Оқил - айбини тан олади, аҳмоқ - хатосини оқлайди
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Оқил хато қилса – афсусланади, аҳмоқ хато қилса – сафсата сотади.
Бу икки мисра инсон табиати, унинг маънавий даражаси ва ҳаётга муносабатини жуда теран ифода этади. Хато – инсон зотига хос. Аммо уни қандай қабул қилиш ва ундан қандай хулоса чиқариш – ҳар кимнинг ақли ва қалбига боғлиқ.
Ислом таълимотида ҳам хато қилиш айб эмас, балки ундан тавба қилмаслик ва сабоқ олмаслик айб экани таъкидланади. Қуръони каримда Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “Албатта, Аллоҳ тавба қилувчиларни ва покланувчиларни яхши кўради” (Бақара сураси, 222-оят).
Бу оятда инсоннинг хатодан қайтиши, афсусланиб, ўзини тузатиши Аллоҳ наздида қадрли экани очиқ баён этилган. Демак, оқил инсон хато қилганда уни тан олади, қалбида надомат туғилади ва тўғри йўлга қайтишга ҳаракат қилади.
Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай деганлар: “Барча одам боласи хато қилувчидир. Хато қилувчиларнинг энг яхшилари – тавба қилувчиларидир” (Имом Термизий ривояти).
Ушбу ҳадис инсоннинг комиллиги хатосизликда эмас, балки хатодан кейинги ҳолатида эканини кўрсатади. Оқил киши ўз айбини тан олиб, уни тузатишга интилса, аҳмоқ эса ўз хатосини оқлаш, ҳатто уни ҳақиқат деб кўрсатишга уринади.
Халқимизда шундай мақол бор: “Айбини билган – донишманд, айбини яширган – нодон”. Бу ҳикматли сўзлар юқоридаги фикрларнинг халқона ифодасидир. Чунки айбини тан олган инсон ўзини тарбия қилиш имконига эга бўлади. Айбини инкор этган эса ўз камчилиги билан яшашда давом этади. Яна бир ҳикматда айтилади: “Нодоннинг тили узун, ақллининг эса йўли узун”. Аҳмоқ инсон кўп гапиради, баҳона топади, сафсата сотади. Аммо оқил инсон ортиқча сўздан қочиб, амал билан ўзини исботлайди.
Хато бу – йиқилиш эмас, балки туриш учун берилган имкониятдир. Оқил инсон ҳар бир хатосини ўқитувчи деб билади. У ўзини таҳлил қилади, камчиликларини англайди ва янада мукаммал бўлишга интилади. Аҳмоқ эса хатосини тан олмасдан, бошқаларни айблаш билан овора бўлади. Шу боис, ҳар биримиз ўз нафсимизни сўроққа тутишни ўрганишимиз лозим. Чунки ҳақиқий камолот – ўз хатоларини тан олиш ва улардан сабоқ чиқаришдадир. Ҳаёт йўлида адашмаслик учун инсонга ақл, виждон ва тавба эшиги берилган. Бу эшикни оча билган инсон – бахтли инсон.
Хулоса қилиб айтганда, оқиллик – хатосизликда эмас, балки хатодан тўғри хулоса чиқаришдадир. Аҳмоқлик эса – хатони тан олмаслик ва уни сафсата билан беркитишдир. Инсонни улуғлайдиган нарса – унинг тавозеси ва ўзини ислоҳ қилишга бўлган интилишидир.
Жаъфархон СУФИЕВ,
ТИИ Модуль таълим тизими талабаси,
Тўрақўрғон туман “Исҳоқхон тўра” жоме масжиди имом-хатиби.
Гиёҳвандлик: оила, жамият ва келажакка таҳдид
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Баъзан биргина нотўғри қадам инсоннинг бутун ҳаётини ўзгартириб юбориши мумкин. Афсуски, шундай хатолар борки, уларнинг оғир оқибатлари нафақат инсоннинг ўзига, балки унинг оиласи, фарзандлари ва яқинларига ҳам таъсир қилади. Гиёҳвандлик ана шундай иллатлардан бири бўлиб, у инсонни жисмонан ва маънан емириб, жамият тараққиётига жиддий хавф солади.
Бугун дунё миқёсида гиёҳвандликка қарши кураш долзарб масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Чунки бу иллат сабаб минглаб инсонлар ўз соғлиғини йўқотмоқда, оилалар пароканда бўлмоқда, ёшларнинг орзу ва мақсадлари барбод бўлмоқда. Бир қарашда шахсий муаммодек кўринган гиёҳвандлик аслида бутун жамиятнинг дарди ҳисобланади.
Динимиз Ислом инсон ҳаёти, соғлиғи ва ақлини муҳофаза қилишга алоҳида аҳамият қаратади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда инсонни ҳалокатга олиб борувчи ишлардан қайтарган. Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссалом эса ҳар қандай маст қилувчи нарса ман этилганини таъкидлаганлар. Зеро, ақл инсонга берилган энг буюк неъматлардан бири бўлиб, уни заифлаштирувчи ёки йўқ қилувчи ҳар қандай восита инсоннинг ўзига ҳам, жамиятга ҳам зарар келтиради.
Гиёҳвандликнинг энг оғир зарбаси инсон саломатлигига тушади. Бу иллат асаб тизимини издан чиқаради, ички аъзолар фаолиятига салбий таъсир кўрсатади, руҳий муаммоларни келтириб чиқаради. Вақт ўтиши билан инсон меҳнат қилиш қобилиятини йўқотади, ҳаётга бўлган қизиқиши сўнади, ўзининг оилавий ва ижтимоий масъулиятини англашдан узоқлаша бошлайди.
Бироқ масаланинг янада хавотирли томони шундаки, гиёҳвандлик фақат бир инсоннинг эмас, бутун оиланинг фожиасига айланади. Ота-оналар фарзанд доғида қолиши, турмуш ўртоқлари орасида меҳр-оқибат сўниши, фарзандлар эътибор ва тарбиядан маҳрум бўлиши мумкин. Бундай муҳитда вояга етаётган болаларнинг келажаги ҳам хавф остида қолади.
Мутахассислар таъкидлашича, гиёҳванд моддалар инсон насли ва соғлиғига ҳам жиддий таъсир кўрсатади. Бу эса келажак авлоднинг жисмоний ва руҳий камолотига салбий таъсир ўтказиши мумкин. Шу маънода гиёҳвандлик нафақат инсон ҳаётини, балки миллат келажагини ҳам таҳдид остига қўяди. Зеро, соғлом авлод ҳар қандай мамлакатнинг энг катта бойлиги ҳисобланади.
Бугунги кунда ёшларни бу иллатдан асраш ҳар биримизнинг бурчимиздир. Аввало, оилада фарзанд тарбиясига жиддий эътибор қаратиш лозим. Ота-она фарзандининг дўстлари, қизиқишлари ва бўш вақтини қандай ўтказаётганидан доимо хабардор бўлиши керак. Шунингдек, таълим муассасалари, маҳалла ва кенг жамоатчилик ҳам ёшлар тарбиясида фаол иштирок этиши муҳим аҳамиятга эга.
Ёшлар қалбида эзгулик, Ватанга муҳаббат, ҳалол меҳнатга ҳурмат ва маънавий қадриятларга садоқат туйғусини шакллантириш гиёҳвандликка қарши энг самарали чоралардан биридир. Чунки маънавий бўшлиқ пайдо бўлган жойда турли ёт ғоялар ва зарарли одатлар илдиз отиши осон кечади.
Хулоса ўрнида айтиш жоизки, гиёҳвандлик инсон ҳаёти, оила фаровонлиги ва жамият тараққиёти учун жиддий хавф туғдирувчи оғир ижтимоий иллатдир. Унинг оқибатлари бир инсон тақдири билан чекланиб қолмайди, балки бутун миллат келажагига таъсир кўрсатади. Шу боис ҳар биримиз бу балога қарши муросасиз муносабатда бўлишимиз, фарзандларимизни огоҳлик ва соғлом турмуш тарзи руҳида тарбиялашимиз зарур. Зеро, соғлом авлод юртнинг таянчи, миллатнинг келажаги ва Ватан тараққиётининг мустаҳкам пойдеворидир.
Нуруллоҳ МАҲКАМОВ,
Чуст тумани бош имом-хатиби.
