аянчлилиги шунда-ки, демак бу таҳририятда хизмат қилаётган, оғзини тўлдириб журналистман, деб лоф ураётган кимсаларда лоқайдлик пайдо бўлган. Салмоқлигина пул тўлаб газета ё журналига обуна бўлган мухлисга бунинг эвазига қандай ахборот берилаётгани унга қизиқмас. Фожиа ҳам шунда, асли. Раҳматли устозимиз Маҳмуд Саъдий “Лоқайдликни кечириш мумкинмас, айниқса, қўлига қалам тутган кишининг лоқайдлигини” дерди.

Бир сафар устоз Абдулла Аъзам билан илмий-методик, маънавий-маърифий, ижтимоий-сиёсий мавзулардаги журналлар хусусида суҳбатлашиб қолдик. Ўша вақтларда у кишига “Фан ва турмуш” журналининг мазмунини янада яхшилаш борасида кўмаклашиш топширилган экан.

– Интернетда чиққан материаллардан ҳам фойдаланиш керак, – деб маслаҳат берган бўлди ҳамсуҳбатлардан бири.

– Ғалати-ку, – деди бу гапга жавобан устоз. – Агар хорижий интернет сайтларини, телеканалларини ёки радиоканалларни эшитиб, кузатиб борсангиз, “фалон нарса ихтиро қилинди, мана бу илмий ҳодиса сабаби аниқланди, деб хабар бермоқда “Lancet” ё “Nature” журнали”, деб гапиришади. Бу нимани англатишини биласизми?

Газеталар ҳам, журналлар ҳам ўз йўналишида, илмий ёки таҳлилий материалларни “овлаш”да қатъий ҳаракат қилса, ахборот тарқатишда энг тезкор бўлган интернетдан “гап олиб” ўтирмаслигини англатади.

Устоз бу борада ҳақ эди.

Бу гапларнинг ёшларга нима алоқаси бор?

Аниқ жавобларга ўтишдан аввал «Келажак ёшлар қўлида, ёшларчи?..» деб бош сарлавҳада қўйилган саволга жавоб берайлик.

Аслида ёшлар ўз оиласи, ота-онаси, устозлари қўлида бўлиши лозим. Афсуски, минглаб чақирим масофаларни яқинлаштирган техник тараққиёт, устоз билан шогирднинг, ота-она билан фарзанднинг орасидаги масофани кун сайин узоқлаштириб юборяпти. Муболаға билан айтганда, бир дастурхон атрофида смартфон титкилаб ўтирган ота-боланинг бири Ғарбда бўлса, иккинчиси хаёлан Шарқда кезади. Дилдан суҳбат қуриш, боланинг ўқиши, ўзлаштириши, унга тарбиявий ўгит бериш, ўз ҳаётий тажрибасидан келиб чиқиб унга ниманидир ўргатиш отанинг ё онанинг хаёлида йўқ. Чунки, икки кўзи ҳам, бутун хаёли ҳам қўлидаги ахборот қутиси билан банд.

Фарзандда ҳам шу аҳвол…

Бу ҳол ҳатто муҳтарам Президентимизда ҳам хавотир уйғотгани учун, 2021 йили маънавий-маърифий ишлар таъсирчанлигини янада ошириш борасида ўтказилган йиғилишда: “Бугун болаларимизни мактаб, ота-она ёки институт эмас, аксарият ҳолда қўлидаги телефон тарбияламоқда. Мобил телефон энди оддий алоқа воситаси эмас, кўпинча ёт мафкурани тарқатадиган қуролга айланмоқда.

Маънавиятимизга мутлақо бегона бўлган зарарли ғоялар чегарани бузмасдан, билдирмасдан хонадонимизга, жамиятимизга кириб келяпти. Соат сари эмас, минут сари кириб боряпти. Буларнинг барчаси биз учун огоҳлик қўнғироғи бўлиб янграши зарур”, деган эди куйиниб.

Бугунги аксар оилаларининг бундан-да аниқроқ манзарасини тасвирлаш мушкул. Муҳтарам Президентимизнинг сўзларини инкор этиш, бу борадаги айни ҳақиқатдан кўз юмиш демакдир.

Ахборот оқимида оқиб кетганлар

Бир иш қилинг, на дарсга, на даврадаги суҳбатга, на кўчадаги ҳаракатга, на атрофида ёрдам сўраб термилиб турган нигоҳларга эмас, қўлида тутган смартфонига тикилган йигит ё қизга диққат билан қаранг.

Биласизми кимни кўрасиз?

Оқ-қоранинг, яхши билан ёмоннинг, гуноҳ билан савобнинг, қонун билан тушунчанинг, маърифий фикр билан мутаассибона қарашнинг фарқига бормаган бир ёшнинг ахборот маконида ўз ҳолига ташлаб қўйилганини…

Ҳа, айнан шундай. Адоқсиз ахборот оқимида оқиб кетаётган, ҳатто ғарқ бўлаётганлар улар. Агар бу гаплар лоф бўлганда виртуал диний воизлар таъсирига тушиб мазҳабни тарк этган, тинч юрт туриб, нажотни нотинч макондан қидирган, виртуал қимор ўйнаб улкан офатга йўлиққан, гиёҳвандлар ё ўғрилар, ёки фаҳш ботқоғига ботганлар тузоғига тушиб қолаётган ёшларни учратиш мумкин эмасди. Бугуннинг ҳақиқатига кўра, ёшларга нисбатан олиб борилаётган ахборот хуружига қарши курашиш борасида ташкиллаштирилаётган ишларни янада жадаллаштириш шарт.

Хўш нима қилмоқ керак?

«Бутун дунё кафтда намоён» деган сўз бугунга келиб смартфон мисолида чиройли ташбеҳга эмас, аниқ воқеликка айланди. Бу омилнинг ижобий жиҳатларини санаб ўтирмаймиз. Салбий жиҳатлариниям номма-ном айтиш шарт эмас. У орқали етиши мумкин бўлган зарарлардан қандай сақланиш борасидаги чоралар ҳақида мулоҳаза юритган маъқулроқ.

Кескин чораларга кўникиб қолган айрим кишилар, барчасини бирдан ўчириб қўя қолишни тавсия этишади. Аммо бу тўғри чора эмас. Ахир ахборотни яширган эмас, бошқарган ютади. Демак, ахборот истеъмолини бошқаришни ўрганиш, ахборот манбаларининг халқ манфаатига зид бўлган қадамларини қатъий назорат қилишни фаоллаштиришимиз шарт. Ана шунда мислсиз ахборот оқими қаршисида ожиз қолаётган ёшларга тўғри маънода кўмак бера олган бўламиз.

Салбий ахборот оқимидан қандай ҳимояланиш мумкин?

Аввалдан айтиб ўтиш лозим. Салбий ахборот деганда соғлом маънодаги танқид тушунилмайди. Ёзилганларни ўқиб, яна цензура қилиш тарғиб этилаётган экан-да, деган фикрга бориш хато. Бугунги оммавий ахборот воситаларида танқидга йўл берилмаяпти, деган қарашларга ҳам қўшилмаймиз.

Бугунги жамиятда етарлича, ҳатто керагидан ортиқ тарзда танқид мавжуд. Шу ўринда алоҳида таъкидлаш керак-ки, аксарият танқидлар ортида манфаатлар тўқнашуви ҳам учрайди. Демак, бу нохолис танқид.

Кузатувлар шуни кўрсатади-ки, нохолис танқидда асосан интернет сайтлар, ижтимоий тармоқлардаги айрим саҳифалар ўта фаол. Журналистика соҳасининг асосий мезони бўлган холислик принсипи ҳатто уларга бегона ҳам.

Бугун танқидга нишон бўлмаган бирор бир мансабдор шахс, корхона ё муассаса қолмади ҳисоб. Хориждан туриб, виртуал олам имкониятларидан фойдаланган ҳолда давлат ва жамият арбобларига, диний уламоларга, элнинг обрўли шахсларига қилинаётган туҳматлар адоқсиз.

Энг ажабланарли жиҳати шунда-ки, бу виртуал воизларнинг мухлислари мамлакат ичида ҳам топилади. Хорижликларга бунинг нима қизиғи бор, аслида. Интернет алгоритми шундай-ки, оддийгина битта маъқуллаш – лайк босиш – ўша ахборот манбасининг янада оммалашишига хизмат қилади.

Ватан ҳақидаги салбий материаллар, халқнинг обрўсини туширувчи, олимлар ва уламоларни қораловчи медиа маҳсулотларга лайк босиш шунчаки хайриҳохлик эмас, ўша ёмонликка қўшилиш, уни кимларгадир улашиш эса, ёмонликка далолат қилиш эканлигини ёшларга тушунтиришни ҳалигача эплаб охирига етказа олмадик.

Бу борада энг аввало зиёлиларда, ўқитувчи мураббийларда, кайвонилар ва ота-оналардаги лоқайдлик ҳисси бартараф этилмагунча (бу омилдан фақат шу йўл билан халос бўлиш мумкин) ижобий сўз айтиш амримаҳол.

Энг муҳим масалалардан бири радикал ахборот хуружидан ҳимояланиш

Ҳа, бу чиндан ҳам кун тартибидаги долзарб масала.

Демократик тузумни ҳаром, деб нотинч мамлакатларга бориб ўзларининг “ҳалол” давлатларини тузишни орзу қилган айрим радикал кайфиятдаги ёшларнинг бугуни кишини ўйга толдиради.

Дунёвий давлат тузумидан “қочган” юзлаб, эҳтимол минглаб ёшларнинг ҳаёт шами талотўпларда сўнаётгани эса, чинакам фожиа. Бунинг олдини олишда оммавий ахборот воситалари жонбозлик кўрсатиши, қаламкашлар эса, бу курашни халқ олдидаги бурчи, деб тушунишлари лозим.

Бир мулоҳаза қилиб кўрайлик. Ўзбекнинг буюк алломалари қолдирган нодир қўлёзмалар, илм аҳлини ҳамиша ҳайратга солган илмий обидалар, ҳақни ботилдан, жаҳолатни маърифатдан ажратиб берган таълимотлар исломнинг асл инсонпарварлик моҳиятини англатиш, Имом Мотуридий ва Абу Муъин Насафий каби алломаларнинг ақида борасидаги таълимотининг юзага келиши, Имом Бухорий ва Имом Термизий каби ҳадис илми билимдонлари ёзган асарларининг битилишидан кўзлаган асл мақсад нима эди?

Теран фикрли олимларнинг бундай илмий меросни яратишдан кўзлаган энг улкан мақсади: таркидунёчилик, динда ғулувга кетиб ҳаддан ошиш, ҳақ йўлдаман, деб ўйлаб, аслида жоҳилга айланиб қолиш, ибодат мезонларини унутиш, диний бағрикенглик ва миллатлараро тотувлик масалаларида исломнинг инсонпарварлик таълимотини суиистеъмол қилиш, ноҳақ қон тўкиш, динни тижорат воситасига айлантириш, ундан турли халқлар ва миллатларни сарсон-саргардон этадиган омил сифатида фойдаланишга йўл қўймаслик эмасмиди?

Йўқса, бу илмий обидаларнинг битилишига не ҳожат эди?

Ҳа, бу асарлар, инсон ҳаётини барбод этиш учунмас, уни жаҳолатдан тийишга хизмат қилиши учун битилган. Дунё илмни эгаллаб, касб-ҳунарни тараққий қилдириш, бугунги мўминларнинг бурчи, аслида.

Аллоҳ таоло бандаларига ҳидоят ўлароқ нозил қилган Қуръони каримнинг, “Бақара” сурасининг 256-оятида “Динда зўрлаш йўқ, зеро, тўғри йўл янглиш йўлдан ажрим бўлди”, деб марҳамат қилинади. Бу калима, ислом номи билан хаспўшланаётган ботил ғоялар ва бузғунчи оқимлар таъсирига берилиб қолаётганларимиз учун огоҳлик қўнгғироғи эмасмикан?!.

Комил мусулмон ўз иймони билан, радикал – мутаассиб мусулмон эса, бировнинг иймони билан овора бўлар экан. Доноларнинг бир гапи бор: Аллоҳ ўз иродасини ҳукмрон қилиш учун ер юзидаги яхши одамлардан, ёмон одамлар эса, ўз қарашларини ҳукмрон қилиш учун тангридан фойдаланади.

Тангридан фойдаланаётган ёмон одамларнинг кимлиги кўпчилигимизга маълум, аслида. Халқимизда бир нақл бор: қозонга яқин юрсанг, қораси, ёмонга яқин юрсанг, балоси уради. Бундай кимсалар нафақат орамизда, балки хорижда бўлса ҳам афсуски, уларнинг касофатига қолаётган ёшлар йўқ эмас.

Радикал даъватчиларнинг матн, видео, аудио шаклидаги материалларини қонунга хилоф равишда тайёрлаш, сақлаш, олиб кириш ёки тарқатиш Ўзбекистон Республикасининг маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг, 184-моддаси 2-қисмида жавобгарлик кўзда тутилган. Ундан кейинги ҳаракатлар эса, жиноий жавобгарликка сабаб бўлади.

Бу Қонун айтаётган сўз.

Нега зиёлиларимиз, журналистлар, жамоатчилик фаолларининг бу борада ёдда қоларли, ёшларга таъсирли сўзларини кам учратамиз? Таҳлилий фильмлар, кўрсатувлар ва эшиттиришлар, мақолалар ва суҳбатлар салмоғи нега кам?..

Чораси бору ижроси йўқ амаллар сабаб…

Ёшлар ахборот уммонида қаровсиз қолдирилмоқда. Пухта таҳлилларга, аниқ далилларга таянган медиа маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажми мавжуд талабга жавоб бермаяпти. Ғоявий, мафкуравий бўшлиқ ўрнига кириб келаётган радикализм балосига эшиклар айнан ахборот манбалари орқали очилаётганини тузук-қуруқ ўйлаб кўрмаяпмиз.

Энг ёмони эса, калта ўйлаб, калта ёзувчи «тик-токчи» авлодга эргашиш керак, деган фикрларнинг учраётгани. Айнан шу сабабли, диний, ижтимоий, ҳуқуқий, сиёсий, иқтисодий масалалар борасида умумий вақти бир минутга етмайдиган роликлар яратила бошланди. Айнан шундай фикрловчилар туфайли, газетадан, журналлардан, радио ва телеканаллардан, интернетдаги турли сайтлардан каттароқ ҳажм талаб қилувчи таҳлилий жанрлар суриб чиқарилмоқда. На мазмун, на мантиқ, на изчиллик, на хулоса тўлиқ бўлмаган бундай медиа маҳсулотларнинг эса, фойдасидан кўра зарари ортиқ.

Бу борадаги вазиятни ўнглаш, радикал диний ғоялар, «оммавий маданият» таъсиридан, ёт одатлар, ананалар, қадриятлар, либосларнинг урфга кириб кетиши ва миллийлик омилларини мавҳ этмасликлари учун энг аввало ахборот майдонини тартибга солиш, ахборот манбаларининг аслида кимга ёки нимага хизмат этаётганини аниқлаш, улар тарқатаётган ҳар қандай ахборот замирида Ватан манфаатига зид бўлган қарашларнинг сингдирилишига йўл қўймаслик учун аниқ ҳаракат қиладиган вақт келди.

Унутмайлик, ёшларни радикал воизлар ва бузғунчи тоифаларнинг ахборот хуружидан ҳимоя қилишимиз шарт. Йўқса, келажакни ишониб қўлларига топширишни ният қилган ёшларимиз, бегона қўллардаги ўйинчоққа айланиб қолади.

Абдуҳамид Мухторов,

Ўзбекистон журналистлар уюшмаси аъзоси,

«Зиё» медиа маркази директори

Мақолалар
Бошқа мақолалар
Мақолалар

Муз нега сувда чўкмайди? Беруний ва Ибн Синонинг минг йил олдинги илмий баҳси

14.08.2026   18855   6 min.
Муз нега сувда чўкмайди? Беруний ва Ибн Синонинг минг йил олдинги илмий баҳси

Хоразмлик ёш мутафаккир Абу Райҳон Берунийнинг Аристотель физикасига билдирган тажрибавий эътирозлари ва Ибн Сино билан ёзишмалари Х-ХI асрлар бўсағасида Марказий Осиёда шаклланган мустақил танқидий илмий фикрнинг энг ёрқин намунаси ҳисобланади, хабар бермоқда ЎзА.

Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.

Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.

Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.

Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.

Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.

Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.

Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.

Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати

Ибратли ҳикоялар