Бухорода асрлар аввал яшаб, адолат мезонларини илм билан уйғунлаштирган фақиҳлар — “ал-қузот ас-сабъа”, яъни “Етти қози” номи билан тарихда қолган алломаларнинг ҳаёти ва илмий мероси Мовароуннаҳрда ҳуқуқий тафаккур қандай шаклланганини англашда муҳим манбалардан биридир. Уларнинг илмий силсиласи эса Бухоро билан бир қаторда Уструшана, Самарқанд ва Фарғона каби қадимий илм масканларининг ўзаро узвий боғлиқ бўлганини кўрсатади.

Тарихда айрим шаҳарларнинг номи муайян илм-фан йўналишлари билан чамбарчас боғланиб кетган. Бухоро ана шундай шаҳарлардан бири. Асрлар давомида бу заминда ҳадис, тафсир, фиқҳ, калом, тасаввуф ва бошқа илмлар ривожланди. Шу билан бирга, жамиятда адолатни таъминлаш, низоларни ҳал этиш ва ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишга қаратилган бой тафаккур мактаби ҳам шаклланди.

Бу мактабнинг ёрқин намояндалари қаторида “ал-қузот ас-сабъа” — “Етти қози” номи билан машҳур бўлган фақиҳларни алоҳида тилга олиш мумкин.

“Етти қози” — Бухоронинг ҳуқуқий тафаккур рамзи

Ислом цивилизациясида қозилик институти оддий маъмурий лавозим эмас, балки жамиятда адолат ва ҳуқуқий тартибни таъминлашга хизмат қилган муҳим ижтимоий институтлардан бири бўлган. Қози низоларни кўриб чиқиш, шариат қоидалари асосида қарор қабул қилиш ва инсонларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш каби масъулиятли вазифаларни бажарган.

Марказий Осиёда ислом динининг кенг тарқалиши билан бу институт ҳам такомиллашиб борди. Бухоро эса ҳанафий фиқҳи тараққий этган асосий марказлардан бири сифатида танилди.

Манбаларда Бухорода яшаган, юксак илми, тақвоси, ҳалоллиги ва адолатпарварлиги билан халқ орасида обрў қозонган бир қатор фақиҳлар “Етти қози” номи билан тилга олинади.

Улар бир вақтда яшаган етти нафар қози эмас, балки турли даврларда фиқҳ ва қозилик фаолияти билан шуғулланган, ўзидан бой илмий мерос қолдирган алломалар силсиласидир. Уларнинг қабрлари Бухородаги тарихий “Чор Бакр Бухоро” мажмуасида жойлашгани ушбу масканнинг тарихий аҳамиятини янада оширади.

Шу сабабли мажмуа халқ орасида “Мазорот ал-қузот ас-сабъа” — “Етти қози мозорлари” номи билан ҳам машҳур.

Силсила бошида Уструшана фарзанди

“Етти қози” тарихининг энг диққатга сазовор жиҳатларидан бири — силсила бошида Уструшана минтақасидан етишиб чиққан буюк фақиҳ Абу Жаъфар ал-Уструшаний номи туришидир.

Унинг тўлиқ исми Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Амр (Умар) ибн Сулаймон аш-Шуъабий (аш-Шаъбий) ал-Уструшаний бўлган. Олимнинг таваллуд санаси аниқ маълум эмас. Манбаларда унинг вафоти 400/1010 ёки 404/1013 йиллар сифатида келтирилади.

Абу Жаъфар ал-Уструшаний дастлабки илмларни ўз ватани Уструшанада эгаллаган. Кейинчалик Бухорога келиб, бу ерда қозилик фаолияти билан шуғулланган ва ўз даврининг етук фақиҳларидан бири сифатида танилган.

Унинг илмий шаклланишида Уструшана, Бухоро ва Бағдод каби йирик илм марказларининг ўзаро алоқаси муҳим аҳамият касб этган. Олимнинг дастлабки устози ўз амакиси Луқмон ибн Шаъбий ибн Сулаймон ал-Уструшаний бўлган.

Кейинчалик у Бухоронинг машҳур фақиҳи Абу Бакр Муҳаммад ибн Фазл Каморий Бухорийдан ва Бағдодлик буюк ҳанафий олими Абу Бакр Аҳмад ибн Али ар-Розий ал-Жассосдан таълим олган.

Бир олимнинг устозлари силсиласининг ўзиёқ ўша даврда Мовароуннаҳр ва Ислом оламида илм алмашинуви қанчалик кенг йўлга қўйилганини кўрсатади.

Абу Жаъфар ал-Уструшанийнинг илмий мероси ҳам салмоқли. Унга “ал-Жомиъ ал-кабир”, “аз-Зиёдот” ва “Кифоят аш-Шаъбий” каби фиқҳий асарлар нисбат берилади.

Айниқса, “Кифоят аш-Шаъбий” Мовароуннаҳрда ҳанафий фиқҳи тараққиётини ўрганишда муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Ушбу асарнинг Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган қўлёзма нусхалари ҳам унинг илмий қийматини намоён этади.

Абу Зайд ад-Дабусий: ҳуқуқий фикрлашда янги йўналиш

“Етти қози” силсиласининг яна бир машҳур вакили — Абу Зайд ад-Дабусий. Унинг тўлиқ исми Абу Зайд Убайдуллоҳ ибн Умар ибн Исо ад-Дабусий бўлган.

Бухоро ва Самарқанд оралиғидаги Дабусия қишлоғида туғилган аллома Қорахонийлар даврида қозилик лавозимида фаолият юритган. Шу боис манбаларда у “Қози Зайд” номи билан ҳам тилга олинади.

Ад-Дабусийни машҳур қилган жиҳатлардан бири — фиқҳий қарашлар ўртасидаги фарқларни тизимли таҳлил қилишга бағишланган “илм ал-хилоф” йўналишидаги илмий фаолиятидир.

Бугунги ҳуқуқшунослик нуқтаи назаридан қараганда, турли ҳуқуқий қарашларни таққослаш, уларнинг далилларини таҳлил қилиш ва муайян масала бўйича асосланган хулосага келиш тамойиллари ниҳоятда қизиқарлидир.

Олимнинг “Таъсис ан-назар” асари ҳам шу жиҳатдан алоҳида аҳамиятга эга. Унда фиқҳий масалаларни назарий асосда таҳлил қилиш ва турли қарашларни қиёслашга эътибор қаратилган.

Абу Зайд ад-Дабусий 430/1039 йилда вафот этган ва “Қузоти сабъа” мақбарасига дафн этилган.

Бир силсила — бир неча илмий мактаб

“Етти қози” таркибида тилга олинадиган бошқа алломалар ҳам Мовароуннаҳр ҳуқуқий тафаккури тараққиётида муҳим из қолдирган.

Улар орасида Абу Иброҳим Исмоил ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Мустамлий ал-Бухорий алоҳида ўрин тутади. 358/968–434/1043 йилларда яшаган бу олим фиқҳ ва тасаввуф илмларини чуқур билган. Унинг “Шарҳ ат-Таарруф” асари илмий меросининг муҳим қисмларидан бири ҳисобланади.

Бадиъуддин Аҳмад ибн Умар ал-Бухорий XII асрда яшаб, “Фатовои Бадиъ ад-дин” асари билан танилган.

Заҳируддин Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Бухорий эса Бухоро қозиси ва муҳтасиби сифатида фаолият юритган. 619/1222 йилда вафот этган олим “ал-Фавоид аз-заҳириййа” ва “ал-Фатово аз-заҳириййа” каби асарларни ёзган.

Аҳмад ибн Амр ибн Мусо ал-Бухорий ҳам Самарқанд ва Бухорода қозилик қилган олимлардан бири сифатида тилга олинади.

Силсиланинг еттинчи вакили сифатида эса аз-Завзаний номи учрайди. Бироқ бу нисба билан бир нечта олимлар машҳур бўлгани сабабли, айнан қайси шахс “Етти қози” таркибига кириши масаласи қўшимча манбашунослик тадқиқотларини талаб этади.

Бу ҳолат мавзунинг ҳали тўлиқ ўрганилмаган жиҳатлари мавжудлигини кўрсатади.

“Етти қози”дан “Тўққиз қози”гача

Қизиғи, тарихий манбаларда “Етти қози” таркибига кирувчи олимлар сони ҳақида ҳам турлича маълумотлар учрайди.

Муъин ал-фуқаронинг “Тарихи Муллазода” асарида Бухоронинг “Етти қози” қабристони ва у ерда дафн этилган алломалар ҳақида маълумотлар келтирилади.

Кейинги тадқиқотларда эса ушбу рўйхат яна кенгайтирилиб, “қузот тисъа” — “Тўққиз қози” тушунчаси ҳам илмий муомалага киритилган.

Араб тадқиқотчиси Субҳий Жамил ал-Хайёт Шайх Шоҳ Валийюллоҳ Деҳлавийнинг “ал-Инсоф” асарига таяниб, Бухоронинг буюк ҳуқуқшунослари қаторига Абул Юср ал-Баздавий, Фахрул-ислом ал-Баздавий, Абул Маолий Аҳмад ал-Баздавий ва Қозихон Узгандий каби алломаларни ҳам киритади.

Уларнинг ҳар бири Мовароуннаҳрда фиқҳ ва усулул-фиқҳ тараққиётига катта ҳисса қўшган.

Демак, “Етти қози” атамаси қатъий ёпиқ рўйхатдан кўра, Бухоро ҳуқуқий-илмий муҳитида шаклланган тарихий анъанани ифодаловчи тушунча сифатида ҳам намоён бўлади.

Бухородан кенгроқ илмий макон

“Етти қози” тарихини ўрганиш яна бир муҳим ҳақиқатни очиб беради: ўрта асрларда илм-фан муайян шаҳар ёки ҳудуд доираси билан чекланмаган.

Уструшана, Бухоро, Самарқанд, Дабусия ва Фарғона каби ҳудудлар ўзаро боғланган ягона илмий-маданий маконни ташкил этган.

Абу Жаъфар ал-Уструшанийнинг Уструшанада таълим олиб, Бухорода фаолият юритиши; Абу Зайд ад-Дабусийнинг Дабусиядан чиқиб, Бухоро илмий муҳитида танилиши; Баздавийлар ва Қозихон Узгандий каби алломаларнинг мазкур силсила билан боғланиши — бу илмий ҳаракатчанликнинг ёрқин мисолларидир.

Шу маънода “Етти қози” феномени Бухоронинг ўзи ҳақидагина эмас. У бутун Мовароуннаҳрда ҳуқуқий тафаккурнинг қандай шакллангани ва ривожланганини кўрсатади.

Адолат анъанасининг тарихий илдизлари

Биринчи Ренессанс даври ва ундан кейинги асрларда Мовароуннаҳрда илм-фаннинг турли соҳаларида юксак натижаларга эришилди. Бу жараёнда фиқҳ ва ҳуқуқий тафаккур ҳам ўзининг мустаҳкам илмий асосларини яратди.

“Етти қози” силсиласи ана шу жараённинг муҳим кўринишларидан биридир.

Уларнинг ҳаёти ва асарларида адолат, ҳуқуқий тартиб, инсонлар ўртасидаги муносабатларни меъёрлаштириш ва низоларни илм асосида ҳал этиш каби масалалар муҳим ўрин эгаллаган.

Шу боис “Етти қози” меросини ўрганиш — фақат тарихий шахслар ҳаётини тадқиқ этиш эмас. Бу орқали Марказий Осиёда ҳуқуқий маданият ва адолат тушунчаларининг илмий асослари қандай шаклланганини англаш мумкин.

Бугунги кунда мазкур алломаларга оид қўлёзмаларни чуқур ўрганиш, уларнинг устоз-шогирд силсилаларини тиклаш, турли манбалардаги маълумотларни қиёсий таҳлил қилиш ва илмий меросини кенг жамоатчиликка етказиш муҳим аҳамият касб этади.

Зеро, Бухоронинг “Етти қози”си — бир давр ёки бир шаҳар тарихи эмас. У Мовароуннаҳрда асрлар давомида шаклланган адолат, илм ва ҳуқуқий тафаккур анъанасининг ёрқин ифодасидир.

Муаллиф: Муслим Атаев, Тарих фанлари доктори (DSc), iccu.uz

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати