11 Август, 2026, 28 Сафар, 1448
11 Август, 2026, 28 Сафар, 1448
Муносабат
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратларининг “Ёшларга насиҳатим” китобида (24579 та сўз қўлланилган) илк нозил бўлган Алақ сурасида “Иқро (ўқинг)” сўзи икки марта такрорланиши келтирилган.
Биринчи “ўқинг” сўзидан кейин инсонни жуда ҳақир ва арзимас лахта қон ҳолати зикр қилинди. Иккинчисидан кейин эса инсоннинг қадрли ва шарафли, илм-маърифатли ҳолати баён қилинди. Шунга кўра, ким дунёда ўқиб-ўрганса, қадр-қийматга эга бўлади. Акс ҳолда, ўша ҳолича – қадр-қийматсиз қолиб кетади.
Мазкур китоб бизни мутолаа тўғрисида ёзишга ундади.
Англияда биринчи синфдан то университетнинг сўнгги босқичигача бўлган даврда ўқувчи ва талабаларнинг дарсликларида 71 мингдан ортиқ сўз қўлланилар экан. Бу кўрсаткич Японияда 42 минг, Италияда 30 мингдан, Туркияда эса 7–10 минг орасида экан. Хўш, ўзимизда-чи? Бу борада мутахассисларга мурожаат қилганимизда ҳар хил рақамлар айтилди: 5–10 минг атрофида...
Одатда, бошланғич синф ўқувчилари “навбатчи сўзлар”ни кўп ишлатадилар: “Яхшимисиз?”, “келдим-кетдим”, “кўрдим”, “ўқидим”, “жавоб қайтаролмадим”, “ёздим-чиздим”, “раҳмат”, “соғ бўлинг”, “хайр” ва ҳоказо. Худди шу сўзларни университетнинг талабалари ҳам қўллайдилар.
Бу нимадан дарак? Бу сўз бойлигимиз камлигидан, китоб ўқимаслигимиздан дарак. Ҳатто кўрган-кечирганларимиз воқеа-ҳодисаларни ҳам эплаб айтиб бера олмаймиз. Нега? Чунки мутолаадан йироқлашиб кетдик.
9-синфда ўқийдиган ўғлимнинг телеграмида “Синфдошлар гуруҳи” бор. Яқинда ўғлимга: «Гуруҳингга: “Абдулла Қодирийнинг “Ўтган кунлар” романини ким тўлиқ ўқиб чиққан?” деб ёз-чи», дедим. Орадан икки кун ўтгач, ўғлим телефонини кўрсатди. Мазкур романни 20 нафар ўқувчидан бор-йўғи 3 киши тўлиқ ўқиган, яна 3 нафари эса “Ўтган кунлар”ни қўлига олган-у, бироқ тили оғирлик қилгани боис ташлаб қўйганини ёзибди. Айримлар эса Абдулла Қодирий киму унинг романи нима ҳақидалигини ҳам билмас экан.
Хўш, нега биз аждодларимизнинг китобларини ўқимай қўйдик?
Нима учун оила бошлиқлари – ота-оналар, бобо-бувилар оила даврасида фарзанди, набираларига аждодларимизнинг дурдона асарларидан парчалар айтиб беришмаяпти?
Нега болаларимизга: “Фалон китобни тўлиқ ўқиб чиқиб, мазмун-моҳиятини айтиб берсанг, сени мукофотлаймиз”, деб уларни мутолаага қизиқтирмаймиз?
Нега жадидчи-маърифатпарвар боболаримиз ёзган китобларни бугун фақат мутахассисларгина ўқиб тушуняпти?
Нима учун бугун Алишер Навоийнинг асарларини ўқисак, уйқумиз келади?
Шу саволларни зиёли тенгқурларимга бериб кўрдим. Улар: “Аждодларимиз асарларининг тили оғир. Шу боис кўпчилик уларни тушунишга қийналади”; “Бугун ахборот асри. Турли гаджетлар оммалашиб кетди. Ёшлар шулар билан андармон бўлиб қолди”; “Оила даврасида китоб ўқилмай қўйди. Қуш уясида кўрганини қилади-да”; “Ота-онанинг қўлидан телефон тушмагандан кейин фарзанддан нимани ҳам кутиш мумкин?” каби жавоблар бўлди.
Тижорат ёки бошқа иш билан шуғулланадиган танишларимнинг жавобларини эшитиб, очиғи афсусландим. Уларнинг айримлари: “Китоб нима ҳам берарди?” деган хунук жавобни айтишди.
Шу ўринда Ўзбекистон Қаҳрамони, Халқ шоири Абдулла Ориповнинг кунчиқар юрт – Япониядан қайтгач, сафар таассуротлари ҳақида айтган гапи эсимга тушди: “Японияда ҳатто тиланчиларнинг ҳам қўлларидан китоб, газета тушмас экан”.
Бир танишим айтган эди, у 2016 йил Англияда денгиз бўйлаб саёҳат қилиш асносида кема бошқарувчиси билан танишиб қолибди. Ундан:
– Шекспирни ўқийсизларми? – деб сўрабди (биласиз, Уильям Шекспир 1616 йили вафот этган, яъни 400 йил олдин). Кема бошқарувчиси танишимга жиддий қараб:
– Бизда Шекспир асарларини ўқимаган киши зиёли ҳисобланмайди, – деб жавоб берибди. Шунда танишим унга:
– Сиз суҳбат асносида оилангиз ҳақида ҳам гапира туриб, қизингиз университетга тайёрланаётганини айтдингиз. У ҳам Шекспир асарларини ўқийдими? – деб сўрабди.
Кема бошқарувчиси:
– Қизим Шекспирни тушуниши учун махсус ўқитувчи ҳам ёллаганман, – дебди...
Эътибор беринг-а, англиялик бир киши 4 аср олдин вафот этган бир адиб асарларини фарзандларига ўргатяпти. Бизда-чи: қайси биримиз болаларимизга ҳар куни Алишер Навоий асарларидан, оз-оз бўлса-да, ўқитяпмиз. Қай бир ўзбек хонадонида сериал кўрилмай, унинг ўрнига Аҳмад Яссавий, Бобораҳим Машраб, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Сўфи Оллоёр асарлари мутолаа қилиняпти? Телефон, гаджетларни бир четга суриб, Абдулла Қодирий, Абдулла Авлоний, Абдулҳамид Чўлпон, Маҳмудхўжа Беҳбудий каби маърифатпарвар боболаримизнинг китобларини қўлдан қўймай ўқиётган мутолаа шайдолари борми?
Бир инглиз ўз фарзандига 20 минг сўз ишлатган Уильям Шекспир китобларини алоҳида ўқитувчи ёллаб ўргатар экан, такрорсиз 75 минг сўз қўллаган Навоийнинг, 22 минг калима ишлатган Ойбекнинг, 22 минг сўздан истифода қилган Абдулла Қаҳҳор китобларини ўрганишга, ўргатишга эътиборсизлигимизни қандай баҳолаш мумкин?!
Беш юз йил олдин яшаган Навоий ҳазратни қўя турайлик, 20 йил олдин омонатини топширган Шукур Холмирзаевни бугун ўқиётганлар борми? 10 йил олдин боқий дунёга риҳлат қилган Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф раҳимаҳуллоҳнинг китобларини-чи?!
Хўш, биз-чи? Кеча неча бет китоб ўқидик, бугун қанча ўқиймиз?
Китоб ўқимаган одам маънавий жиҳатдан қашшоқлашиб бораверади. Охири у юқорида келтирилганидек (Аллоҳ асрасин!): “Китоб нима ҳам берарди?” деган гапни айтишдан ҳам тап тортмайди.
Фарзандларимизни китобга қандай ошно қилишимиз мумкин? Бу жараёнда, аввало, оилавий муҳит муҳим аҳамиятга эга. Яъни ота-онанинг, дўстларнинг, устозу мураббийларнинг ёшларни китобга меҳрли қилишда турли тарғибот усулларини қўллашлари керак. Баъзан бир оғиз ширин сўз ҳам инсоннинг келажагига пойдевор бўлиши мумкин.
Бугун фарзандларимизга Имом Қатода раҳимаҳуллоҳнинг бир туя китобни ёд олганини, Имом Шаъбийнинг: “Оқ нарсага ёзилган ҳар бир нарсани ёд олдим”, деган сўзини, Ашраф Али Таҳонавийнинг қисқа умри давомида бир ярим мингта китоб ёзганини, Ибн Рушд умри давомида икки кеча: уйланган ва отаси вафот этган кеча китоб ўқий олмагани учун афсусланганини бот-бот эслатиб туришимиз зарур. Шунда улар китобга ошно бўладилар.
Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ тушида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни кўради ва у зотдан: “Ё Расулуллоҳ, менга насиҳат қилинг”, дейди. Набий алайҳиссалом: “Кимнинг икки куни бир хил ўтса, у зарардадир. Кимнинг эртаси бугунидан ёмон бўлса, у лаънатлангандир. Ким ўз камчиликларини тузатиб бормаса, у таназзулга учрайди. Ким таназзулга учраса, унинг учун ўлим яхшироқдир”, дедилар (“Ҳилятул авлиё”).
Хулоса қилиб айтсак, илдизидан узилган дарахтнинг қуриши муқаррар бўлгани сингари китоб мутолаасидан узоқлашган, Қодирий, Авлоний, Беҳбудийларни, Сўфи Оллоёр, Алишер Навоий, Аҳмад Яссавий, Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий асарларини ўқимаган, ҳадисларни билмаган, Қуръони карим сураларини ёд олмаган кишининг ҳам таназзулга юз тутиши турган гап. Шундай экан, кўп китоб ўқишга ўрганайлик, фарзандларимизга ҳам ўргатайлик.
Толибжон НИЗОМ
Бугуннинг гапи
“Уч хонали хонадонимни таъмирлатиш учун икки ой муддатга келишиб уста туширгандим, олти ойда зўрға чала-чулпа қилиб ишини тугатди...”
“Усталар нега бунақа-а? Уйини таъмирлатиб, усталардан розиман, деган одамни учратмадим...”
“Кўпчилиги одамга фириб беради: ишни вақтида бажармайди, таъмир ишлари тугагач, бошида келишилган нархдан икки баробар кўп маблағ сўрайди...”
Юқоридаги гаплар – уйини, хонадонини таъмирлатиб, усталардан куйган кишиларнинг дод-фарёдлари.
Бугунги кунда жамиятда айрим усталарнинг ўз ишини виждонан бажармаслиги, сифатсиз материаллар ишлатиши, вақтни чўзиши ёки турли найранглар билан буюртмачини алдаши, афсуски, кўпчиликни ташвишга солиш баробарида шу касб эгаларига нисбатан ишончнинг сусайишига ёки бутунлай йўқолишига олиб келяпти.
Яхши ниятда уйини, хонадонини таъмирлатмоқчи бўлган киши уста ишлатган танишларидан сўраб-суриштириши тайин. Яқинда мен ҳам хонадонимни таъмирлатмоқчи бўлиб уста изладим. Таниш-билишлардан, дўстларимдан сўрасам, ярмидан кўпи усталардан нолиди. Бу ҳолат нафақат молиявий зарар, айни пайтда инсонлар ўртасидаги ишончнинг йўқолишига ҳам сабаб бўлмяптими?!
Ислом таълимотида ҳалол меҳнат, омонатдорлик ва ростгўйлик юксак фазилат экани таъкидланади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Дарҳақиқат, Аллоҳ омонатни ўз эгаларига топширишингиз ва одамлар ўртасида ҳукм қилганингизда адолат билан ҳукм қилишингизга буюрар. Албатта, Аллоҳ сизларга яхшигина насиҳат қилур. Албатта, Аллоҳ эшитувчи ва кўрувчи Зотдир” (Нисо сураси, 58-оят).
Усталик – яхши касб. Уста омонатдор бўлса, одамларнинг ҳожатини раво қилади, кўпга фойдаси тегади. Буюртмачи ўз молини, маблағини устага ишониб топширади. Уста шу ишончни оқлаши, ишни пухта ва виждонан бажариши шарт.
Уй – инсоннинг бошпанаси. Унинг ҳар бир ғишти эзгу ният билан қўйилади, ҳар бир девори умид билан кўтарилади. Аммо, афсуски, баъзан айрим усталар иморат қуриш ёки таъмирлашда найранг қиладилар. Уста ташқи томондан деворни силлиқ сувайди, аммо ичидаги ёриқларни беркитади. Бўёқнинг ялтироғи кўзни қувнатади, лекин ортидаги нуқсон вақт ўтиши билан кўзга ташланади.
Янги таъмирланган хонадондан ҳали бўёқ ҳиди кетмай туриб шифтда ёриқлар пайдо бўлади, эшиклар қийшайиб қолади, пол эса ғичирлаб иморат эгасининг асабини бузади. Буюртмачи устага берган маблағига ичи ачийди.
Баъзи усталар сифатли қурилиш материали олиш учун берилган пулга арзон маҳсулот сотиб олади. Қолган маблағни эса “меҳнат ҳақим” деб ўмаради. Цементга қумни ортиқча қўшади, темир ёки арматурани ингичкароғига алмаштиради, мис симлар ўрнига альюминини тортади.
Яна шундай усталар ҳам борки, бир ҳафтада тугатишга келишилган ишни бир ойгача чўзади. Баҳона ҳам тайёр: “Материал келмади”, “Ёрдамчим бетоб бўлиб қолди”, “Эртага тугатиб берамиз” ва ҳоказо.
Энг ёмони, устанинг қўлидан чиққан уй бир йил ўтар-ўтмас яна таъмирга муҳтож бўлиб қолади. Бу ҳунар эмас, ҳийладир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким бизни алдаса, биздан эмас”, деганлар (Имом Муслим ривояти). Бу ҳадис ҳар қандай соҳадаги фирибгарликни қамраб олади. Агар уста арзон ёки сифатсиз материални қимматбаҳо деб кўрсатса, ишни атайлаб чала бажарса ёки кейин яна таъмирга муҳтож бўладиган қилиб ишласа, бу алдамчиликдан, фирибгарликдан бошқа нарса эмас. Афсуски, бугун кўпчилик усталар ҳийла ва найрангни касб қилиб олганлар. Бунинг оқибатида на ўзлари барака топадилар, на буюртмачи уларга берган маблағига рози бўлади.
Ҳақиқий уста, ўз ишини виждонан қиладиган киши бошқача бўлади. У ҳар бир ишини бекаму кўст бажаради. Чунки у одамлардан яширган нуқсонни, албатта, Аллоҳ таоло кўриб, билиб туришини яхши англайди. Ундай усталар ўзларига Аллоҳ таолонинг: “Албатта, Аллоҳ чиройли (иш) қилувчиларни яхши кўради” (Бақара сураси, 195) оятини ҳамда Набий алайҳиссаломнинг: “Аллоҳ таоло ўз ишини чиройли, пухта қиладиган кишини яхши кўради” (Имом Табароний ривояти), деган муборак ҳадисларини ўзларига шиор қилиб олган бўладилар. Лекин, афсуски, ҳозир бундай усталарни топиш амримаҳол. Борлари ҳам “қўлма-қўл”.
Омонатдор усталар қурган уйлар, йиллар ўтса ҳам, яхшилик билан эсланади. Уларнинг ҳақларига хайрли дуолар қилинади. Биргина мисол, бизнинг Сангижумон қишлоғимиздаги кўп уйларни пачирлик уста Турдимурод бобо (Аллоҳ маконини жаннат қилсин!) қурган. Ўша пайтларда (1960–1990 йиллар) вассажуфт қилинган шифтларга устанинг иморатни қуриб битирган санасини битиш анъана бўлган. Ҳар сафар қишлоққа бориб уйга кирсам, уста бобонинг “имзоси”га кўзиб тушади ва Қуръони карим оятларидан тиловат қилиб, у кишининг руҳларига бағишлайман.
Бугун баъзи усталарнинг ишни келишилган муддатда тугатмаслиги; сифатсиз қурилиш материалларидан фойдаланиши; нархни асоссиз ошириши; камчиликларни яшириши; бир неча ой ўтиб яна таъмир қилишга мажбур бўладиган даражада иш тутиши катта гуноҳдир. Бундай хатти-ҳаракатлар оқибатида буюртмачи моддий зарар кўради, асабийлашади, вақт йўқотади ва энг ачинарлиси, одамлар ўртасидаги ишонч сусаяди.
Ҳалол ризқнинг баракаси унинг кўплигида эмас, балки поклигидадир. Алдамчилик билан, ҳийла-найранг ишлатиб топилган маблағ фойда бўлиб кўринса-да, унда барака бўлмайди. Шунинг учун ҳар бир уста ўз қўли билан топаётган ризқининг ҳалоллиги ҳақида ўйлаши, ҳар бир мих, ҳар бир ғишт, ҳар бир сим ёки ҳар бир таъмир учун қиёмат куни ҳисоб берилишини унутмаслиги керак.
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф раҳимаҳуллоҳ:
Ўттиз фоиз ҳақиқий усталар бор. Улар ўз касби билан фахрланади. Гуруҳлари бор, шогирдлари, устозлари бор. Ҳаммасини қойиллатиб, асбоб-анжомларини чиройли қилиб қўйишган. Шартнопмани тузади, вақтида ишга келади, белгиланган муддатда қурилишни ёки таъмир ишларини тугатади, иш ҳақини олиб кетади. Буюртмачи ҳам рози, уста ҳам рози. Бундай кишиларнинг ишида унум, барака бўлади. Топган пуллари баракали бўлади.
Ҳақиқий уста фақат қурилиш ёки таъмирлашни эмас, балки одамларнинг ишончини ҳам қозонади. Виждон билан қилинган ҳар бир иш ибодатга айланади. Алдамчилик ва найранг билан бажарилган иш эса вақтинчалик фойда келтирса ҳам, дунёда обрўни тўкади, ризқ қийилишига сабаб бўлади, охиратда эса жавобгарликни келтиради.
Толибжон НИЗОМ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 