19 Октябр, 2026, 8 Жумадул аввал, 1448
19 Октябр, 2026, 8 Жумадул аввал, 1448
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас-туганмас ҳамду санолар бўлсин.
Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин.
Тўлиқ исми ва таваллуди
Исо ибн Мино ибн Вардон ибн Исо ибн Абдуссомад ибн Умар ибн Абдуллоҳ аз-Зарқий. Куняси Абу Мусо. Қолун эса унинг лақабидир. У ансорлардан Бани Зуҳранинг мавлоси[1] бўлган. Нофеъ ибн Абдурраҳмоннинг қарамоғида улғайган. Қолун лақабини олишининг сабаби унинг гўзал қироати билан боғлиқ. Бу ҳақда ўзи айтади: “Агар Нофеънинг олдида тиловат қилсам, бармоқларини тугиб, менга “қолун” яъни, румликлар тилида “яхши, яхши” дер эди.
Айтилишча, Қолун асли румлик бўлиб, шу тилда гаплашган. Унинг бобоси Ҳазрати Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу даврида Румда асирга тушган ва Мадинага олиб келингач, ансорийлар уни сотиб олишган.
Қолун Халифа Ҳишом ибн Абдулмалик даврида ҳижрий 120-йили таваллуд топган.
Ҳаёти ва илмий фаолияти
Қолуннинг қулоғи мутлақо эшитмас эди. Аммо олдида Қуръон тиловат қилинса, ўқувчининг хатосини тўғрилаб турарди. Али ибн Ҳасан Ҳисанжаний айтади: “Қолун Исо ибн Минонинг қулоғи жуда ҳам оғир эди. Ҳатто унга баланд овозда бақирсангиз ҳам эшитмасди. Лекин олдида Қуръон ўқилса, қорининг лабларига қараб туриб, лаҳн ва хатосини қайтарар эди”.
Абу Муҳаммад ал-Бағдодий айтади: “Қолун бирор товушни эшитолмас эди. Лекин Қуръон ўқилса, эшитарди. Қорилар унга Қуръон ўқиб беришар ва уларнинг хатолари ва лаҳнларини лабдан билиб олар ва тўғрилаб қўярди”.
Қолун Қуръоннинг етти хил қироат ровийларидан бири бўлган. Ўз замонасида Ҳижозда араб тили илмларида ва қироатда тенгсиз кишилардан саналган. У устози Нофеънинг олдида алоҳида ўринга эга бўлиб, унга жуда кўп марта Қуръонни ўқиб ўтказган ва буни ўзининг китобида ҳам қайдлаган.
Қолундан: “Нофеъга неча марта Қуръонни ўқиб бергансиз”, деб сўралганда “Нофеъ билан йигирма йил ўтирганман, кўп ўқиб берганлигимдан неча марталигини санай олмайман” деган.
Яна айтади: “Нофеъ менга: “Менга қачонгача ўқиб берасан, бир устунга ўтир сенга ҳам ўқиб берадиганларни жўнатаман” деди”.
Қолун устози ҳақида яна шундай дейди: “У инсонларнинг энг хулқи чиройлиси, қироати гўзали ва сахий, зоҳид эди. Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг масжидларида намоз ўқиб эллик тўққиз йил мобайнида одамларга қироат ўргатди”. Нофеъ ўзи ҳақида: “Мен бирор марта талабанинг сувини ичмаганман” деган.
Нофеънинг қироатда санади олий бўлган. У тобеъинлардан етмиш кишига жумладан, Абдураҳмон ибн Ҳурмуз ал-Аърож, Абу Жаъфар Язид ибн Қаъқоъ, Шайба ибн Нисоҳ, Язид ибн Нўъмон, Муслим ибн Жундаб, ибн Умарнинг мавлоси Нофеъ, Омир ибн Абдуллоҳ ибн Зубайр, Абу аз-Зинад, Муҳаммад ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийларга Қуръонни ўқиб ўтказган. Асмаъий айтади: “Нофеъ ибн Абу Нуъайм билан бирга ўтирардим. У обид, фақиҳ қорилардан эди”.
Нофеъ ҳазилни хуш кўрадиган ва хулқи гўзал бўлган. Ундан доим хушбўй ҳид таралиб турарди. Бу ҳақда: “Эй, Абу Абдуллоҳ ёки Абу Рувайм, Қуръон ўқитиш учун ўтирганингизда ҳар доим хушбўйланиб оласизми?” деб сўралганда: “Мен хушбўйланмайман, лекин тушимда Набий соллаллоҳу алайҳи васалламни кўрганман. У зот менинг оғзимга Қуръон ўқиб берганлар. Ўша вақтдан бери оғзимдан ушбу хушбўй ҳид таралиб туради” деганлар. Имом Шотибий ҳам манзумаларида бунга ишора қилиб айтадилар:
Нофеънинг хушбўйлигидаги ажиб сир,
Мадинани манзил этиб танлаганлигидир.
Нофеъга: “Мунча ҳам юзингиз порлоқ, хулқингиз гўзал!?” дейилган эди. “Нечук бундай бўлмайин?! Ваҳоланки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам мен билан қўл бериб кўришганлар. У зотга (тушда) Қуръон қироат қилиб берганман” деганлар.
Қолун устози Нофеъни жуда ҳам эҳтиром қилар, унинг олдида одоб билан ҳушёр турарди. Бу ҳақда ўзи шундай дейди: “Мени Нофеънинг олдида бирор марта уйқу босмаган. Лекин бир куни унинг ҳузурида “ухлаб қолди, қироатимни эшитмайди” деб бироз ухламоқчи бўлдим. Шунда мени сўкиб берди. Дарров унинг олдида тавба қилдим ва қайта бундай такрорламадим”. “Нофеъ бирор оятни бетаҳорат ўқимаган, мен ҳам бирор оятни бетаҳорат ўқимаганман. Бунда ажабланарли нарса йўқ. Дарҳақиқат, унинг устози Абу Жаъфар муҳожирлар ва ансорлар тўлдириб турадиган Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг масжидларида имом бўлган”.
Қолун Нофеъдан ташқари яна Абу Жаъфар Язид ибн ал-Қаъқоъ, Исо ибн Вардон ва бошқаларга ҳам Қуръонни ўқиб ўтказган. Қолундан жуда кўпчилик қироат илмини олган ва ундан ривоят қилган. Улардан Иброҳим ибн Ҳусайн Кисоий, Иброҳим ибн Муҳаммад Маданий, Аҳмад ибн Солиҳ Мисрий, Аҳмад ибн Язид Ҳалвоний, Исмоил ибн Исҳоқ ал-Қозий, Ҳасан ибн Али аш-Шаҳҳам, Ҳусайн ибн Абдуллоҳ ал-Муаллим, Солим ибн Ҳорун Абу Сулаймон, Абдуллоҳ ибн Исо ал-Маданий ва бошқалар.
Қолун бир неча муҳаддис уламолардан ҳам ҳадис ривоят қилган. Улар Муҳаммад ибн Жаъфар ибн Абу Касир, Абдурраҳмон ибн Абу аз-Зинад, Нофеъ ибн Абу Нуъайм ва бошқалар.
Қолундан эса Исмоил ал-Қозий, Абу Зуръа ар-Розий, Ибн Дизил, Мусо ибн Исҳоқ ал-Ансорий, Аҳмад ибн Солиҳ, Абу Нашийт, Мусо ибн Исҳоқ, Али Ҳисанжоний ва бошқалар ҳадис ривоят қилишган.
Вафоти: Қолун юз йил умр кўрган ва Мадинаи Мунавварада халифа Маъмун даврида ҳижрий 220-йили вафот этган. Баъзи манбаларда бошқа сана қайд этилган. Имом Заҳабий ушбу санани аниқроқ деб қайдлаган.
Муҳаммад Зариф Муҳаммад Олим тайёрлади
[1] Озод қилинган қул.
Фан тарихи камдан-кам ҳолларда фақат кашфиётлар тарихидан иборат бўлади. Унинг замирида олимларнинг номлари, асарлар сарлавҳалари ва астрономик жадваллар ортида институтлар, таълим амалиёти, ҳомийлик тизимлари, илмий мулоқот тиллари ва, ниҳоят, жамиятнинг билимга муносабати туради. Шунинг учун Марказий Осиёнинг илмий мероси ҳақидаги масала бугун фақат ўтмиш масаласи ҳисобланмайди. Замонавий Ўзбекистон учун бу масала тобора келажак масаласига айланиб бормоқда, хабар бермоқда iccu.uz.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда тарихий-илмий меросни, таълим ва фанни ривожлантириш, инсон капитали ҳамда инновациялар ўзаро боғлиқ ҳолда қараладиган давлат сиёсати тизими шаклланди. 2030 йилгача фанни ривожлантириш концепцияси илмий инфратузилмани модернизация қилиш, ёш тадқиқотчиларни тайёрлаш ҳамда илмий-инновацион фаолиятни кучайтиришни назарда тутади. Ўз навбатида, «Ўзбекистон — 2030» стратегияси инсон салоҳияти, таълим, фан ва бошқа соҳаларни ривожлантиришни узоқ муддатли ва ўлчанадиган миллий мақсадлар тизимига киритади.
Шу нуқтаи назардан олсак, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази айниқса муҳим мисолдир. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган мазкур марказ замонавий рақамли технологиялар ҳамда илмий тадқиқотларни исломгача бўлган ва ислом даври маданий мероси билан уйғунлаштирувчи халқаро илмий-маърифий марказ сифатида иш юритмоқда. Шу тарзда принципиал жиҳатдан янги масала юзага келади: тарихий мерос фақат сақлаш ва миллий ғурур объекти эмас, балки билим маданиятини, инсон капиталини ва давлат тараққиёт стратегиясини шакллантириш ресурсига айлана оладими?
Бу саволга жавоб бериш учун «буюк аждодлар» ҳақидаги анъанавий ҳикоялар доирасидан чиқиш зарур. Илмий меросдан айнан нима ибрат ва хулоса олишимиз керак — муайян билимлар, номлар ва кашфиётларними ёки билимни яратиш, узатиш ва қўллашнинг янада чуқур маданиятиними?
Марказий Осиё — билимлар ҳаракати макони
Ўрта асрлар фани ҳақидаги оммавий тасаввурларда учрайдиган барқарор хатолардан бири — уни алоҳида миллий ютуқлар мажмуи сифатида тасаввур қилишдир. Марказий Осиё интеллектуал маданияти тарихи эса бутунлай бошқача манзарани намоён этади. Яъни илмий юксалишни «даҳолар пайдо бўлди» деган формула билан тушунтириб бўлмайди. Хоразмий, Беруний, Ибн Сино ёки кейинги давр олимларининг етишиб чиқиши учун билимлар кўчиши, таржима қилиниши, муҳокама этилиши, танқид қилиниши ва кейинги авлодга узатилиши мумкин бўлган муҳит зарур эди.
Бу ҳолатнинг замонавий давр учун ҳам бевосита аҳамияти бор. Агар ўтмишда илм-фан билим инфратузилмаси туфайли ривожланган бўлса, замонавий миллий илмий юксалиш ҳам инфратузилмасиз — университетлар, лабораториялар, кутубхоналар, архивлар, рақамли маълумотлар базалари, тадқиқот марказлари, халқаро алоқалар ва ёш олимларни тайёрлаш тизимларисиз — мумкин эмас.
Шундай экан, Марказий Осиёнинг тарихий тажрибасини баъзи муҳим саволлар учун тарихий материал сифатида кўриш мумкин: жамиятни янги билим яратишга қодир қиладиган ижтимоий ва институционал шароитлар қандай шаклланади? Тарихий мерос инсон тараққиётига қандай таъсир қилади?
Тарихий хотирадан – инсон капитали сари
Таъкидлаш керак, буюк аждодлар ҳақидаги билимнинг ўзи олимларни яратмайди. Улуғбекнинг исмини билиш - ҳали астрономия билан шуғулланиш дегани эмас. Ибн Сино билан фахрланиш илмий мақола ўқишни англатмайди. Беруний билан ғурурланиш манбалар билан танқидий ишлаш кўникмасига эга бўлишни кафолатламайди. Шунинг учун натижага сиғинишдан метод маданиятига ўтиш муҳим.
Ёшларга фақат «Беруний буюк олим бўлган», деб уқтириш эмас, балки у қандай тадқиқотлар қилганини англатиш керак.
«Улуғбек расадхона қурган», дейиш билан чекланмасдан, “нега жамиятга фундаментал фан керак” деган саволга жавоб топиб бериш зарур. Бу — таълим стратегиясига оид масала. Бундай ёндашувда тарихий хотира ғурурни якуний мақсад сифатида эмас, балки интеллектуал фаолиятга кириш эшиги сифатида қўллаш воситасига айланади.
Буюк номлардан илмий тафаккур маданияти сари
Жамоатчилик онгида илмий мерос кўпинча буюк шахслар тимсолида намоён бўлади. Хоразмий — математика ва алгоритмлар, Ибн Сино — тиббиёт ва фалсафа, Беруний — табиий фанлар ва маданиятларни ўрганиш, Улуғбек мероси эса астрономия билан боғланади. Бироқ меросни стратегик жиҳатдан англаш учун бунинг ўзи кифоя эмас.
Абу Райҳон Беруний мисолига мурожаат қилайлик. Encyclopaedia Iranica манбалари уни математика, астрономия, география, минералогия, фармакология, тарих ва динлар тарихи каби соҳаларда фаолият юритган буюк қомусий олим сифатида тавсифлайди. Яна бир муҳим жиҳат шундаки, у ўз интеллектуал фаолиятида араб илмлари билан бир қаторда юнон математик-астрономик анъанасини ҳам ўрганган.
Унинг Ҳиндистонга муносабати янада ибратлидир. Замонавий тадқиқотлар Беруний ҳинд астрономияси ҳақидаги билимларга, жумладан, санскрит тилидаги матнларнинг арабча таржималари орқали эга бўлганини кўрсатади.
Шу нуқтаи назардан Беруний XXI аср учун фақатгина «Хоразмдан чиққан буюк олим» эмас. У маълум бир тадқиқотчилик хулқ-атворини намоён этади. Беруний ўзгалар маданиятини ўз интеллектуал мезонлари асосида ўрганишга интилиш, турли билим тизимларини қиёслаш, кузатиш, тавсифлаш, манбаларни танқидий таҳлил қилиш ва фанлараро ёндашув намунасига айланади. Демак Беруний меросидан наф олиш — унинг хулосаларини такрорлаш эмас, балки номаълум нарсани танқидий тафаккурдан воз кечмаган ҳолда ўрганиш қобилиятини сақлаш демакдир.
Улуғбек ва бугунги воқелик учун ҳам ниҳоятда долзарб жуда муҳим тамойил ҳақида
Мирзо Улуғбек мисоли ҳам бундан кам бўлмаган аҳамиятга эга. Самарқандда у обсерватория барпо этди ва у минтақа тарихидаги энг машҳур илмий иншоотлардан бирига айланди. Метрополитен санъат музейи уни Улуғбекнинг илм-фан ва астрономияга бўлган қизиқишининг ёрқин далили сифатида баҳолайди.
Бироқ Улуғбекнинг аҳамияти фақат бинода ёки кузатув натижаларида эмас. Encyclopaedia Iranica унинг турли илмий марказлар ўртасидаги ҳаракати билимларнинг кейинги тарқалишига хизмат қилганини кўрсатади. Яъни Самарқанд обсерваторияси билан боғлиқ олимлар орасида Али Қушчи ҳам бўлган ва у Мирзо Улуғбек вафотидан кейин илмий фаолиятини бошқа интеллектуал марказларда — Табриз ва Истанбулда давом эттиргани бунга яққол исбот бўла олади. Шу маънода Улуғбек обсерваториясини замонавий тилда илмий инфратузилма ва илмий мактабнинг тарихий намунаси сифатида кўриш мумкин. Қайд этиш жоиз, бундай ёндашув натижасида масала фақат ўтмишдаги кашфиётлар қанчалик буюк бўлганида эмас, балки олимлар учун шароитни ким яратган, илм қандай молиялаштирилган, мутахассислар қаерда тайёрланган, натижалар қандай тарқатилган ва сиёсий қўллаб-қувватлаш ўзгарганидан кейин илмий мактаб билан нима содир бўлган? деган саволларга бориб тақалади. Зеро, мазкур саволлар бугунги воқелик учун ҳам ниҳоятда долзарб. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Ислом цивилизацияси марказини барпо этиш ғояси замиридаги асл мазмун-моҳият ана шунда. Яъни Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг расмий концепцияси анъанавий музей тамойилидан кўра кўпроқ илмий тадқиқот макони сифатида мажбуриятни олади. Шу нуқтаи назардан Марказ нафақат тарихни сақловчи, балки ўтмиш, бугун ва келажакни боғловчи илмий тадқиқот маскани сифатида катта аҳамият касб этади. Яъни бу институционал вазифа сифатида муҳимдир.
Чунки одатда анъанавий музей биринчи навбатда, “нима содир бўлган?”, деган саволга жавоб беради. Тадқиқот маркази эса, “бу қандай содир бўлган?”, деган саволни қўяди. Таълим маркази – “бу бизга нимани ўргатиши мумкин?”, деб сўрайди. Стратегик институт эса, “олинган билим келажакни қандай ўзгартириши мумкин?”, дея мурожаат қилади.
Ислом цивилизацияси маркази ана шу тўрт саволни бирлаштиришга ҳаракат қилмоқда. У бир нечта функцияларни бирлаштирувчи тизим сифатида намоён бўлади. Бу ерда музей, кутубхона, қўлёзмалар хазинаси, тадқиқот маркази, таълим майдони, рақамли платформа ва халқаро форум уйғунлашган. Айнан шундай кўп функциялилик билимлар иқтисодиётининг замонавий моделига мос келади, десак муболаға бўлмайди.
Хусусан, унинг таркибида 3100 квадрат метрдан ортиқ майдонга эга, қарийб 300 нафар ўқувчи ва тадқиқотчига мўлжалланган кутубхона мавжуд бўлиб, унинг тасарруфида ноёб нашрлар, коллекциялар ва катта электрон фонд бор.
Марказга ташриф буюрувчига оддий экспонатлар тўплами эмас, балки тарихий вақтнинг муайян мантиғи – цивилизация – билим – маданий юксалиш – замонавийлик – келажак мантиғини таклиф этилади.
Хулоса
XXI асрда миллий меросни фақат ёдгорликлар, қўлёзмалар ва буюк аждодлар номларининг мажмуи сифатида тушуниш мумкин эмас. Унинг ҳақиқий қиймати бугунги кунда қандай таъсир ва ҳаракат уйғотаётгани билан белгиланади.
Агар у фақат ғурур ҳиссини уйғотса — у хотира бўлиб қолади. Илмий тадқиқот объектига айланса — билимга айланади. Таълимга татбиқ этилса – инсон капиталига айланади. Агар инсон капитали янги билим яратса — мерос тараққиёт ресурсига айланади.
Шунинг учун Ўзбекистоннинг илмий меросга замонавий мурожаатини тарихни оммалаштиришга қаратилган навбатдаги кампания сифатида эмас, балки цивилизацион хотира билан замонавий билим сиёсати ўртасидаги боғлиқликни шакллантиришга қаратилган кенгроқ жараён сифатида кўриш лозим.
Ислом цивилизацияси маркази бу ўзгаришни айниқса яққол намоён этади. Унинг расмий вазифаси тарихий меросни тадқиқот, таълим, рақамли технологиялар ва халқаро илмий мулоқот билан боғлашни назарда тутади. Марказ ўтмиш билан Янги Ўзбекистонни боғловчи кўприк сифатида талқин этилмоқда.
Бироқ ушбу сиёсатнинг якуний натижаси бинолар кўлами ёки экспонатлар сонига боғлиқ бўлмайди. Натижа билимга муносабатнинг янги маданиятини — тадқиқотчи-тарихчи ва келажак муҳандиси, қўлёзма мутахассиси ва сунъий интеллект дастурчиси, тарихчи ва биотехнолог бир ягона миллий лойиҳанинг иштирокчиларига айланадиган маданиятни шакллантиришга боғлиқ бўлади.
Шу маънода Учинчи Ренессанс формуласи аниқ мазмун касб этади. Уни Биринчи ва Иккинчи Ренессансларни эслаш орқали қуриб бўлмайди. Беруний, Улуғбек ёки Ибн Синони «такрорлаш» ҳам мумкин эмас. Аммо тадқиқот, таълим, интеллектуал эркинлик, фанлараро ёндашув ва билимни жамият манфаатига айлантириш қобилияти юксак қадрланадиган жамиятни барпо этиш мумкин.
Шунда миллий мерос сиёсати олдидаги асосий савол - «Аждодларимиз бизга нимани қолдирган?» эмас, балки анча масъулиятли саволга айланади.
Бу савол эса «Биз улар қолдирган мерос билан нима қиламиз — ва биздан кейин келадиган авлодларга қандай интеллектуал мерос қолдирамиз?» тарзида янграйди. Айнан шу нуқтада ўтмишни ўрганиш келажак стратегиясига айланади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 