Ҳақиқатда нафсни тарбиялаш ва тозалашдаги энг аниқ йўл унинг ўз эгасига нима деяётгани ва уни нималарга буюраётганини муҳосаба (ҳисоб-китоб) қилиб, назоратга олишдадир. Агар ўз-ўзини назорат этиш қобилиятига эга ишончли вакилингиз бўлса, уни кузатиб, текшириб юрмайсиз. Мабодо ўзини ўзи назорат қилолмайдиган бўлса, у ҳолда уни текшириб, назорат қилиб туришингиз табиий ҳол. Худди шу гапни сизнинг Аллоҳ учун бажараётган амалларингиз ҳақида ҳам айтиш мумкин. Шундай экан, у ёки бу ишни бажараётганингизда Аллоҳ буни мендан сўрамайди, деган фикрдан йироқ бўлинг.

Ўзини назорат этиш усули Аллоҳни таниш мақомига етган буюклар анъанасидир.

Замоналарида етти абдолнинг[1] бирлари бўлган шайх Макинуддийн ал-Асмар марҳамат қиладилар:

“Йўлимнинг бошланишида (тариқатга янги кирган пайтимда) мен тикувчи бўлиб ишлардим. Шунда мен кун бўйи айтган сўзларимни санай бошладим. Ҳар куни кеч кирганида текшириб, кўп гапириб қўймаганлигимга ишонч ҳосил қилар эдим. Яхши сўзларим учун Аллоҳга ҳамду сано айтардим. Қолганлари учун истиғфор айтиб, тавба-тазарру қилардим”.

Шу одатларида буюк тақводорлар даражасига етишгунларига қадар давом этган эканлар.

Абу Хафс ал-Ҳаддод ан-Нишопурий қуддиса сирруҳу дейдилар:

“Инсон нафси бошдан охир, бутунлай қоронғуликдир. Бу нафснинг қандили унинг сиридир. Бу қандилнинг ёғдуси Аллоҳнинг қўллаб қувватлаши – тавфиқидир”.

Олим “Бу нафснинг қандили унинг сиридир” деганида Аллоҳ билан банда ўртасидаги сирни назарда тутади. Чин ихлос ва самимият манбайи бўлган бу сир туфайли банда ҳеч бир иш ўз-ўзидан рўй бермаётганини, балки қудрат соҳиби Аллоҳнинг иродаси билан содир бўлаётганини англаб етади ва иқрор бўлади. Натижада у яхшилик қилишга ёки ёмонликни тарк этишга ўзининг вужудида бирор бир куч-қудрат йўқлигини англаб етади. Шундан сўнггина банда Аллоҳ ёрдами билан ўз нафсининг ёмонликларидан фориғ бўлади[2].

Шунинг учун шайхлар марҳамат этадилар:

“Кимда сир бўлмаса гуноҳда қаттиқ тураверади”.

Тарбият ва тўғирлаш мақсадида насиҳат ҳамда эслатиш йўли билан ўз нафсини уйғотиш банданинг ўз-ўзини назорат этишини мувофиқлаштирувчи энг ҳаққоний омилдир. Шу сабаб тақводорлардан бири ўз нафсига мурожаат этиб шундай деган экан:

“Эй нафсим! Нечун ўтган қавмларнинг ҳолига эътибор этмайсан, улар қандай ва қанчалар уйлар, ҳовлилар қурдилар, сўнг буларнинг барчасини қолдириб, бу оламни тарк этдилар! Яратган уларнинг еру биноларини душманларига қолдирмадими?! Ахир кўрмаяпсанми, одамлар тўплайдилару ейишга улгурмайдилар, қурадилару яшашга фурсатлари қолмайди, етиб бўлмайдиган орзу-ҳаваслар қиладилар! Эй менинг нафсим, ишларинг кўп ғалати! Нечун сен бу очиқ-ойдин далилларни кўрмайсан?! Эй менинг нафсим! Балки сен жамиятдаги юксак аҳволингдан бошинг айланиб, маст бўлиб қолгандирсан ва шунинг учун бу ҳолларга тушунмаётгандирсан?!

Ахир англаб етмаяпсанми, шуҳратпарастликдан мурод фақат одамлар эътиборини қозониш, улар кўнглини мойил қилишдан иборатдир. Ҳатто барча одамлар қошингда итоаткорона эгилиб, таъзимда турсалар-да, бирор эллик йил ўтгач, бу дунёда сен ҳам ўша таъзимчилар ҳам қолмайди-ку?! Шундай вақт келадики, ҳатто сени эслаб ҳам қўйишмайди. Эй нафс! Наҳотки мангуликни қандайдир муваққат йўқ бўлиб кетгувчи эллик йилга алмаштирсанг?! Эй нафс, уялмайсанми?! Ташқи кўринишингни одамлар учун безайсан, пинҳон гуноҳлар қилиб, Яратганга қарши борасан!.. Ҳайф сенга!.. Увол!.. Наҳот сенга қараб турганлар ичида ҳамадан ёқимсизи сен учун Аллоҳ бўлса?![3] Ҳолингга вой сени, эй нафс! Ўзингни ким деб ўйлаяпсан?! Эй кошки одамлардан сенга келадиган ва етадиган барча мусибат ва бахтсизликлар фақат бадхулқлигинг туфайли эканини билсанг эди!..

Ғалати ҳол, сен дунё бойлигининг кўпайиши билан қувонасан, аммо сенга ажратилган кунлар тобора камайиб бораётганидан қайғурмайсан ҳам! Мўл-кўллигинг янада ортиб, фаровонлигинг ўсиб бораётганидан не нафки агар ҳаётинг, умринг янада қисқариб кетаётган бўлса?!”