08 Ноябр, 2026, 28 Жумадул аввал, 1448
08 Ноябр, 2026, 28 Жумадул аввал, 1448
"Тинчлик, миллатлар ва динлараро бағрикенглик, Ватанни ардоқлаш, оилани муқаддас санаш каби ғояларни тарғиб қилувчи динимиз номига доғ тушурган ва бутун жаҳон халқлари нигоҳида ислом динини “терроризм дини”га айлантиришга хизмат қилаётган ва мусулмонларни ислом цивилизацияси ривожига қўшган тарихий хизматини йўққа чиқараёзган сохта салафийлик XXI асрда мусулмонлар бошига келган энг катта мусибат бўлди. Бу оқим кўплаб уламоларнинг жонига қасд қилиш, худкушлик, тинч аҳолини қириб ташлаш, вояга етмаган болаларни қўлига қурол бериш, олимларни қадрсизлантириш каби мусулмончиликка умуман тўғри келмайдиган сифатларга эгалиги билан мусулмонларни жаҳон ҳамжамияти олдида қадрсизланишига хизмат қилди.
Сохта салафийлар “тасаввуф – бу куфр”, “мазҳабга эргашиш — ширк”, “васила – ширк”, “Аллоҳ таоло осмонда” каби кўплаб фитнага сабаб бўлувчи мавзулар орқали ўсиб келаётган ёш авлоднинг ақлини заҳарлашга ҳаракат қилдилар ва озми-кўпми жамиятни пароканда қилиш, олимларни қадрсизлантириш ва ёшларни ўз йўлларига оғдириш каби жирканч мақсадларга эришишга интилдилар. Салафийларнинг “Аллоҳ таоло осмонда” деган ақидавий фитнаси мусулмонлар орасида тафриқаланишни келтириб чиқаришга сабаб бўлган мавзулардан биридир.
Рисолат даврига назар солинса, Расулуллоҳ алайҳис-салом, у кишидан сўнг саҳобаи киромлар мусулмонларга: “Аллоҳ таоло юқорида” деб эътиқод қилинглар” деб буюрмаганликлари кўзга ташланади. Чунки, у пайтда мусулмонлар орасида “Аллоҳ таоло осмондами, ердами?” деган савол ёки қарашга ўрин йўқ эди. Чунки улар Аллоҳ таолони Қуръон ва ҳадис асосида содда ва асосли тарзда танир эдилар ҳамда эътиқоддан чалғитувчи ақидавий масалалардан ўзларини олиб қочар эдилар. Шунинг учун ҳам Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ тавҳид илмида илмий суҳбат қилмочи бўлсалар, салоҳиятсиз инсонларни суҳбатдан четлатар эдилар.
Имом Аҳмад раҳматуллоҳи алайҳ айтади: “Аллоҳ таоло Ўзини ўзи ёки Расулуллоҳ васф этган нарса билан сифатланади. Бунда Қуръон ёки ҳадисга қўшимча қилмаймиз. Аллоҳ у ила васф этилган нарса шаксиз ҳақ деб биламиз. Шу билан бир қаторда ” (Унга ўхшаш бирор нарса йўқ) деб эътиқод қиламиз. Унинг сифатлари ва феълларини ўхшаши йўқ. Нуқсон ва яратилганликни англатувчи барча нарсадан Аллоҳ азза ва жалла покдир.”.
Имом Шофеъий Имом Моликдан нақл қилган ривоятда, “Расулуллоҳ умматга истинжо ўргатиб, тавҳидни таълим бермасликлари мумкин эмас. У зот ҳадисда: “Ла илаҳа иллаллоҳ” дейиш билан киши мусулмон бўлади деб айтганлар. Лекин бирор ҳадисда Аллоҳ таолога юқори томонни, яъни осмонни нисбатини бериш тавҳидга алоқадор, деб айтилмаган” дейдилар.
Имом Шофеъий: “Ақлли кишига Аллоҳ таолони бирор нарсага ўхшатиш ҳаром ва бу мавзуда чуқур кетиш ҳам” деганлар. Саҳоба ва тобеъинларнинг ҳаётига назар солинса, ақида масаласида улар жуда ҳассос бўлганликлари кўзга ташланади, яъни бу мавзуда улар ўзаро баҳс қилмаганлар. Ақида баҳсига оми халқни жалб қилмаганлар ва минбарларда нозик ақидавий масалаларни мавзу сифатида гапирмаганлар. Сохта салафийлар эса, мусулмонлар орасида мазҳабсизликни сингдириш мақсадида ўз издошларига биринчи кунданоқ “Аллоҳ таоло осмонда”, “васила ҳаром”, “Аллоҳ таолонинг қўли, юзи мавжуд” каби ақидавий масалаларни тизимли баён қилиб келадилар. Ҳолбуки, бу чин салафларнинг йўлига зиддир. Сохта салафийларнинг “Аллоҳ таоло осмонда” деган эътиқодий қарашлари ҳақида сўз юритишдан олдин, аҳли сунна вал жамоанинг эътиқодини баён қилиш ва мусулмонлар эътирофига сазовар бўлган салафи солиҳларнинг мавзу бўйича қарашларини келтириб ўтиш ўринлидир. Зеро, биринчи сингдирилган фикр, у қандай бўлишидан қатъий назар ўқувчи онгига албатта у ёки бу жиҳатдан таъсир қилади. Аллох таоло юртимизни энг кучли ва билимли булган эртамиз келажакларини узинг асрагин.
Мингбулоқ тумани “Мулла Абдурахмон” жоме
Масжиди имом хатиби: Шерзодбек Ахмедов.
Абу Али ибн Сино – Шарқ ренессансининг порлоқ юлдузларидан биридир. Унинг бой илмий ва ижодий мероси минг йилдан буён бутун башариятга хизмат қилиб келмоқда. Бутун умрини илм-фанга бағишлаган олимнинг тиббиёт, фалсафа, илоҳиёт, математика, мусиқа, адабиёт, тилшунослик ва мантиқ каби ўнлаб соҳаларда яратган асарларини чуқур ўрганиш бугунги кунда ҳам энг долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Алломанинг тафаккур дунёси шу қадар кенг қамровлики, турли соҳа мутахассислари унинг ҳамон янги қирраларини кашф этмоқдалар. Эътиборлиси шундаки, у нафақат буюк олим, балки сўз санъати устаси сифатида ҳам нозик туйғуларини бадиий тилда қоғозга туширган ижодкордир.
Мутафаккирнинг «Саргузашт» (таржимаи ҳол) асари ўзи томонидан тугалланмай қолган бўлиб, кейинчалик унинг содиқ шогирди Абу Убайд ал-Жузжоний якунига етказган. Унда Шайхурраиснинг болалик йилларидан бошлаб, умрининг сўнгги кунларигача бўлган воқеа-ҳодисалар мухтасар баён этилган. Мазкур рисола олимнинг ҳаёти, илмий фаолияти, оилавий муҳити ва давр манзарасини ўрганишда бебаҳо манба бўлиб хизмат қилади. Ибн Сино ушбу асарида шеъриятга бўлган қизиқишига ҳам ишора қилиб, шундай ёзади:
«Журжонга қайтиб келдим ва у ерда менга Абу Убайд ал-Жузжоний келиб қўшилди. Шу кезларда ўз ҳолимни ифодалайдиган бир қасида ёздим, унда мана шу байт ҳам бор эди:
«Мен улуғ бўлганимда кенг шаҳар ҳам сиғдиролмай қолди, Қимматим ошганида харидорсиз қолдим».
«Саргузашт» рисоласи орқали алломанинг ҳаётига оид кўплаб нодир фактлар билан танишиш мумкин. Асарнинг Жузжоний томонидан давом эттирилган қисмида муаллифнинг нотакрор истеъдоди ва ишчанлик қобилияти жонли мисоллар билан кўрсатиб ўтилган. Хусусан, унда олимнинг кунига ўртача 50 варақ асар ёзганлиги алоҳида қайд этилган.
Шунингдек, Ибн Сино Абулҳасан ал-Аруз исмли қўшнисининг илтимосига кўра «Ал-Мажмуъ» номли китоб тасниф этгани, унда математикадан ташқари барча мавжуд илмлар жамлангани баён қилинади. Бу каби маълумотлар аллома шахсиятини англашда катта аҳамиятга эга.
X аср илмий муҳитини ўзида акс эттирган бундай мемуар асарнинг бизгача етиб келиши катта тарихий воқеадир. Рисола Ибн Синонинг вақтдан унумли фойдалангани ва илм йўлида бутун ҳаётини фидо қилганини кўрсатувчи ибратли деталларга бой. Хусусан, Ибн Синодан олдинроқ яшаган Ҳаким Термизийнинг «Бадв уш-шаън» автобиографик асарида ҳам худди шундай Мовароуннаҳр илмий муҳити, олимнинг ҳаёти ва хориқулодда ҳолатлари ёритиб берилган эди. Бу икки улуғ сиймо ўз йўналишларида бетакрор ижод қилиб, жаҳон илм-фани ривожига улкан ҳисса қўшдилар.
Ибн Сино «Саргузашт»да Абу Абдуллоҳ Нотилий ва Исмоил Зоҳид каби устозларининг номларини ҳурмат билан тилга олади ҳамда уларнинг билим даражасига адолатли баҳо беради. Шу билан бирга, у турли илмларни ўзлаштириш жараёни ҳақида тўхталиб, жумладан, шундай дейди:
«Тиб илми қийин фанлардан эмас, шу сабабли қисқа муддат ичида бу соҳада жуда илғорлаб кетдим. Натижада ҳатто тажрибали ва билимдон табиблар ҳам ҳузуримга келиб, тиббиётдан сабоқ ола бошладилар».
У илмга чанқоқлиги ва ноёб зеҳн соҳиби бўлиши билан бирга, мақсад йўлидаги машаққатлардан асло қўрқмаган. Улкан зафарларга фақат қобилият билан эмас, тинимсиз заҳмат орқали эришилишини теран англаган. Ибн Сино ўзининг 16-17 ёшлик даврини хотирлаб: «Ўша кезларда мен бирор кечани ҳам охиригача ухлаб ўтказмас, кундузлари эса фақат илм билан шуғулланар эдим»,– деб ёзади.
Асарнинг нима мақсадда ва кимнинг буюртмасига биноан ёзилгани ҳақида аниқ маълумотлар сақланиб қолмаган бўлса-да, олим унда ўз ҳаётининг энг муҳим ва бурилиш нуқталарини муҳрлаб қолдиришга интилгани кўринади.
Асардан маълум бўлишича, Ибн Сино Сомонийлар ҳукмдори Нуҳ ибн Мансурни даволагани эвазига унинг бой кутубхонасидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади. Мазкур кутубхонанинг кенглиги, китобларнинг фанлар бўйича тизимли равишда жамлангани ҳақидаги хотиралар Сомонийлар давридаги кутубхоначилик маданияти ва умумий фонд ҳақида тасаввур ҳосил қилишга ёрдам беради. Шунингдек, муаллиф ўз маънавий ва интеллектуал имкониятлари ҳақида гапириб, 18 ёшида ўша даврнинг барча зарур илмларини тўлиқ эгаллаб бўлганини ва бу даврда кўпроқ «илмни хотирада мустаҳкам сақлаб қолиш»га эътибор қаратганини таъкидлайди.
Жузжонийнинг ёзишича, Шайхурраис бир вақтнинг ўзида бир нечта китоб устида ишлай олган. Масалан, машҳур «Аш-Шифо» асарининг табииёт қисмига киришганда, «Тиб қонунлари»нинг биринчи китобини аллақачон якунлаган эди. Жузжоний устозининг хизматида 25 йил давомида содиқлик билан турганини, аммо шу давр ичида Ибн Синонинг бирор янги китобни бошдан-оёқ шунчаки мутолаа қилиб ўтирганини кўрмаганини (чунки у барча илмларни мукаммал билганидан тўғридан-тўғри ёзишга киришганини) ҳайрат билан эслайди.
«Саргузашт» асари орқали биз алломанинг бугунги кунгача етиб келмаган, йўқолган асарлари ҳақида ҳам қимматли маълумотларга эга бўламиз. Жузжоний олимнинг «Лисон ул-араб» («Араб тили») асари оққа кўчирилмай қолгани ва «Ал-Қонун»га киритилиши лозим бўлган тиббий тажрибалар қайд этилган қўлёзмаларнинг йўқолганини афсус билан қайд этади.
Хулоса қилиб айтганда, «Саргузашт» рисоласи Ибн Синонинг ҳаёти, оилавий муҳити, Бухоронинг Х асрдаги йирик илмий марказ сифатидаги мақоми ва Сомонийлар кутубхонасининг аҳволини ўрганишда энг мўътабар манбалардан биридир. Асар олимнинг ноёб хотираси, юксак ижодий салоҳияти ва бетакрор истеъдодини бевосита муаллиф ҳамда унинг яқин шогирди тилидан сўзловчи нодир ҳужжатдир.
Бугунги кунда мазкур асар жаҳон тиллари қатори ўзбек тилига ҳам таржима қилиниб, у ҳақда кўплаб илмий мақола ва рисолалар яратилган. Алломанинг бадиий ижоди ва шеърий мероси ҳақида эса китобнинг кейинги бобида батафсил сўз юритилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази катта илмий ходими, PhD Хусрав Ҳамидов, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа