21 Август, 2026, 8 Рабиъул аввал, 1448
21 Август, 2026, 8 Рабиъул аввал, 1448
Уммати Муҳаммадийя орасида турли ихтилофлар ҳар замон кўтарилиб туради. Ҳозир бундай ихтилофлар роса кенг тарқаган замонда яшамоқдамиз.
Одамлар орасида ихтилоф чиқазиш, умматни тафриқа қилиш жуда хатарли ишлардан. Бу иш бизнинг умматга зарар бўлиш билан бирга душман учун манфаатли ҳисобланади. Чунки байроғи, оммавий фикрлаши, ғояси бир бўлган миллатни йиқишдан кўра турли хил фирқаларга бўлиниб олган миллатни йиқитиш анча осон.
Ихтилофлар ҳам турлича. Миллатчилик, маҳаллийчилик каби иллатлар яна ақийдавий, фиқҳий, сиёсий, ижтимоий ихтилофлар уммат келажагига раҳна солиб турган хавфлардан.
Ақийдавий ва фиқҳий ихтилоф ёйилишининг асосий сабаби уммат орасидаги бефаросатлар ёки хоинлар томонидан ўқтин ўқтин бундай ихтилофларни эсга олиниши ва эслатилишидир. Яна асл мақсад тушунилиши қийин бўлган ҳамда муташобиҳ бўлган ояту ҳадисларни омма олдида зикр қилиш ҳам бундай ихтилофлар қўзғалиши ва тарқалишининг энг катта сабабларидандир. Шунинг учун ҳақ йўлдаги забардаст уламоларимиз бундай ҳадисларни омма олдида айтишни қоралашган. Масалан Имом Суютий раҳимаҳуллоҳ Имом Нававий раҳимаҳуллоҳнинг «Тақриб» номли китобларига ёзган «Тадрибур ровий» номли асарларида қуйидагиларни айтадилар:
«(Муҳаддис) инсонлар ақли кўтармайдиган ва тушунмайдиган ҳадисларни (омма олдида айтишдан) четланмоғи даркор.*
Масалан Аллоҳнинг сифатлари зикр қилинган ҳадислар. Чунки уларнинг бундай ҳадисларни эшитиб хато ва нотўғри ўйга ҳамда ташбеҳ (яъни, Аллоҳ таолони яратилган мавжудотларга ўхшатиш)га ва тажсим (яъни, Аллоҳ таолони жисм деб эътиқод қилиш)га тушиб қолишлари хавфи бор.
Алий розияллоҳу анҳу: «Аллоҳ ва Расули ёлғончига чиқарилишини яхши кўрасизларми?! Одамларга маъруф нарсаларни гапиринг, улар инкор қиладиганлари эса ташланглар», деб айтганлар (Имом Бухорий ривоят қилган).
Имом Байҳақий «Шуабул иймон»да Миқдом ибн Маъдийкарибдан ривоят қилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: «Қачонки одамларга Раббилари ҳақида гапирсангиз, уларга ғариб бўлган ва оғир келадиган гапларни айтмангиз».
Ибн Масъуд розияллоҳу анҳу: «Сен қавмга уларнинг ақли етмайдиган бирор ҳадисни айтсанг, албатта, уларнинг баъзисида фитна бўлади», деганлар (Имом Муслим ривояти).
Хатиб Бағдодий айтадилар: «(Муҳаддис) яна авомга (шубҳали ишларнинг) рухсатлари ҳақидаги ҳадисларни, саҳобалар ўртасида бўлиб ўтган фитналарни ва исроийлиётларни айтишдан сақланади». Иқтибос тугади. («Тадрибур ровий» китоби, «Муҳаддис одоблари» боби).
Шунингдек Ҳофиз Хатиб Бағдодий раҳимаҳуллоҳ «Ал-жомеъ лиахлоқи ар-ровий ва одоби ас-сомеъ» (Ровий ахлоқи ва эшитувчининг одоби жамланмаси) асарларида қуйидагиларни айтадилар:
«Муҳаддис ўз имлоларида** авомнинг ақли кўтармайдиган ҳадисларни ривоят қилишдан четланади. Чунки бунда авом хатога ва ваҳмлар - турли ўйларга кириб қолишлари, Аллоҳ таолони махлуқотларга ташбеҳ қилишлари ва У зотнинг васфида мустаҳил бўлган сифатларни У зотга нисбат бериб қўйишлари хавфи бор. Масалан зоҳири ташбеҳ ва тажсимни тақозо қиладиган ва Азалий Қадим зот - Аллоҳга аъзо ва қисмларни исбот қилишни келтириб чиқарадиган ҳадислар. Гарчи бу ҳадислар саҳиҳ ва уларнинг турли хил таъвиллари бўлсада, лекин улар фақатгина аҳл бўлган кишиларгагина ривоят қилиниши керакдир. Сабаби уларнинг маъноларини билмаган кишилар адашиб кетиб, ҳадисларни зоҳирига йўйишлари ёки уларни инкор қилишлари хавфи бор. Натижада эса у ҳадисларни рад этадилар ва уларнинг ровийларини ёлғончига чиқазадилар». Иқтибос тугади. Имом Хатиб Бағдодий бу гапларидан кейин айтилганларга далил ўлароқ қарийб ўнта ривоятни келтиларидар.
Имом Заҳабий раҳимаҳуллоҳ «Ал-Муқизаҳ» китобида айтадилар:
«Муҳаддис омманинг қалби (ақли) кўтармайдиган мушкилоти (маъносида чигаллик) бор ҳадисларни ривоят қилишдан четлансин. Агар буларни ривоят қиладиган бўлса, бу хос мажлисларда бўлсин». Иқтибос тугади.
Кўриб турганимиздек инсонлар ақли кўтариши қийин бўлган, зоҳири тажсим ва ташбеҳга олиб борадиган ҳадисларни, агарчи улар саҳиҳ бўлса ҳам, омма олдида зикр қилиш мумкин эмас.
Бугун эса умматнинг 1400 йиллик карвонини адашганга чиқариб, бунга ўзича ҳадисдан далил келтираётганларга қарасангиз, минбарларда, ижтимоий тармоқда оғиз тўлдириб фақат ана шундай оммага айтилиши мумкин бўлмаган ҳадисларни айтадилар. Умматни ҳадафидан, вазифасидан чалғитадилар. Гўё ўн тўрт аср ҳамма жоҳил эдику, булар келиб мусулмонларнинг ақийдасини тўғрилашди. Гўё булар келгунча ушбу ҳадисларни ҳатто уламолар ҳам билмагану, булар саҳиҳ манбалардан олиб чиқиб, умматни залолатдан қутқариб қолди. Аслида эса иш ғирт тескариси бўлади. Уламоларимиз бу ҳадисларни билган, ёдлаган, ёзган, шарҳлаган ва бундай ҳадисларни фитна бўлмасин учун оммага зикр қилиниши тақиқлаган бўлишади.
Ким ҳақ ким эса акси, бунинг ўзингиз хулоса қилинг.
Аллоҳим ҳидоятидан айирмасин!
___
*Ишора қилинган биринчи жумла Имом Нававийнинг «Тақриб»да айтган гаплари.
** Имло - муҳаддис ҳадисни ўзига етиб келган санади билан тўлиқ айтиб, ривоят қилиши.
Миролим Мансур
Шу кунларда жойларда Ватанимиз давлат мустақиллигининг 35 йиллигини нишонламоқда. О‘тган йилларга назар ташласак, истиқлол нафақат сиёсий ва иқтисодий мустақиллик, балки буюк аждодлар мероси ва ма’навий илдизларига қайтиш имконини берганини янада чуқур ҳис этамиз.
Айниқса, кейинги йилларда Янги О‘збекистонда Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан илм-ма’рифат, диний та’лим ва буюк алломаларимиз меросини о‘рганиш соҳасида амалга оширилаётган кенг ко‘ламли ислоҳотлар бу борада мутлақо янги босқични бошлаб берди.
Президентимиз 2017 йилдаёқ юртимизда шаклланган буюк илмий мактабларни қайта тиклаш, хусусан, Самарқандда ҳадисшунослик мактабини ташкил этиш ташаббусини илгари сурган эди. Орадан ко‘п о‘тмай бу эзгу г‘оя амалий ифодасини топди. Давлатимиз раҳбарининг 2018 йил 16 апрелдаги «Диний-ма’рифий соҳа фаолиятини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари то‘г‘рисида»ги Фармони асосида Самарқандда Ҳадис илми мактаби ташкил этилди. Шу йилнинг 1 ноябрида қабул қилинган Ҳукумат қарори билан унинг фаолиятининг ташкилий-ҳуқуқий асослари белгилаб берилди.
Бу воқеа, бизнингча, шунчаки янги та’лим муассасасининг очилиши эмас эди. Бу – Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Доримий каби буюк муҳаддисларни етиштирган заминда ҳадис илмининг узоқ асрлик ан’аналарини замонавий асосда давом эттириш ё‘лидаги тарихий қадам бо‘лди.
Ҳадис илми мактаби олдига Қур’они карим ва ҳадисларнинг асл моҳиятини теран англайдиган, ҳадис илмининг илмий-назарий асосларини пухта эгаллаган, буюк муҳаддисларимиз меросини чуқур о‘рганадиган ва мустақил илмий тадқиқот олиб бора оладиган етук мутахассисларни тайёрлаш вазифаси қо‘йилди. Энг муҳими, ҳадисларда мужассам бо‘лган эзгулик, ҳалоллик, адолат, баг‘рикенглик, ватанпарварлик, ота-онага эҳтиром, инсон қадрини улуг‘лаш сингари умуминсоний г‘ояларни халқимиз, айниқса, ёш авлодга то‘г‘ри ва илмий асосда етказиш та’лим даргоҳининг муҳим вазифаларидан бирига айланди. Бугун Ҳадис илми мактабида та’лим жараёни назарий билим бериш билан чекланиб қолмай, амалий машг‘улотлар билан ҳам узвий бог‘ланган. Талабалар ҳадисларни тахриж қилиш, я’ни уларнинг асл манбаларини аниқлаш, ривоят ё‘ллари ва санадларини о‘рганиш, ҳадис матнларини шарҳлаш ва илмий таҳлил қилиш, уларни мавзу ва мазмунига ко‘ра таснифлаш, шунингдек, ҳадис манбалари ва илмий асарларни тадқиқ қилиш бо‘йича амалий ко‘никмаларни эгалламоқдалар.
Айни пайтда, Ҳадис илми мактабининг Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази билан ёнма-ён фаолият юритаётгани ҳам о‘зига хос илмий-ма’рифий муҳитни юзага келтирмоқда. Буюк муҳаддис Имом Бухорий ҳазратларининг бой илмий меросини о‘рганиш, уни жаҳон илм аҳлига етказиш, замонавий тадқиқотлар билан бойитиш ё‘лида амалга оширилаётган ишлар ёшларимиз учун улкан илмий мактаб вазифасини о‘тамоқда.
Бугун Самарқанд заминида Имом Бухорий номи билан бог‘лиқ улкан бунёдкорлик ишларининг амалга оширилиши ҳам халқимизнинг о‘з буюк аждодига бо‘лган юксак эҳтиромининг ифодасидир. Имом Бухорий мажмуасининг замон талаблари асосида қайта бунёд этилиши, уни илм-ма’рифат, тарбия ва зиёрат масканига айлантиришга қаратилган ишлар нафақат юртимиз, балки бутун ислом олами учун катта аҳамиятга эга.
Янги О‘збекистонда диний-ма’рифий соҳага бо‘лган муносабатнинг энг муҳим жиҳати шундаки, аждодлар мероси фақат тарихий фахр сифатида эмас, балки бугунги ва келажак авлод тарбиясига хизмат қиладиган улкан ма’навий хазина сифатида о‘рганилмоқда. Имом Бухорийнинг илмга садоқати, ҳақиқатни излашдаги матонати, ҳадисларни қабул қилишдаги юксак илмий мезонлари бугунги ёшларимиз учун ҳам ибрат мактабидир.
Со‘нгги йилларда юртимизда Ислом цивилизацияси маркази, Имом Бухорий, Имом Мотуридий, Имом Термизий, Баҳовуддин Нақшбанд илмий-тадқиқот марказлари, Ҳадис илми мактаби каби қатор илм ва ма’рифат масканларининг ташкил этилгани ҳам ушбу сиёсатнинг узвий натижасидир.
Буларнинг барчаси замирида битта буюк мақсадни ко‘риш мумкин: ма’рифатли, о‘з тарихини биладиган, аждодлари мероси билан фахрланадиган, айни пайтда замонавий билим ва тафаккурга эга авлодни вояга етказиш. Биз, Ҳадис илми мактаби жамоаси, яратиб берилаётган бундай имкониятларни катта ишонч ва юксак мас’улият сифатида қабул қиламиз. Чунки буюк муҳаддислар юртида ҳадис илмини о‘рганиш ва о‘ргатиш фақат касбий вазифа эмас, балки аждодлар олдидаги ма’навий бурч ҳамдир.
Мустақиллигимизнинг 35 йиллиги арафасида ортга назар солиб, бугунги натижаларни сарҳисоб қилар эканмиз, истиқлолнинг қадрини яна бир бор теран ҳис этамиз. Агар мустақиллик халқимизга о‘з тақдирини о‘зи белгилаш ҳуқуқини берган бо‘лса, Янги О‘збекистондаги ислоҳотлар миллий ва диний-ма’рифий меросимизни чуқур о‘рганиш, уни дунёга муносиб тарзда намоён этиш учун янги имкониятлар эшигини очди. Эндиликда бизнинг вазифамиз – ана шу имкониятлардан самарали фойдаланиб, Имом Бухорий ва бошқа буюк алломаларимиз қолдирган илмий меросни янада чуқур тадқиқ этиш, унинг инсонпарварлик ва ма’рифатпарварлик г‘ояларини ёш авлод қалбига етказишдир. Зеро, о‘з о‘тмишини англаган, илмни қадрлаган ва ма’рифатга таянган халқнинг келажаги ҳамиша порлоқ бо‘лади.
Барот Амонов, Ҳадис илми мактаби ректори.
О‘збекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 