03 Ноябр, 2026, 23 Жумадул аввал, 1448
03 Ноябр, 2026, 23 Жумадул аввал, 1448
"Тинчлик, миллатлар ва динлараро бағрикенглик, Ватанни ардоқлаш, оилани муқаддас санаш каби ғояларни тарғиб қилувчи динимиз номига доғ тушурган ва бутун жаҳон халқлари нигоҳида ислом динини “терроризм дини”га айлантиришга хизмат қилаётган ва мусулмонларни ислом цивилизацияси ривожига қўшган тарихий хизматини йўққа чиқараёзган сохта салафийлик XXI асрда мусулмонлар бошига келган энг катта мусибат бўлди. Бу оқим кўплаб уламоларнинг жонига қасд қилиш, худкушлик, тинч аҳолини қириб ташлаш, вояга етмаган болаларни қўлига қурол бериш, олимларни қадрсизлантириш каби мусулмончиликка умуман тўғри келмайдиган сифатларга эгалиги билан мусулмонларни жаҳон ҳамжамияти олдида қадрсизланишига хизмат қилди.
Сохта салафийлар “тасаввуф – бу куфр”, “мазҳабга эргашиш — ширк”, “васила – ширк”, “Аллоҳ таоло осмонда” каби кўплаб фитнага сабаб бўлувчи мавзулар орқали ўсиб келаётган ёш авлоднинг ақлини заҳарлашга ҳаракат қилдилар ва озми-кўпми жамиятни пароканда қилиш, олимларни қадрсизлантириш ва ёшларни ўз йўлларига оғдириш каби жирканч мақсадларга эришишга интилдилар. Салафийларнинг “Аллоҳ таоло осмонда” деган ақидавий фитнаси мусулмонлар орасида тафриқаланишни келтириб чиқаришга сабаб бўлган мавзулардан биридир.
Рисолат даврига назар солинса, Расулуллоҳ алайҳис-салом, у кишидан сўнг саҳобаи киромлар мусулмонларга: “Аллоҳ таоло юқорида” деб эътиқод қилинглар” деб буюрмаганликлари кўзга ташланади. Чунки, у пайтда мусулмонлар орасида “Аллоҳ таоло осмондами, ердами?” деган савол ёки қарашга ўрин йўқ эди. Чунки улар Аллоҳ таолони Қуръон ва ҳадис асосида содда ва асосли тарзда танир эдилар ҳамда эътиқоддан чалғитувчи ақидавий масалалардан ўзларини олиб қочар эдилар. Шунинг учун ҳам Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ тавҳид илмида илмий суҳбат қилмочи бўлсалар, салоҳиятсиз инсонларни суҳбатдан четлатар эдилар.
Имом Аҳмад раҳматуллоҳи алайҳ айтади: “Аллоҳ таоло Ўзини ўзи ёки Расулуллоҳ васф этган нарса билан сифатланади. Бунда Қуръон ёки ҳадисга қўшимча қилмаймиз. Аллоҳ у ила васф этилган нарса шаксиз ҳақ деб биламиз. Шу билан бир қаторда ” (Унга ўхшаш бирор нарса йўқ) деб эътиқод қиламиз. Унинг сифатлари ва феълларини ўхшаши йўқ. Нуқсон ва яратилганликни англатувчи барча нарсадан Аллоҳ азза ва жалла покдир.”.
Имом Шофеъий Имом Моликдан нақл қилган ривоятда, “Расулуллоҳ умматга истинжо ўргатиб, тавҳидни таълим бермасликлари мумкин эмас. У зот ҳадисда: “Ла илаҳа иллаллоҳ” дейиш билан киши мусулмон бўлади деб айтганлар. Лекин бирор ҳадисда Аллоҳ таолога юқори томонни, яъни осмонни нисбатини бериш тавҳидга алоқадор, деб айтилмаган” дейдилар.
Имом Шофеъий: “Ақлли кишига Аллоҳ таолони бирор нарсага ўхшатиш ҳаром ва бу мавзуда чуқур кетиш ҳам” деганлар. Саҳоба ва тобеъинларнинг ҳаётига назар солинса, ақида масаласида улар жуда ҳассос бўлганликлари кўзга ташланади, яъни бу мавзуда улар ўзаро баҳс қилмаганлар. Ақида баҳсига оми халқни жалб қилмаганлар ва минбарларда нозик ақидавий масалаларни мавзу сифатида гапирмаганлар. Сохта салафийлар эса, мусулмонлар орасида мазҳабсизликни сингдириш мақсадида ўз издошларига биринчи кунданоқ “Аллоҳ таоло осмонда”, “васила ҳаром”, “Аллоҳ таолонинг қўли, юзи мавжуд” каби ақидавий масалаларни тизимли баён қилиб келадилар. Ҳолбуки, бу чин салафларнинг йўлига зиддир. Сохта салафийларнинг “Аллоҳ таоло осмонда” деган эътиқодий қарашлари ҳақида сўз юритишдан олдин, аҳли сунна вал жамоанинг эътиқодини баён қилиш ва мусулмонлар эътирофига сазовар бўлган салафи солиҳларнинг мавзу бўйича қарашларини келтириб ўтиш ўринлидир. Зеро, биринчи сингдирилган фикр, у қандай бўлишидан қатъий назар ўқувчи онгига албатта у ёки бу жиҳатдан таъсир қилади. Аллох таоло юртимизни энг кучли ва билимли булган эртамиз келажакларини узинг асрагин.
Мингбулоқ тумани “Мулла Абдурахмон” жоме
Масжиди имом хатиби: Шерзодбек Ахмедов.
Мустақиллик шарофати билан биз яна ўтмишда яшаб, ўлмас асарлар яратган улуғ аждодларимиз ҳаёти ва ижодини чуқур ўрганиб, баҳраманд бўлиш шарафига эришдик. Буюк аждодларимизнинг таваллуд кунларини кенг нишонлаб, улар қолдирган беназир меросни дунёга кенг тараннум этиш имкониятига эга бўлдик.
Президентимизнинг 2024 йил 15 августдаги “Имом Термизий таваллудининг 1200 йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида”ги, жорий йил 7 июлдаги “Буюк ватандошимиз, ҳадис ва тасаввуф илмининг етук намояндаси Ҳаким Термизий таваллудининг 1200 йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида”ги қарорлари ҳам фикримизга яққол далилдир.
Нақшбандия тариқатининг вакилларидан бири Сўфи Аллоҳёр араб, форс ва ўзбек тилларидаги нодир асарлари билан динимиз ва адабиётимиз тарихидан муносиб ўрин эгаллаган улкан ижодкор. Унинг шеърий услубда ёзилган “Саботул ожизин” китоби ўзбек ва тожик халқлари орасида жуда-жуда машҳур.
Китоб кўплаб мусулмон давлатларида нашр этилган. Махсус луғатлар, ҳатто арабча шарҳлар битилган. Сўфи Аллоҳёр масалаларни баён этиш жараёнида оят ва ҳадислардан далиллар келтиради. Ҳар бир масалага тўхталар экан, тақво ҳамда одоб жиҳатларини ҳам эслатиб ўтади.
Шубҳасиз, Сўфи Аллоҳёр бу асарини илм ва тажриба орттириб, холис ният билан ёзгани унинг фикру мулоҳазаларидан билиниб туради. Мадрасаларда махсус ўқитилган бу асарни толиби илмлар қисқача “Сўфи Аллоҳёр”, деб атаганлар. Асарнинг тошбосма ва қўлёзма нусхалари Ўрта Осиё, Афғонистон, Покистон, Ҳиндистон ва бошқа мамлакатларга кенг ёйилган.
Ўзбек фалсафий дидактик адабиётининг етук намунаси бўлган “Саботул ожизин”да тасаввуф таълимотининг маънавий-ахлоқий масалаларини кенг ёритиш билан у туркий тасаввуф адабиёти ривожига катта ҳисса қўшган. Асарларида ислом аҳкомлари, тариқат талаблари, инсоний комиллик шартларини бирма-бир таърифлаб берган. Ахлоқий-таълимий аҳамияти жиҳатидан, хусусан, “Маслакул муттақийн” ва “Саботул ожизийн” асарлари мактаб ва мадрасаларда асосий дарсликлар қаторида ўқитилиб келган. Унинг диний-тасаввуфий руҳдаги панду ҳикматга йўғрилган асарлари нафақат Туркистон, балки Қашқардан тортиб Этел (Волга), Ёйиқ (Урал) дарёлари воҳалари, Ҳожитархон (Астрахан), Булғор, Оренбург ва бошқа минтақаларда яшовчи халқлар орасида ҳам кенг тарқалган. Улар кўп нусхаларда кўчирилган. XIX асрнинг охирларига келиб эса Тошкент, Қозон, Боку, Истанбул ва бошқа шаҳарларда тошбосма йўли билан бир неча марта босилиб чиққан.
“Саботул ожизин” ўз туридаги бошқа китоблардан фарқли равишда ўқувчини зериктирадиган узун ҳам, маълумоти оз ҳам эмас, балки ўртача шаклда ёзилган китобдан иборатлиги, асар лафзи ёрқинлиги, иборалари енгиллиги, керакли маълумотларни қисқа лафзлар билан ўзида мужассам этгани ҳамда ақида илмини тўлиқ тушуниш ва терминларини ёдлаб қолишни енгиллаштиргани аниқланган.
Сўфи Аллоҳёр бу асарда бошқа асарларидаги каби эътиқод софлиги, ақидавий масалаларга доир кўплаб муҳим маълумотларни бериб ўтган. Хусусан, алломанинг фикрича, ақидани билиш, ўрганиш, ҳаётга татбиқ этиш, ўзига шиор қилиб олишга алоҳида эътибор қаратиш керак. Буни аллома бир оғиз сўз билан қуйидаги услубда баён қилгани фикримиз тасдиғидир:
Ақида билмаган шайтона элдур,
Агар минг йил амал деб қилса, елдур.
Демак, ақидани яхши ўрганиб, тушуниб, англаб, аслини сўраб-суриштириб, сўнг унинг қийматига баҳо бериш керак.
“Саботул ожизин” асари фиқҳий, ақидавий илмий-назарий ва тарихий-тадрижий асосларини ўрганувчи муҳим манбалиги исботланиб, ихтилофга сабаб бўлган айрим фиқҳий ва ақидавий масалаларнинг ечими очиб берилган.
Мазкур асар мустабид тузум даврида баъзи шахслар томонидан нотўғри талқин қилинган. Унга атеистик нуқтаи назардан баҳо берилган. Ундаги маълумотлар ўқувчини йўлдан оздириши, бир тарафлама фикрлайдиган қилиб қўйиши айтиб ўтилган.
Сўфи Аллоҳёр ақидага оид масалаларни ишончли далиллар асосида келтириб ўтган ва бунда оят ва ҳадислардан ўринли фойдаланган. Ўрни келганда, оддий лафзларга қараб эмас, балки азал-азалдан ўлкамизда тадбиқ этиб келинаётган ўлмас қадрият ва урфий амални асос қилиб олиб, бу масаладаги мавжуд ихтилофларни илмий йўл билан ечиб берганлиги асослантирилган.
“Саботул ожизин” аҳли сунна вал жамоа эътиқодини назмий услубда баён этган мўътабар асар ҳисобланади. Шунинг учун ҳам улуғ устозлардан бири бу асарни “Саботул ожизин” мағзи Қуръондир”, дея лўнда таърифлаган. Асар аҳли илмларни доимо ўзига жалб этиб келган. Шу сабабли унга кўплаб шарҳлар ёзилган ва ёзилмоқда.
Халқимиз орасида алоҳида “Оллоёрхонлик” кечалари ўтказилиши, унинг байтлари ҳатто оддий халқ тилларида ёддан ўқиб юрилишининг ўзи унинг манзур бўлганига ва халқ кўнглидан жой олган муҳим асар эканини кўрсатади. Шу боис ҳам бу асар турли даврларда турли давлатларда қайта-қайта нашр этилган. Масалан, Тошкентда 1882, 1884, 1905, 1915 йилларда, Қўқонда 1890 йилда, Когонда 1910 йилда, Тошкентда 1991, 2007 йилларда қайта нашр қилинган. Покистон, Ҳиндистон, Эрон, Ироқ, Афғонистон, Татаристон, Саудия Арабистони, Миср, Туркия, Хитой, Венгрия, Россия каби давлатларда ҳам нашр этилгани асарга талаб жуда катта бўлганидан далолат беради.
“Саботул ожизин” асарининг сақланаётган нусхалари орасида турли тафовутлар мавжуддир. Шунга кўра Ўзбекистонда таниқли олим Рашид Зоҳид томонидан 94 қўлёзма ва 61 тошбосма матнларини ўзаро қиёслаб, асарнинг энг ишончли матни тайёрланган. Бу матн нашр этилган.
Табиийки, “Саботул ожизин” қўлма-қўл ўтиб ўқиб юриладиган машҳур асар бўлганидан унга кўплаб шарҳлар ёзилган. Хусусан, қозонлик олим Тожуддин Ёлчиқул ўғли ҳижрий 1221/1806 йилда бу асарга “Рисолаи Азиза шарҳу “Саботул ожизин” номли шарҳ ёзган. У 1835 йил Қозонда, 2000 йил Ўзбекистонда нашр этилган. Асар “Саботул ожизин”га ёзилган биринчи шарҳ китоби бўлгани учунми унда матн тарихи, матн талқини билан боғлиқ нуқсонлар учрайди. Шарҳ муқаддимасида Сўфи Аллоҳёрнинг таржимаи ҳоли ҳақида келтирилган маълумотларнинг тарихий асосга эга эмаслигини кўриш мумкин. Шундай тўқима, ривоятнома далиллар айрим байтлар шарҳида ҳам кузатилади. Салоҳиддин ибн Ровил Салимий Қозонийнинг “Иршод ул-ъоизийн” асари 1911 йилда Қозонда нашр этилган. Ушбу асарнинг тошбосма нусхаси Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида 9320 рақами остида сақланмоқда. Саййид Ҳабибуллоҳ ибн Саййид Яҳёхон Фарғоний, Қобулийнинг “Ҳидоятут толибийн шарҳу “Саботул ожизин Сўфи Аллоҳёр” китоби 1928 йил Покистонда, 2009 йилда Тошкентда чоп этилган. Шайх Муҳаммад Саъийд Туркистонийнинг “Саботул ожизин шарҳи” асари Дамашқда 1967 йил нашр қилинган, Тўрахўжа ибн мулла Сорийхўжа Ўзгандийнинг “Шарҳу саботул ожизин” китоби араб тилида ёзилган. Ўзбек тилидаги асарни араб тилида шарҳлаганининг сабаблари ҳақида муаллиф шундай ёзган:
“Халил (соллаллоҳу алайҳи васаллам) миллатининг чироғи, комил шайхга нисбат берилган “Саботул ожизин” китоби толиби илмлар қўлларида қўлма-қўл бўлган, кўплаб насиҳатлар ва латиф сўзларни ўзида жамлаган, улуғвор араб тилидаги ҳамда ёқимли тиллар бўлган форс ва туркий тиллардаги сўзлар билан битилган китоб бўлгани учун баъзи дўстлар бу заиф бандадан ушбу китобнинг тилини баён қилиб берадиган, ундан ирода қилинган маъноларини очиб берадиган шарҳ ёзишни илтимос қилдилар. Мен бу китобни араб тилида шарҳладим. Чунки араб тили баёни очиқ-ойдин бўлган ва Қуръон нозил бўлган тилдир (қисқартириб олинди)”
Араб тилида ёзилган бу шарҳнинг қўлёзма нусхаси Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг кутубхонасида 1427 рақам остида сақланмоқда.
Асарнинг марказида – инсон ва унинг маънавий комиллик сари интилиши туради. Бу комилликнинг асосий шарти – нафсдан покланиш, дунёвий манфаатлардан воз кечиш ва Аллоҳ муҳаббатига етишишдир. Муаллиф суфий таълимотга таянади ва унинг асосий босқичларини шундай акс эттиради.
Оятуллоҳ Айниддин, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказий бўлим бошлиғи, Имом Термизий ўрта махсус исломтаълим муассасаси мударриси.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа