20 Сентябр, 2026, 9 Рабиъус сони, 1448
20 Сентябр, 2026, 9 Рабиъус сони, 1448
Нок тусаган кўнгил
Отаси тонгга яқин кўзини очди. Хайрият, яхши томонга ўзгариш. Уч кундирки, фарзандлар йиғилган, ҳеч кимнинг тинчи йўқ, падари бузруквори ўлим билан олишмоқда. Қарилик давоси йўқ касаллик, агар қўшимча дард безовта қилса, буниси ортиқча. “Ана узилади, мана узилади” деб ака-ука, опа-сингиллар кеча-кундуз “навбатчи”. Худонинг раҳми келди шекилли, отаси бугун сал ўнгланди. Қаршибой ака у кишининг аҳволи-руҳиясига қараб, кайфияти кўтарилди.
– Болам, бери кел, – отаси товуши чиқар-чиқмас оҳангда ўғлини ёнига чақирди. –Нок егим келди, иликузилди пайт, билмадим, бозорда борми-йўқми...
–Топса бўлади, ота, нок ўзимизда етиштирилади, четдан келтирилмайди-ку?!
Балки кўнгли тусаётган мевани еса, отаси оёққа туриб кетар, Аллоҳнинг мўъжизалари кўп. Ахир, қон босими кўтарилиб, меъёрлашса, қанчадан-қанча одамлар яшаб кетади-ку.
Қаршибой ака аввал Жарқўрғон бозорига тушди. Растада нок кўрмади, анқонинг уруғи, мева сотаётганлардан сўради, елка қисишди. Балки Қумқўрғон бозоридан топса бўлар.
– Ниятим холис экан. Отам раҳматлининг истагини бажо айлаш учун нархи қиммат бқлса ҳам икки кило нок харид қилдим, – деб эслайди Сурхондарё вилояти Жарқўрғон туманида истиқомат қилувчи отахон Қаршибой Жангиров. – Худди хазина топган кишидек уйга ҳаллослаб қайтдим. Отамнинг икки кўзи шифт узра қадалган, юз-кўзида сўлғинлик, ҳаёт нишонасини жонлантириш учун нокдан бир донасини ювиб, қўлига тутдим. Юзига табассум ёйилди: “Топиб келибсан, болам, умрингдан барака топ. Одам у дунёга кетар олдидан ниманидир кўнгли тусар экан-да. Аллоҳ сендан рози бўлсин!”. Менинг кўзимга ёш келди. Сира хаёлимдан кетмайди. Отам нокни қўлига олиб, у ёқ-бу ёғини айлантириб кўрди. Пўстлоғи сарғиш-қизғиш мева “мени е” дегандек ял-ял ёнарди. Бемор отам куч тўплади-да, мевадан бир тишлади, унинг шарбати даҳани узра оқиб тушди, охиригача амаллаб тановвул қилди. Енгил тортдим ва нокдан яна бир донасини узатдим. Аммо у киши бошини чайқади. Кечга яқин отамнинг жони узилди... Бир дона нок экан, у кишининг армони, эзилиб-эзилиб, тўкилиб-тўкилиб йиғладим. Сўнгги манзилга кетар чоғда отамнинг дуосини олиб қолганим менга таскин беради.
Дилда армон бўлмасин, агар афсус-надомат ўртаса, ҳар бандаки, ўз ҳаётидан кўнгли тўлмай яшайди. Аллоҳ таолонинг розилиги биринчи ўринда турса, ота-она дуосини олиш, уларни ҳаётлик чоғида сийлаш, ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш ҳар бир инсонни бахту саодат манзилига етказади, бу бор гап, азалий ҳақиқат.
“Ҳеч кимдан кам бўлмасин!” дебману...
1990-95 йиллар эди, янглишмасам, ҳозиргидек ижтимоий тармоқлар жамият ҳаётини ишғол этмаган, одамлар телевизор кўриб, радио эшитадиган замонлар. Ўзбекистон телевидениеси орқали “Тойчоқ” видеоспектакли намойиш этилди. Бош ролларни эл назарига тушган Лутфулла ва Гулчеҳра Саъдуллаева, Фатҳулла Маъсудов каби актёрлар ўйнашган. Телеасар ғояси, сюжети фарзанд тарбиясида қаттиқ янглишган ота-онанинг афсус-надоматига бағишланган. Боланинг оғзидан чиққанини муҳайё қилиш, унга ҳаддан зиёд меҳрибонлик кўрсатиш, қийналмаслиги учун ота-онанинг ўзини ўтга-чўққа уриши кўп ҳолларда таназзулга олиб келиши “Тойчоқ” видеоспектакли мазмунига чуқур сингдирилган. Эҳтимол, қадамини нотўғри ташлаб, бармоғини тишлаб ўтирган замондошларимиз спектаклда ўз қиёфасини кўришгандир. Фарзанд тарбиясида хатоликка йўл қўйганини англаб, энди уларни “қайириб” ололмаётганлар орамизда йўқ дейсизми?
–Турмуш ўртоғим билан оилавий можароларимиз жуда кучайиб кетди, пичоқ бориб суякка қадалдию, ажрашдик,– дейди Тошкент шаҳрида яшовчи бева аёл. –Икки қиз, икки ўғлимни бировдан кам қилмай, қорнини тўқ қилиб, эгнига бренд даражасига чиққан қиммат кийим-кечак илибман. Отаси йўқ, кўнгли ўксимасин, тенгқурлари олдида мулзам бўлмасин, деб топганимни уларнинг оғзига тиқибман, афсуски, уларни борига шукр, йўғига қаноат қилишга ўргатмабман. Кунда еган оч, ойда еган тўқ бўларкан, рўзғорда нимадир узилиш бўлиб қолса, энди додлаб юборишади. Энди тўртовлонни йўлга сололмаяпман, нафақат менга, ҳаттоки, улар бир-бирига сапчийди. Рўзғор ишлари сансалор, тун ярмига қадар телефон титкилаш...Хуллас, тақдир мени не кўйларга солмади...
Таниш аёл йиғламсираб сўзлайди. Унга қандай таскин-тасалли беришни билмайсан, киши. Бу юқорида зикр этилган “Тойчоқ” видеоспектакли мазмунига мос воқелик. Ота-онани рози қилиш савоб эканлигини биламизу, баъзида тескари ҳолатнинг рўй беришига уларнинг ўзлари ҳам сабабчи бўлиб қолиши ҳақида ўйлаб кўравермаймиз. Қариялар уйида истиқомат қилаётган нуронийлар ҳаётини таҳлил қилсангиз, бунга айнан уларнинг ўзлари шарт-шароит яратганини тан армон билан тан олишади. Хом сут эмган бандалар ғишт қолипдан кўчган пайтдагина пушаймон чекадилар. Бундай хатоликдан Аллоҳнинг Ўзи қайтарсин, Ўзи асрасин!
Ислом динидаги эзгу ғоя
Муқаддас ислом дини ота-онага итоатда бўлиш, иззат-ҳурмат кўрсатиш ва уларнинг розилигини олишни тарғиб қилади. Қуръони каримнинг “Нисо” сураси 36-оятида “Ва Аллоҳга ибодат қилинг, Унга ҳеч нарсани шерик келтирманг ва ота-онангизга яхшилик қилинг”, дея марҳамат қилинади.
Дарҳақиқат, муқаддас ислом дини оиланинг ҳар бир аъзоси учун у лойиқ бўлган мақом ва даражани белгилаб берган. Оилада энг қадрланиши лозим бўлган зот бу ота-онадир. Инсоннинг дунёга келиши Аллоҳ таолонинг ғайби ва марҳамати бўлса, ота-она зоҳирий сабабчи эканлиги барчага аён. Чортоқ туманидаги “Султон Саид” жоме масжиди имом-хатиби Лутфуллоҳ Давлатовнинг мулоҳазасини келтириб ўтамиз:
–Ҳар банданинг ота-онасига яхшилик қилиши эзгуликдан нишона. Бу ҳеч қачон уларга қарши чиқмаслик, хизматларидан бўйин товламаслик билан ўлчанади. Донишмандлардан бири «Ота-онага яхшилик қилиш ҳам фарз, ҳам қарздир. Фарзлиги Сени охиратда Алоҳ ризоси ва Жаннатга киришингга сабаб бўлса, қарзлиги сенга фарзандларингдан қайтишидир» деган экан.
Ота-онага яхшилик қилиш буюк Аллоҳ таоло тарафидан амр-фармон бўлишига қарамай, бу борадаги ҳолатимиз жуда ачинарли. Баъзилар дунё ташвишлари ёки фарзандлари билан овора бўлиб, ота-онасидан кўнгил сўрашга, хизматларини қилиб, бебаҳо дуоларини олишга бефарқ, эртага, индинга деб, улар билан дийдорлашувни орқага сурадилар. Билиб олишимиз лозим бўлган бир ҳақиқат борки, дунёвий ишларимиз кўп, чеки-чегараси йўқ, лекин ота ҳам, она ҳам бир дона. Ишни, шахсий ташвишларни бир оз кейинга сурсак бўлади, лекин ота-онага ғамхўрлик кўрсатишда кечиқмаслик энг катта савоб, чунки улар ғанимат, бугун бор, эртага бўлмаслиги мумкин.
Абу Ҳурайра (розийаллоҳу анҳу) ривоят қилади: Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ушбу сўзларни эшитдим: «Хор бўлсин! Хор бўлсин! Хор бўлсин!». «Ким у, ё Росулаллоҳ», деб сўрашди. «Ким ота-онасининг бирини ёки иккаласини қарилик чоғида топиб, уларга яхшилик қилиб жаннатий бўлиб олмаган бўлса», дедилар. Қарангки, пайғамбаримиз яшаб ўтган дамларда ҳам ота-она ҳаққи, ҳурмати баланд тутилган. Демак, ота-оналаримизни ҳаётлик чоғида ғанимат билиб, хизматини қилсак, дуосини олсак, вафотидан кейин тиловатимиз ва савоб амалларимиз билан доимо ёд этиб турсак, икки дунё саодатига эришамиз, иншооллоҳ!
Ҳулкар ТЎЙМАНОВА,
Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган журналист,
I даражали “Меҳнат фахрийси”,
"Ҳуррият" газетасининг 9-сонида чоп этилган.
Шарқшунос тадқиқотчи М.Хадр томонидан эълон қилинган ва кейинчалик таниқли олим О.Большаков томонидан атрофлича тадқиқ этилган XI аср ўрталарига оид иккита вақф ҳужжати Ғарбий Қорахонийлар хоқонлигининг ҳукмдори Иброҳим Тамғачхон даврига тааллуқлидир. Ўрта асрлар араб муаррихи Ибн Фуватийнинг гувоҳлик беришича, Иброҳим фақиҳларнинг қатъий хулосасисиз бирор кимсага жазо тайинламаган ҳамда ҳеч кимнинг мол-мулкини мусодара этмаган одил ҳукмдор тимсоли бўлган. Шу боис у Бағдод халифаси Қоим томонидан “Давлат таянчи” ҳамда “Шарқ ва Чин подшоҳи” каби олий даражали унвонлар билан шарафланган.
Ушбу маърифатпарвар ҳукмдор ташаббуси билан Самарқанд шаҳрида фаолият бошлаган “Дор ал-марзо”, яъни Беморлар уйи шаҳар фуқаролари билан бирга мусофирлар учун ҳам бепул тиббий ёрдам кўрсатувчи йирик ижтимоий марказ бўлган. Вақфнома матнида мазкур дорушшифонинг жўғрофий ўрни, ички меъморий тузилиши, хизматчилар сафи, уларга ажратиладиган маош ҳамда муассасани муттасил маблағ билан таъминлаб турувчи кўчмас мулклар тафсилоти баён этилган.
Тарихий ҳужжатларга кўра, шифохона Самарқанднинг гавжум савдо чорраҳаларидан бирида – Сўғд бозори ва Заргарлар маҳалласи туташган ҳудудда қад ростлаган. Хастахонанинг кундалик харажатларини, беморларнинг тўлақонли овқатланиши ва зарур дори-дармонлар таъминотини кафолатлаш мақсадида хоқон ўз шахсий мулки ҳисобланган “Тими палос” карвонсаройини ҳамда бешта ёрдамчи хона, учта ҳужра ва уч дўкондан иборат савдо расталарини вақф мулки сифатида муассаса ихтиёрига топширган. Вақфнома шартига биноан, ушбу тижорат иншоотларидан тушадиган барча ижара даромадлари муайян ҳиссаларга – тенг юз қисмга тақсимланиб, шифо маскани эҳтиёжларига йўналтирилган.
Мазкур масканда фаолият юритган мутахассислар таркиби ва хизмат ҳақининг тақсимланиш тартиби ўша давр жамиятининг маънавий ва табақавий қиёфасини англашда қимматли далилдир. Жумладан, умумий тушумнинг юз қисмдан иборат ҳисобидан энг катта улуш – нақ ўн қисми бевосита бош табибга тайинланган. Эътиборга молик жиҳати шундаки, шифохонанинг умумий маъмурий бошқарувчиси ва молиявий назоратчиси бўлган мутасаррифга саккиз қисм маош ажратилган. Илм ва амалиёт соҳиби бўлмиш ҳозиқ табибга ижрочи бошқарувчидан юқорироқ ҳақ тўлангани қорахонийлар жамиятида юқори малакали тиббиёт мутахассислари меҳнати юксак қадрланганини кўрсатади. Бундан ташқари, муассасада қон олувчи муолажачи – фассод, моҳир пазандалар ҳамда хизматчилар ҳам меҳнат қилган. Вақф тушумидан алоҳида хизматчига беш қисм, ошпазга уч қисм маош белгиланган.
Ҳужжатда хасталарнинг ҳуқуқларини муҳофаза қилишга устувор аҳамият қаратилган. Вақфнома талабига кўра, даволанаётган кишилар хасталикдан бутунлай фориғ бўлгунига қадар уларни шифохонадан чиқариб юбориш ёки безовта қилиш қатъиян ман этилган. Шаҳарнинг ерлик фуқароси ва ташриф буюрган мусофирлар бирдек бепул тиббий кўмак олиш ҳуқуқидан фойдаланган. Бемор соғайгачгина ўрнини бошқа муҳтож хастага бўшатиб бериши лозим бўлган. Мазкур низом талабларини ўзгартириш ёки бекор қилиш тақиқланиб, вақф шартларининг абадий кучда қолиши муҳрланган.
Таниқли тарихчи ва тангашунос олим Е.Давидович вақфномадаги пул муомаласига оид тафсилотларни тадқиқ этар экан, ҳужжат тасдиқланган пайтда Самарқандда амалда бўлган тангаларнинг аниқ қиймати қайд этилганини таъкидлайди. Унга мувофиқ, бир мисқол соф олтин қиймати айнан қирқ етти кумуш дирҳамга тенглаштирилган. Ҳужжатда тангалар харид қувватининг пасайиши, яъни пул қадрсизланиши эҳтимолига қарши махсус муҳофаза банди киритилган бўлиб, агар истиқболда дирҳамнинг бозор баҳоси ўзгарса, ходимларнинг иш ҳақи ва шифохона харажатлари ҳужжат тузилган кундаги соф олтин ўлчов мезони бўйича янги муомаладаги дирҳамларда қайта ҳисоблаб тўланиши шарт қилиб қўйилган. Бу эса ўрта асрлар ҳуқуқий амалиётида молиявий барқарорликни асраш ва муассасани моддий таназзулдан ҳимоя қилишнинг илғор тизими мавжуд бўлганини кўрсатади.
Иброҳим ташаббуси билан расмийлаштирилган иккинчи вақф ҳужжати Самарқанднинг “Бобулҳадид”, яъни Темир дарвоза мавзесида барпо қилинган мадрасага тегишлидир. Атрофида Хотун Малика майдони ва хонақоҳлар жойлашган мазкур таълим даргоҳи ҳам талабалар ва мударрислар учун моддий шароитларни кафолатлаган. Агар даврлар ўтиб шифохона ёки мадраса бинолари табиий офат ёки замонлар эврилиши сабаб яроқсиз ҳолга келса ва уларни тиклаш имконсиз бўлиб қолса, вақфнома шартига кўра, ажратилган кўчмас мулкларнинг барча даромадлари абадий равишда Самарқанддаги бева-бечора ва камбағал қатлам эҳтиёжларига сарфланиши белгилаб қўйилган.
Манбашунос олимларнинг қайд этишича, фақиҳ Бурҳониддин Маҳмуднинг “Муҳит ал-Бурҳоний” асари таркибида сақланиб қолган мазкур вақф ҳужжатлари XI асрда Туронда шаҳарсозлик маданияти, ижтимоий институтларни барқарор молиялаштириш ва тиббий ёрдам тизими юқори даражада бўлганидан далолат берувчи муҳим тарихий ёдгорликдир. Иброҳим Тамғачхоннинг бу хайрли амали ўзбек давлатчилиги тарихида ижтимоий адолат ва фуқаролар муҳофазаси бош мезон бўлганини намоён этади.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 