29 Июл, 2026, 15 Сафар, 1448
29 Июл, 2026, 15 Сафар, 1448
Инсоният яралгандан бери барча замон ва маконларда бир неча минг йиллар давомида, ўзи учун шифо излаб, турли усулларни қўллаб кўрган. Илк даврларда ҳар бир инсон ўзи даволанишда оддий воситалардан фойдаланган. Вақт ўтиши билан касалликка муолажа қилишда табиий унсурлар орқали даволовчи табиблар билан бир қаторда серҳгар, коҳин ва фолбинлар ҳам шуғулланишган.
Набий алайҳиссалом Пайғамбар қилиб юборилганларидан сўнг шифо излашда ҳам умматлари учун энг тўғри йўлни белгилаб бердилар. Даволанувчи ва даволовчига керакли кўрсатмаларни бериб, тиб ва дуо билан муолажа қилишни ҳадислари орқали маълум тартибга келтирдилар.
Дастлаб, тиббиёт борасидаги динимиз кўрсатмаларига назар ташлаб сўнгра дам солиш яъни, дуо билан муолажа қилиш ўртасини мувофиқ келувчи жиҳатларини ўрганамиз.
Юқорида ўрганиб чиққанимиздек, Ислом динида ҳар бир инсон ўз саломатлигини сақлаши вожиб ҳисобланади. Худди шунингдек, касалликка йўлиққанда дардига шифо бўладиган омиллардан фойдаланиб ўзига муолажа қилиши ҳам лозим. Агар инсон ўз саломатлигига эътибор бермаслиги туфайли жисми ва руҳига зарар етадиган бўлса, қаттиқ гуноҳкор бўлади.
Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади:
“Ва ўз қўлларингиз (бахиллигингиз) билан ўзларингизни ҳалокатга ташламангиз!” (Бақара сураси, 195-оят).
Инсон ўз саломатлигига зарар етказадиган барча нарсалардан йироқ бўлиши ва соғлигини сақлаши шариат талаби экани барча мўътабар манбаларда таъкидланган.
Хусусан, ҳадиси шарифда бундай дейилади:
عن أبي الدردى رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه و سلم قال إن الله أنزل الداء و الدواء و جعل لكل داء دواء فتداووا و لا تداووا بمحرم
Абу Дардо розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам айтадилар: “Албатта, Аллоҳ дардни ҳам давони ҳам тушурган ва ҳар бир дардга давосини қўйган. Шундай экан даволанинглар. Ҳаром билан даволанманглар” (Имом Абу Довуд ривояти).
Усома ибн Шарик айтади: “Саҳобалар: Ё Расулуллоҳ, даволанайлик-ми?” дейишди. У зот: “Ҳа, Аллоҳнинг бандалари даволанинглар. Албатта, Аллоҳ таоло бирор дардни қўйган бўлса, унинг давосини ҳам қўйган. Лекин бир дард бундан мустасно”, дедилар. Улар:“Ё, Расулуллоҳ у қайси дард?” дейишган эди. У зот: “Кексалик”, дедилар (Имом Термизий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади.Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Албатта, Аллоҳ бирор касалликни туширган бўлса, у билан бирга давосини ҳам туширган. Уни билмаган киши (шифосида) жоҳил бўлибди. Уни билган киши (шифодан) хабардор бўлибди”, деганлар (Имом Ибн Ҳиббон ривояти).
Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳар бир дарднинг давоси бор. Агар касалликнинг давоси унга етса, Аллоҳ азза ва жалланинг изни билан тузалади”, дедилар (Имом Муслим ривояти).
Доктор Насимий айтади: “Юқорида санаб ўтилганлар ва улар каби бошқа ҳадисларнинг барчасида тиббиётни тасдиқланган. Шунингдек, касалликка қарши курашишга ва шифо сабабларини ўрганишга тарғиб қилинган. Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: “Уни билмаган киши (шифосида) жоҳил бўлибди. Уни билган киши (шифодан) хабардор бўлибди”, деган сўзлари барча мусулмон табибларни, шифокорларни изланишлар олиб бориб, касалликларга даво бўладиган дори-дармонларни кашф қилиш ва аввалгисидан кўра самаралироғи борасидаизланишга ундайди.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг “Ҳар бир дарднинг давоси бордир” деган сўзлари эса, ўзида ҳар қандай касалликни ҳис қилган беморга тузалиши учун ишонч ва руҳан қувват бағишлайди. Беморда касалликдан кейинги асоратлар борасидаги ёмон ўй-хаёлларни кетказиб, унинг аъзоларидаги Аллоҳ таолонинг изни билан тезда шифо топишига ёрдам берадиган иммунитет тизимини кучайтиради.
Набий алайҳиссалом ҳадисда дарддан тузалишлик учун керакли дорини қўллаш лозимлигига ишора қилиб, “Агар касалликнинг давоси унга етса, Аллоҳ азза ва жалланинг изни билан тузалади”, дедилар. Бу касалликка керакли дори-дармонларни қўллашга тарғибдир. Чунки оғир дардга оддий дори кор қилмаганидек, ўта кучли дори бошқа дардларни келтириб чиқаради”.
Ислом дини кўрсатмасига кўра, касалликларга муолажа қилувчи кишилар табиблар бўладими ёки медицина ходимларими ўз касбларига доир диний билимлардан ҳам хабардор бўлишлари лозим. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам бу борада ҳам қилган тавсиялари ва кўрсатмалари – шариат кўрсатмасидир. Касалликларга шифо излаб дори-дармонларни қўллаш қадарга имон келтириш ва таваккул ҳақиқатига асло зид келмайди. Зеро, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзлари даволанганлар ва бошқаларни ҳам баъзи муолажа ёки тавсиялари билан даволаганлар.
Муҳаммад Зариф Муҳаммад Олим ўғлининг
"Исломда саломатлик" китобидан
Озарбайжон Республикаси пойтахти Боку шаҳрида ICESCOнинг Боку минтақавий ваколатхонаси ҳамда Истиқболни режалаштириш ва сунъий интеллект маркази (Center for Foresight and Artificial Intelligence – CFAI) ҳамкорлигида “Ислом оламини келажакка тайёрлаш: стратегик истиқбол қўлланмасини тақдим этиш ва мослаштириш” мавзусида халқаро анжуман бўлиб ўтди.
Тадбирнинг очилиш маросимида ICESCOнинг Боку минтақавий ваколатхонаси директори Абдулҳаким Ал-Сенан, ICESCO Бош директори доктор Салим бин Муҳаммад Ал-Малик (видеомурожаат орқали), Янги Жануб сиёсат марказининг катта илмий ходими Нужа Шекруни, Туркий маданият ва мерос жамғармаси президенти Актоти Райимқулова ҳамда Истиқболни режалаштириш ва сунъий интеллект маркази директори Каис Ҳаммами сўзга чиқиб, стратегик истиқболнинг давлат бошқарувидаги ўрни, сунъий интеллектнинг имкониятлари ҳамда халқаро ҳамкорликни ривожлантириш масалалари юзасидан маърузалар қилдилар.
Мазкур тадбир ICESCOга аъзо давлатларда стратегик истиқболни режалаштириш салоҳиятини ривожлантириш, давлат бошқаруви ва қарор қабул қилиш жараёнларига замонавий прогнозлаш усулларини жорий этиш, шунингдек, глобал ўзгаришларга мос ёндашувларни шакллантиришга бағишланди. Шу билан бирга, анжуман мусулмон мамлакатлари ўртасида илмий, маданий ва инновацион ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш, ўзаро тажриба алмашиш ҳамда ислом цивилизацияси меросини асраш соҳасида қўшма ташаббусларни ривожлантириш учун муҳим мулоқот майдони вазифасини ўтади.
Анжуман доирасида ICESCOнинг Strategic Foresight Guide – стратегик истиқболни режалаштириш бўйича қўлланмаси расман тақдим этилди. Ушбу ҳужжат ташкилотга аъзо давлатларда миллий истиқболни режалаштириш имкониятларини кучайтириш, давлат сиёсати, стратегик режалаштириш ва бошқарув тизимига илғор прогнозлаш усулларини интеграция қилишга қаратилган институционал дастурий ҳужжат ҳисобланади. Шунингдек, тадбир иштирокчилари мазкур қўлланмани аъзо давлатларнинг тажрибаси, илмий ёндашувлари ва миллий устувор йўналишлари асосида янада такомиллаштириш юзасидан фикр алмашдилар.
Халқаро анжуманда Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази илмий котиби Рустам Жабборов ҳам иштирок этиб, “Сунъий интеллект даврида ислом цивилизацияси: меросни асраш, рақамли трансформация ва халқаро ҳамкорлик” мавзусида маъруза қилди.
Маърузада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан бунёд этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ислом цивилизацияси меросини илмий ўрганиш, асраб-авайлаш ва уни замонавий рақамли технологиялар асосида кенг жамоатчиликка етказишга хизмат қилаётгани алоҳида таъкидланди. Қайд этилганидек, Марказ музей, илмий тадқиқот, таълим, рақамли технологиялар ва халқаро ҳамкорликни ўзаро уйғунлаштирган замонавий илмий-маърифий платформа ҳисобланади.
Маърузада сунъий интеллект, катта маълумотлар (Big Data), рақамли технологиялар ва виртуал муҳитлар жадал ривожланаётган бугунги даврда ислом цивилизацияси меросини асраш ва уни келажак авлодларга тўлиқ ҳамда ҳаққоний етказиш долзарб вазифага айлангани таъкидланди. Шунингдек, ижтимоий тармоқларда ишончсиз маълумотларнинг кўпайиши, исломофобия ҳолатлари ва ноёб қўлёзмаларнинг халқаро бозорларда парчаланиб сотилиши каби омиллар маданий меросни муҳофаза қилиш соҳасида янги ёндашувларни талаб этаётгани қайд этилди.
– Бугун маданий меросни муҳофаза қилиш фақат музейлар ёки архивлар вазифаси эмас. Бу халқаро ҳамкорлик, ҳуқуқий ҳимоя, рақамли технологиялар ва сунъий интеллект имкониятларини бирлаштиришни талаб этадиган умумий масъулиятдир. Сунъий интеллект олимнинг ўрнини эгалламаслиги, балки унинг ишончли ёрдамчиси бўлиши лозим, – деди Рустам Жабборов.
Маърузада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан бунёд этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ислом цивилизацияси меросини илмий ўрганиш, асраб-авайлаш ва уни замонавий рақамли технологиялар асосида кенг жамоатчиликка етказишга хизмат қилаётгани алоҳида таъкидланди. Қайд этилганидек, Марказ музей, илмий тадқиқот, таълим, рақамли технологиялар ва халқаро ҳамкорликни ўзаро уйғунлаштирган замонавий илмий-маърифий платформа ҳисобланади.
Шунингдек, маърузада келгуси 20–25 йилда сунъий интеллект технологиялари қўлёзмаларни рақамлаштириш, таҳлил қилиш, реставрация қилиш ва турли тилларга таржима қилиш жараёнларида муҳим ўрин эгаллаши, музейлар эса экспонатларни сақлаш жойидан билим яратувчи интеллектуал марказларга айланиши ҳақида фикрлар билдирилди.
Тадбир ICESCOга аъзо давлатлар ўртасида стратегик истиқболни режалаштириш, маданий меросни асраб-авайлаш, сунъий интеллект имкониятларидан самарали фойдаланиш ҳамда мусулмон мамлакатлари ўртасида илмий ва маданий ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадамлардан бири сифатида эътироф этилди.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 