07 Ноябр, 2026, 27 Жумадул аввал, 1448
07 Ноябр, 2026, 27 Жумадул аввал, 1448
"Тинчлик, миллатлар ва динлараро бағрикенглик, Ватанни ардоқлаш, оилани муқаддас санаш каби ғояларни тарғиб қилувчи динимиз номига доғ тушурган ва бутун жаҳон халқлари нигоҳида ислом динини “терроризм дини”га айлантиришга хизмат қилаётган ва мусулмонларни ислом цивилизацияси ривожига қўшган тарихий хизматини йўққа чиқараёзган сохта салафийлик XXI асрда мусулмонлар бошига келган энг катта мусибат бўлди. Бу оқим кўплаб уламоларнинг жонига қасд қилиш, худкушлик, тинч аҳолини қириб ташлаш, вояга етмаган болаларни қўлига қурол бериш, олимларни қадрсизлантириш каби мусулмончиликка умуман тўғри келмайдиган сифатларга эгалиги билан мусулмонларни жаҳон ҳамжамияти олдида қадрсизланишига хизмат қилди.
Сохта салафийлар “тасаввуф – бу куфр”, “мазҳабга эргашиш — ширк”, “васила – ширк”, “Аллоҳ таоло осмонда” каби кўплаб фитнага сабаб бўлувчи мавзулар орқали ўсиб келаётган ёш авлоднинг ақлини заҳарлашга ҳаракат қилдилар ва озми-кўпми жамиятни пароканда қилиш, олимларни қадрсизлантириш ва ёшларни ўз йўлларига оғдириш каби жирканч мақсадларга эришишга интилдилар. Салафийларнинг “Аллоҳ таоло осмонда” деган ақидавий фитнаси мусулмонлар орасида тафриқаланишни келтириб чиқаришга сабаб бўлган мавзулардан биридир.
Рисолат даврига назар солинса, Расулуллоҳ алайҳис-салом, у кишидан сўнг саҳобаи киромлар мусулмонларга: “Аллоҳ таоло юқорида” деб эътиқод қилинглар” деб буюрмаганликлари кўзга ташланади. Чунки, у пайтда мусулмонлар орасида “Аллоҳ таоло осмондами, ердами?” деган савол ёки қарашга ўрин йўқ эди. Чунки улар Аллоҳ таолони Қуръон ва ҳадис асосида содда ва асосли тарзда танир эдилар ҳамда эътиқоддан чалғитувчи ақидавий масалалардан ўзларини олиб қочар эдилар. Шунинг учун ҳам Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ тавҳид илмида илмий суҳбат қилмочи бўлсалар, салоҳиятсиз инсонларни суҳбатдан четлатар эдилар.
Имом Аҳмад раҳматуллоҳи алайҳ айтади: “Аллоҳ таоло Ўзини ўзи ёки Расулуллоҳ васф этган нарса билан сифатланади. Бунда Қуръон ёки ҳадисга қўшимча қилмаймиз. Аллоҳ у ила васф этилган нарса шаксиз ҳақ деб биламиз. Шу билан бир қаторда ” (Унга ўхшаш бирор нарса йўқ) деб эътиқод қиламиз. Унинг сифатлари ва феълларини ўхшаши йўқ. Нуқсон ва яратилганликни англатувчи барча нарсадан Аллоҳ азза ва жалла покдир.”.
Имом Шофеъий Имом Моликдан нақл қилган ривоятда, “Расулуллоҳ умматга истинжо ўргатиб, тавҳидни таълим бермасликлари мумкин эмас. У зот ҳадисда: “Ла илаҳа иллаллоҳ” дейиш билан киши мусулмон бўлади деб айтганлар. Лекин бирор ҳадисда Аллоҳ таолога юқори томонни, яъни осмонни нисбатини бериш тавҳидга алоқадор, деб айтилмаган” дейдилар.
Имом Шофеъий: “Ақлли кишига Аллоҳ таолони бирор нарсага ўхшатиш ҳаром ва бу мавзуда чуқур кетиш ҳам” деганлар. Саҳоба ва тобеъинларнинг ҳаётига назар солинса, ақида масаласида улар жуда ҳассос бўлганликлари кўзга ташланади, яъни бу мавзуда улар ўзаро баҳс қилмаганлар. Ақида баҳсига оми халқни жалб қилмаганлар ва минбарларда нозик ақидавий масалаларни мавзу сифатида гапирмаганлар. Сохта салафийлар эса, мусулмонлар орасида мазҳабсизликни сингдириш мақсадида ўз издошларига биринчи кунданоқ “Аллоҳ таоло осмонда”, “васила ҳаром”, “Аллоҳ таолонинг қўли, юзи мавжуд” каби ақидавий масалаларни тизимли баён қилиб келадилар. Ҳолбуки, бу чин салафларнинг йўлига зиддир. Сохта салафийларнинг “Аллоҳ таоло осмонда” деган эътиқодий қарашлари ҳақида сўз юритишдан олдин, аҳли сунна вал жамоанинг эътиқодини баён қилиш ва мусулмонлар эътирофига сазовар бўлган салафи солиҳларнинг мавзу бўйича қарашларини келтириб ўтиш ўринлидир. Зеро, биринчи сингдирилган фикр, у қандай бўлишидан қатъий назар ўқувчи онгига албатта у ёки бу жиҳатдан таъсир қилади. Аллох таоло юртимизни энг кучли ва билимли булган эртамиз келажакларини узинг асрагин.
Мингбулоқ тумани “Мулла Абдурахмон” жоме
Масжиди имом хатиби: Шерзодбек Ахмедов.
Бухорода асрлар аввал яшаб, адолат мезонларини илм билан уйғунлаштирган фақиҳлар — “ал-қузот ас-сабъа”, яъни “Етти қози” номи билан тарихда қолган алломаларнинг ҳаёти ва илмий мероси Мовароуннаҳрда ҳуқуқий тафаккур қандай шаклланганини англашда муҳим манбалардан биридир. Уларнинг илмий силсиласи эса Бухоро билан бир қаторда Уструшана, Самарқанд ва Фарғона каби қадимий илм масканларининг ўзаро узвий боғлиқ бўлганини кўрсатади.
Тарихда айрим шаҳарларнинг номи муайян илм-фан йўналишлари билан чамбарчас боғланиб кетган. Бухоро ана шундай шаҳарлардан бири. Асрлар давомида бу заминда ҳадис, тафсир, фиқҳ, калом, тасаввуф ва бошқа илмлар ривожланди. Шу билан бирга, жамиятда адолатни таъминлаш, низоларни ҳал этиш ва ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишга қаратилган бой тафаккур мактаби ҳам шаклланди.
Бу мактабнинг ёрқин намояндалари қаторида “ал-қузот ас-сабъа” — “Етти қози” номи билан машҳур бўлган фақиҳларни алоҳида тилга олиш мумкин.
“Етти қози” — Бухоронинг ҳуқуқий тафаккур рамзи
Ислом цивилизациясида қозилик институти оддий маъмурий лавозим эмас, балки жамиятда адолат ва ҳуқуқий тартибни таъминлашга хизмат қилган муҳим ижтимоий институтлардан бири бўлган. Қози низоларни кўриб чиқиш, шариат қоидалари асосида қарор қабул қилиш ва инсонларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш каби масъулиятли вазифаларни бажарган.
Марказий Осиёда ислом динининг кенг тарқалиши билан бу институт ҳам такомиллашиб борди. Бухоро эса ҳанафий фиқҳи тараққий этган асосий марказлардан бири сифатида танилди.
Манбаларда Бухорода яшаган, юксак илми, тақвоси, ҳалоллиги ва адолатпарварлиги билан халқ орасида обрў қозонган бир қатор фақиҳлар “Етти қози” номи билан тилга олинади.
Улар бир вақтда яшаган етти нафар қози эмас, балки турли даврларда фиқҳ ва қозилик фаолияти билан шуғулланган, ўзидан бой илмий мерос қолдирган алломалар силсиласидир. Уларнинг қабрлари Бухородаги тарихий “Чор Бакр Бухоро” мажмуасида жойлашгани ушбу масканнинг тарихий аҳамиятини янада оширади.
Шу сабабли мажмуа халқ орасида “Мазорот ал-қузот ас-сабъа” — “Етти қози мозорлари” номи билан ҳам машҳур.
Силсила бошида Уструшана фарзанди
“Етти қози” тарихининг энг диққатга сазовор жиҳатларидан бири — силсила бошида Уструшана минтақасидан етишиб чиққан буюк фақиҳ Абу Жаъфар ал-Уструшаний номи туришидир.
Унинг тўлиқ исми Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Амр (Умар) ибн Сулаймон аш-Шуъабий (аш-Шаъбий) ал-Уструшаний бўлган. Олимнинг таваллуд санаси аниқ маълум эмас. Манбаларда унинг вафоти 400/1010 ёки 404/1013 йиллар сифатида келтирилади.
Абу Жаъфар ал-Уструшаний дастлабки илмларни ўз ватани Уструшанада эгаллаган. Кейинчалик Бухорога келиб, бу ерда қозилик фаолияти билан шуғулланган ва ўз даврининг етук фақиҳларидан бири сифатида танилган.
Унинг илмий шаклланишида Уструшана, Бухоро ва Бағдод каби йирик илм марказларининг ўзаро алоқаси муҳим аҳамият касб этган. Олимнинг дастлабки устози ўз амакиси Луқмон ибн Шаъбий ибн Сулаймон ал-Уструшаний бўлган.
Кейинчалик у Бухоронинг машҳур фақиҳи Абу Бакр Муҳаммад ибн Фазл Каморий Бухорийдан ва Бағдодлик буюк ҳанафий олими Абу Бакр Аҳмад ибн Али ар-Розий ал-Жассосдан таълим олган.
Бир олимнинг устозлари силсиласининг ўзиёқ ўша даврда Мовароуннаҳр ва Ислом оламида илм алмашинуви қанчалик кенг йўлга қўйилганини кўрсатади.
Абу Жаъфар ал-Уструшанийнинг илмий мероси ҳам салмоқли. Унга “ал-Жомиъ ал-кабир”, “аз-Зиёдот” ва “Кифоят аш-Шаъбий” каби фиқҳий асарлар нисбат берилади.
Айниқса, “Кифоят аш-Шаъбий” Мовароуннаҳрда ҳанафий фиқҳи тараққиётини ўрганишда муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Ушбу асарнинг Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган қўлёзма нусхалари ҳам унинг илмий қийматини намоён этади.
Абу Зайд ад-Дабусий: ҳуқуқий фикрлашда янги йўналиш
“Етти қози” силсиласининг яна бир машҳур вакили — Абу Зайд ад-Дабусий. Унинг тўлиқ исми Абу Зайд Убайдуллоҳ ибн Умар ибн Исо ад-Дабусий бўлган.
Бухоро ва Самарқанд оралиғидаги Дабусия қишлоғида туғилган аллома Қорахонийлар даврида қозилик лавозимида фаолият юритган. Шу боис манбаларда у “Қози Зайд” номи билан ҳам тилга олинади.
Ад-Дабусийни машҳур қилган жиҳатлардан бири — фиқҳий қарашлар ўртасидаги фарқларни тизимли таҳлил қилишга бағишланган “илм ал-хилоф” йўналишидаги илмий фаолиятидир.
Бугунги ҳуқуқшунослик нуқтаи назаридан қараганда, турли ҳуқуқий қарашларни таққослаш, уларнинг далилларини таҳлил қилиш ва муайян масала бўйича асосланган хулосага келиш тамойиллари ниҳоятда қизиқарлидир.
Олимнинг “Таъсис ан-назар” асари ҳам шу жиҳатдан алоҳида аҳамиятга эга. Унда фиқҳий масалаларни назарий асосда таҳлил қилиш ва турли қарашларни қиёслашга эътибор қаратилган.
Абу Зайд ад-Дабусий 430/1039 йилда вафот этган ва “Қузоти сабъа” мақбарасига дафн этилган.
Бир силсила — бир неча илмий мактаб
“Етти қози” таркибида тилга олинадиган бошқа алломалар ҳам Мовароуннаҳр ҳуқуқий тафаккури тараққиётида муҳим из қолдирган.
Улар орасида Абу Иброҳим Исмоил ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Мустамлий ал-Бухорий алоҳида ўрин тутади. 358/968–434/1043 йилларда яшаган бу олим фиқҳ ва тасаввуф илмларини чуқур билган. Унинг “Шарҳ ат-Таарруф” асари илмий меросининг муҳим қисмларидан бири ҳисобланади.
Бадиъуддин Аҳмад ибн Умар ал-Бухорий XII асрда яшаб, “Фатовои Бадиъ ад-дин” асари билан танилган.
Заҳируддин Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Бухорий эса Бухоро қозиси ва муҳтасиби сифатида фаолият юритган. 619/1222 йилда вафот этган олим “ал-Фавоид аз-заҳириййа” ва “ал-Фатово аз-заҳириййа” каби асарларни ёзган.
Аҳмад ибн Амр ибн Мусо ал-Бухорий ҳам Самарқанд ва Бухорода қозилик қилган олимлардан бири сифатида тилга олинади.
Силсиланинг еттинчи вакили сифатида эса аз-Завзаний номи учрайди. Бироқ бу нисба билан бир нечта олимлар машҳур бўлгани сабабли, айнан қайси шахс “Етти қози” таркибига кириши масаласи қўшимча манбашунослик тадқиқотларини талаб этади.
Бу ҳолат мавзунинг ҳали тўлиқ ўрганилмаган жиҳатлари мавжудлигини кўрсатади.
“Етти қози”дан “Тўққиз қози”гача
Қизиғи, тарихий манбаларда “Етти қози” таркибига кирувчи олимлар сони ҳақида ҳам турлича маълумотлар учрайди.
Муъин ал-фуқаронинг “Тарихи Муллазода” асарида Бухоронинг “Етти қози” қабристони ва у ерда дафн этилган алломалар ҳақида маълумотлар келтирилади.
Кейинги тадқиқотларда эса ушбу рўйхат яна кенгайтирилиб, “қузот тисъа” — “Тўққиз қози” тушунчаси ҳам илмий муомалага киритилган.
Араб тадқиқотчиси Субҳий Жамил ал-Хайёт Шайх Шоҳ Валийюллоҳ Деҳлавийнинг “ал-Инсоф” асарига таяниб, Бухоронинг буюк ҳуқуқшунослари қаторига Абул Юср ал-Баздавий, Фахрул-ислом ал-Баздавий, Абул Маолий Аҳмад ал-Баздавий ва Қозихон Узгандий каби алломаларни ҳам киритади.
Уларнинг ҳар бири Мовароуннаҳрда фиқҳ ва усулул-фиқҳ тараққиётига катта ҳисса қўшган.
Демак, “Етти қози” атамаси қатъий ёпиқ рўйхатдан кўра, Бухоро ҳуқуқий-илмий муҳитида шаклланган тарихий анъанани ифодаловчи тушунча сифатида ҳам намоён бўлади.
Бухородан кенгроқ илмий макон
“Етти қози” тарихини ўрганиш яна бир муҳим ҳақиқатни очиб беради: ўрта асрларда илм-фан муайян шаҳар ёки ҳудуд доираси билан чекланмаган.
Уструшана, Бухоро, Самарқанд, Дабусия ва Фарғона каби ҳудудлар ўзаро боғланган ягона илмий-маданий маконни ташкил этган.
Абу Жаъфар ал-Уструшанийнинг Уструшанада таълим олиб, Бухорода фаолият юритиши; Абу Зайд ад-Дабусийнинг Дабусиядан чиқиб, Бухоро илмий муҳитида танилиши; Баздавийлар ва Қозихон Узгандий каби алломаларнинг мазкур силсила билан боғланиши — бу илмий ҳаракатчанликнинг ёрқин мисолларидир.
Шу маънода “Етти қози” феномени Бухоронинг ўзи ҳақидагина эмас. У бутун Мовароуннаҳрда ҳуқуқий тафаккурнинг қандай шакллангани ва ривожланганини кўрсатади.
Адолат анъанасининг тарихий илдизлари
Биринчи Ренессанс даври ва ундан кейинги асрларда Мовароуннаҳрда илм-фаннинг турли соҳаларида юксак натижаларга эришилди. Бу жараёнда фиқҳ ва ҳуқуқий тафаккур ҳам ўзининг мустаҳкам илмий асосларини яратди.
“Етти қози” силсиласи ана шу жараённинг муҳим кўринишларидан биридир.
Уларнинг ҳаёти ва асарларида адолат, ҳуқуқий тартиб, инсонлар ўртасидаги муносабатларни меъёрлаштириш ва низоларни илм асосида ҳал этиш каби масалалар муҳим ўрин эгаллаган.
Шу боис “Етти қози” меросини ўрганиш — фақат тарихий шахслар ҳаётини тадқиқ этиш эмас. Бу орқали Марказий Осиёда ҳуқуқий маданият ва адолат тушунчаларининг илмий асослари қандай шаклланганини англаш мумкин.
Бугунги кунда мазкур алломаларга оид қўлёзмаларни чуқур ўрганиш, уларнинг устоз-шогирд силсилаларини тиклаш, турли манбалардаги маълумотларни қиёсий таҳлил қилиш ва илмий меросини кенг жамоатчиликка етказиш муҳим аҳамият касб этади.
Зеро, Бухоронинг “Етти қози”си — бир давр ёки бир шаҳар тарихи эмас. У Мовароуннаҳрда асрлар давомида шаклланган адолат, илм ва ҳуқуқий тафаккур анъанасининг ёрқин ифодасидир.
Муаллиф: Муслим Атаев, Тарих фанлари доктори (DSc), iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 