Dinni o'rganmoqchi bo'lgan odam olimlarni tanlashda ekstremizm yoki boshqa oqimlar to'riga tushib qolmasligi uchun alohida jiddiylik bilan yondashishi kerak. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: «Albatta, ushbu ilm dindir. Bas, har biringiz dinini kimdan olayotganiga qarasin» (Hokim va Ibn Adiy rivoyat qilganlar).

Ho'sh, shunday ekan, siz haqiqiy olimni qanday tanib olasiz?

Belgilari

Haqiqiy olim har doim ma'naviy qadriyatlarni moddiy narsalardan, abadiy hayotni esa oddiy narsalardan afzal ko'radi. U dinni o'ziga moslab olmaydi, dinni faqat o'zini manfaati yo'lida ishlatmaydi va gunohlarini oqlab, din ortiga yashirinmaydi.

Nafaqat olimning bilimiga, balki uning axloqi va odobiga ham e'tibor qaratish kerak, ya'ni amali diniy va'zlariga mos kelishi kerak. Hulq-atvori yaxshimi, demak olimning ilmiga amal qilayotgani ham muhim hisoblanadi.

Alloh taolo Qur'oni karimda shunday marhamat qilgan:

«Odamlarni yaxshilikka chorlab, o'zlaringizni unutasizlarmi? Holbuki, o'zlaringiz kitob tilovat qilasizlar. Aqlingizni yurgizmaysizlarmi?»  (Bakara, 44).

Shunday qilib, haqiqiy olim – amali so'zlariga mos keladigan, boshqalarga qanday hukm, fatvo chiqarsa, o'ziga ham xuddi shunday adolatli hukmni ravo ko'ra olishi kerak.

Ka'b ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Kim ilmni ulamolar bilan mojaro qilish uchun, esipastlarga g'olib kelish uchun yoki u bilan odamlarni o'ziga qaratish uchun o'rgansa, Alloh uni do'zaxga kiritadi», dedilar» (Termiziy va Ibn Moja rivoyat qilganlar).

Ehtiyotkorlik

Haqiqiy olim ovqat eyishda va kiyim kiyishda kamtar bo'ladi. Iloji boricha, u hatto Alloh ruxsat bergan narsalardan ham o'zini tiyadi va shu bilan taqiqlanganlardan ham uzoqroq yuradi. Uning uchun dunyoviy ne'matlar kun kechirish, odatiy hayotini yurgizish vositasidir, hayotining mazmuni emas.

Amal va obro'ga intilish

Olim inson boy va nufuzli odamlar bilan yaqin munosabatda bo'lishga intilmaydi. Olim moddiy foyda olish uchun boy va obro'li odamlarga intilishi orqali ularning salbiy harakatlari va xatolarini oqlab beradigan hukmlarni chiqarishi ehtimoli bor.

Bu degani, olimlar amaldorlarni yomon ko'rishi yoki ulardan uzoq bo'lishi kerak degani emas, lekin eng yaxshi olim o'zini amal va shuhrat vasvasasidan himoya qilishga harakat qilgan odamdir.

E'tibor bering, olimlar fatvo berishda shoshma-shoshar qaror qabul qilmaydi va da'vogarlarning gaplariga ehtiyotkorlik bilan yondashadi, chunki ular odamlar so'ragan masalani to'la bilish imkoniyati cheklanganligi sababli adolatsizlik qilishdan qo'rqishadi.

Abu Hafs Nishopuriy aytgan: “Haqiqiy olim – diniy masalalarda hukm chiqarib, qiyomat kuni o'z fatvolari uchun javob berishdan qo'rqqan va xavotir olgan kishi”.

Nafs tarbiyasi

Haqiqiy olim yuqoridagi gaplar bilan cheklanib qolmaydi, har doim o'zini o'nglash, nafsini tergash bilan band bo'ladi. U o'zini nurli qilmasa, boshqalarga yorug'lik bera olmaydi.

Iymonni ziyoda qilish

Olim iymonni ziyoda qilish uchun uchta narsaga amal qilishi kerak:

 – tavakkul, ya'ni Allohga tavakkul;

– rizo, o'z taqdiriga va Alloh bergan barcha ishlarga;

– taslim, Allohning irodasiga bo'ysunish.

Kamtarlik

Agar odamning bilimi g'azab, takabburlik, balandparvozlik va behudalik bilan qorishgan bo'lsa, demak ilm Allohning roziligiga emas, balki dunyo manfaatlariga erishishga qaratilgan bo'ladi. Allohga xizmat qilgan va Uning roziligiga erishish uchun ilm olgan kishi xotirjamlik, kamtarlik va do'stlik sifatlari bilan ajralib turadi. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: «Ilmni o'rganinglar. Ilm uchun sokinlik va viqorni o'rganinglar. O'zingiz ta'lim olayotgan zotga tavozuli bo'linglar» (Tabaroniy rivoyat qilgan). Qo'pol va tiyiqsiz olimlardan biriga aylanmang, chunki ilm bilan johillik bitta joyda jam bo'lmaydi.

Ishonchli ilm

Haqiqiy olim o'z dinini chuqur tushungan holda o'rganadi, ilmning turli sohalarini qamrab olishga intiladi va faqat ishonchli manbalarga asoslanadi, suyanadi. Agar olim faqat diniy bilimlar bilan chegaralanib qolmasa, yanada yaxshi bo'ladi, chunki ba'zi masalalar bo'yicha fatvo, qaror qabul qilishda nafaqat diniy bilim, balki hayotning boshqa sohalaridan ham ma'lumot kerak bo'ladi.

TII Hadis va islom tarixi fanlari

kafedrasi katta o'qituvchisi Po'latxon Kattayev