11 Сентябр, 2026, 29 Рабиъул аввал, 1448
11 Сентябр, 2026, 29 Рабиъул аввал, 1448
Бугунги кунда интернет нафақат маълумот манбаи, балки дезинформация қуролига ҳам айланиб улгурди. Ахборот оқимининг тезлиги сабабли фойдаланувчилар рост ва ёлғонни ажратишда қийинчиликка дуч келишмоқда.
Ҳар куни биз ижтимоий тармоқлар ва мессенжерлар орқали минглаб хабарларни қабул қиламиз. Аммо уларнинг қанчаси ҳақиқатга тўғри келади? Радикал гуруҳлар ва фейк хабар тарқатувчилар инсон ҳиссиётлари билан ўйнашиш орқали ўз мақсадларига эришишга ҳаракат қилишади.
Шундай экан, факт-чекинг, яъни маълумотни қандай текшириш керак? Бирор хабарни дўстларингизга улашишдан олдин ўзингизга 3 та савол беринг:
Агар хабар сизда ҳаддан ташқари кучли ҳиссиёт (масалан, нафрат ёки ваҳима) уйғотаётган бўлса, демак, бу факт эмас, манипуляция бўлиши эҳтимоли юқори.
Радикал мазмундаги контент инсонни жамиятга қарши қўйиш ва экстремистик ғояларни сингдиришга йўналтирилган бўлади. Бундан ҳимояланиш учун:
Алгоритмларни ўзингизга мослаштиринг: Агар ижтимоий тармоқда шубҳали ёки агрессив видео чиқиб қолса, дарҳол "Қизиқ эмас" (Not interested) тугмасини босинг. Шунда алгоритм бу турдаги постларни сизга кўрсатмайди.
Гуруҳлар ва каналларни таҳлил қилинг: Каналларда фақат бир томонлама нафрат улашилаётган бўлса, бундай манбалардан чиқиб кетинг.
Танқидий фикрланг: "Нега бу маълумот айнан ҳозир тарқатилди?" ва "Бундан ким манфаатдор?" деган саволларни беришга одатланинг.
Маълумотларни текширишда қуйидаги техник усуллардан фойдаланиш мумкин. Google Lens расмнинг асл манбасини ва қачон пайдо бўлганини топади. Who.is сайтнинг қачон ва ким томонидан рўйхатга олинганини кўрсатади. Snopes, FactCheck.org каби ресурслар факт-чекинг сайтлари ҳисобланади.
Замонавий фирибгарлар нафақат ғоявий манипуляция, балки техник усуллар билан маблағларингизни ўғирлашга ҳам ҳаракат қилишади. Кўпинча Telegram каналларда ёки шахсий хабарларда "Фалон илованинг пуллик версияси текин", "Янги совғалар ўйини" ёки "Сизнинг расмингиз бор файл" каби матнлар билан .apk форматидаги файллар юборилади. Сиз файлни юклаб олиб, телефонга ўрнатганингизда, қурилмангизга зарарли дастур (вирус) киради. Оқибатда фирибгарлар сизнинг Telegram аккаунтингизга тўлиқ кириш ҳуқуқини олади, СМС-хабарларингизни ўқийди ва банк иловаларингиздаги пулларни бошқа карталарга ўтказиб юборади.
Ҳеч қачон нотаниш одамлардан келган ёки шубҳали каналларда тарқатилаётган файлларни юклаб олманг ва ўрнатманг.
Яна бир виртуал жиноятлардан бири "Банк ходими" ва СМС-код орқали фирибгарликдир. Сизга телефон қилиб, ўзини "Банк хавфсизлик хизмати ходими" деб таништиришади ва "Картангиздан шубҳали транзакция бўляпти, уни тўхтатиш учун СМС-кодни айтинг" дейишади. Банк ходими ҳеч қачон сиздан телефон орқали карта рақамининг тўлиқ маълумотларини ёки СМС орқали келган 4-6 хонали кодни сўрамайди.
"Агар ҳозир айтмасангиз, пулларингиз куйиб кетади!", деб айтиши, СМС-кодни ёки картанинг амал қилиш муддатини сўраши ёки қўнғироқ қилаётган рақам расмий банк рақамидан фарқ қилиши сизни алдашаётганининг белгилари ҳисобланади.
Telegram ва бошқа ижтимоий тармоқларда албатта қўшимча пароль, икки босқичли текширув (Two-step verification) ўрнатинг. Бу сизнинг аккаунтингизни "взлом" қилишдан асрайди.
Иловаларни фақат расмий дўконлардан юкланг, Google Play ёки App Store хизматларидан фойдаланинг.
СМС-код ҳам калит, уйнинг калитини кўчадаги одамга бермаганингиздек, СМС-кодни ҳам ҳеч кимга айтмаслик керак.
Агар сиз шубҳали ҳаволани босиб қўйган бўлсангиз ёки аккаунтингизга кимдир кирганини сезсангиз, дарҳол созламалардан "Фаол сеанслар" (Active Sessions) бўлимига кириб, барча нотаниш қурилмаларни ўчириб ташланг ва паролингизни ўзгартиринг.
Ислом динида ҳам ҳар бир эшитилган гапни суриштирмай тарқатишдан қайтарилади. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам бу борада шундай деганлар:
"Кишининг ёлғончи эканига унинг ҳар бир эшитган нарсасини гапириши (тарқатиши) кифоядир". (Имом Муслим ривояти)
Бу ҳадис бугунги "фейк" ва "радикал" хабарлар замони учун нақадар долзарб эканини кўриш мумкин. Агар биз ўзимизга келган ҳар бир хабарни, унинг тўғри ёки нотўғри эканини аниқламасдан бошқаларга улашсак (репост қилсак), билмасдан ёлғон ва фитна тарқатувчига айланиб қолишимиз мумкин.
Рақамли асрда ахборот гигиенасига риоя қилиш худди қўлни ювишдек муҳим. Текширилмаган маълумот нафақат сизнинг дунёқарашингизни заҳарлаши, балки қонуний муаммоларга ҳам сабаб бўлиши мумкин.
Ҳар қандай постга "лайк" босиш ёки "репост" қилишга шошилиш оқил инсоннинг иши эмас. Юборишдан олдин маълумот бошқаларнинг онги ва ҳамёнига зарар эмаслигини мулоҳаза қилиш улкан масълиятдир.
Шермуҳаммад Болтаев,
Хоразм вилояти Шайх Қосим бобо
масжиди имом-хатиби
Бу тартиб Марказий банк томонидан тижорат банкларининг ликвидлилигини фавқулодда қўллаб-қувватлаш учун молиялаштириш ажратиш механизмига киритилган ўзгартиш ва қўшимчаларда назарда тутилган, хабар бермоқда ЎзА.
Тегишли қарор Адлия вазирлигида 2026 йил 3 сентябрда 3581-2-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган. Ҳужжат расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач, яъни 2026 йил 5 декабрдан кучга кириши белгиланган. Банк тизими учун ликвидлик — молиявий барқарорликнинг энг муҳим кўрсаткичларидан бири. Банкда вақтинча пул маблағлари етишмовчилиги юзага келган тақдирда, унинг мижозлар олдидаги мажбуриятларини ўз вақтида бажариши қийинлашиши мумкин.
Шу боис Марказий банк тижорат банкларининг ликвидлигини фавқулодда қўллаб-қувватлаш механизмидан фойдаланиб келади. Янги ўзгариш эса мазкур тизимни исломий молия тамойиллари асосида фаолият юритувчи банк ва молия институтларига ҳам мослаштирмоқда.
Яъни, исломий банк фаолияти билан шуғулланувчи муассасалар ликвидлик муаммосига дуч келган ҳолатларда анъанавий фоизли кредит механизмларидан эмас, балки исломий молия стандартларига мос келувчи воситалар орқали қўллаб-қувватланиши мумкин. Бу, ўз навбатида, мамлакатда исломий молия тизими учун алоҳида молиявий инфратузилма шаклланиб бораётганини англатади. Янги тартибнинг муҳим жиҳатларидан бири — молиялаштириш шартларининг исломий молия тамойилларига мос равишда белгиланишидир. Жумладан, бундай молиялаштиришда анъанавий кредитларга хос фоиз ставкаси ўрнига устама ёки фойдадан олинадиган улуш каби механизмлар қўлланилиши мумкин.
Молиялаштиришнинг аниқ шартлари, жумладан, устама миқдори, фойдадан олинадиган улуш, молиялаштиришнинг максимал ҳажми, бошқа асосий талаблар Марказий банк Бошқаруви қарори билан белгиланади. Бу ёндашув исломий банклар учун фавқулодда ликвидлик қўллаб-қувватлаш механизмларини уларнинг фаолият моделига мослаштириш имконини беради.
Исломий молия воситалари орқали маблағ ажратишда гаров таъминотига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Яъни, Марказий банк томонидан молиялаштириш ажратилганда гаров предмети сифатида қабул қилинадиган активлар исломий молия стандартлари талабларига ҳамда Марказий банкнинг белгиланган талабларига мувофиқ бўлиши лозим. Бу талаб исломий молия операцияларининг бутун жараёни — маблағ ажратишдан тортиб, унинг тўлиқ сўндирилишига қадар белгиланган стандартларга мувофиқ амалга оширилишини таъминлашга хизмат қилади.
Ҳужжатда фавқулодда ликвидлик қўллаб-қувватлашини сўраб мурожаат қилган банкларнинг аризаларини кўриб чиқиш тартиби ҳам белгиланган. Унга кўра, мурожаатлар Марказий банк томонидан уч банк иш куни ичида кўриб чиқилади ва улар бўйича ижобий ёки рад этиш тўғрисида қарор қабул қилинади. Бунда банкнинг молиявий ҳолати, ликвидлик билан боғлиқ вазият, тақдим этилаётган таъминот ҳамда ажратиладиган маблағларнинг молия тизими ва пул-кредит сиёсатига эҳтимолий таъсири баҳоланади. Янги тартибда исломий молия стандартларига риоя этилишини таъминлаш бўйича банкларнинг ички масъулияти ҳам аниқ белгиланган.
Исломий молия воситалари орқали маблағ ажратилган ҳолларда банкнинг ижроия органи ва Исломий молия кенгаши молиялаштириш тўлиқ сўндирилгунига қадар амалга оширилаётган операцияларнинг белгиланган исломий молия стандартларига мувофиқлигини таъминлаши ва доимий назорат қилиши лозим. Бу талаб нафақат ҳуқуқий, балки молиявий операцияларнинг исломий молия тамойилларига мослигини таъминлаш нуқтаи назаридан ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистонда исломий молия тизими босқичма-босқич шаклланиб бормоқда. Исломий молия хизматларини жорий этиш учун фақатгина банк маҳсулотларини ишлаб чиқиш етарли эмас. Шу билан бирга, уларнинг барқарор фаолият юритиши учун зарур бўлган ликвидлик, гаров, назорат ва фавқулодда молиялаштириш механизмлари ҳам яратилиши талаб этилади. Марказий банк томонидан исломий молия воситалари орқали фавқулодда ликвидлик қўллаб-қувватлаш механизмларининг жорий қилиниши ана шу инфратузилмани шакллантиришдаги муҳим қадам ҳисобланади.
Чунки исломий банк ёки исломий молия хизматларини кўрсатувчи муассаса учун ликвидлик муаммосини анъанавий фоизли кредит орқали ҳал қилиш унинг фаолият тамойилларига зид келиши мумкин. Янги механизм эса бундай муассасаларга ўз фаолият стандартларини бузмаган ҳолда Марказий банкнинг фавқулодда қўллаб-қувватлаш тизимидан фойдаланиш имконини яратади.
Хулоса ўрнида айтиш жоиз, Марказий банкнинг янги қарори Ўзбекистонда исломий молия тизими учун ҳуқуқий ва институционал асосларни мустаҳкамлашга хизмат қилади. Энг муҳими, эндиликда исломий банк фаолиятини амалга оширувчи банклар ва микромолия банклари ҳам ликвидлик билан боғлиқ фавқулодда вазиятларда исломий молия тамойилларига мос механизмлар асосида қўллаб-қувватланиши мумкин. Бу эса келгусида мамлакатда исломий банклар, исломий молия маҳсулотлари ва ушбу соҳадаги хизматлар бозорининг кенгайиши учун муҳим молиявий кафолатлардан бири бўлиши мумкин.
Содда қилиб айтганда, исломий молия тизимининг барқарор ишлаши учун зарур бўлган навбатдаги муҳим бўғин шаклланмоқда. Энди исломий банклар нафақат ўз маҳсулотларини, балки фавқулодда ликвидликни қўллаб-қувватлаш механизмларини ҳам исломий молия тамойиллари асосида ташкил этиш имкониятига эга бўлади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 