Buyuk tobeinlardan Hasan al-Basriy suhbatlarida tinglovchilik qilib yurgan Vosil ibn Ato nomli shaxs ajrab chiqdi.  U o'sha davrda ahli sunna aqidasidan o'zining “al-manzila baynal-manzilatayn” ya'ni, “oraliq manzil” tushunchasi  bilan  ajrab  chiqqan  edi.  Uning iddaosicha katta gunoh qilganlar iymonidan ajraydi biroq, kofir ham bo'lmaydi. Ular iymon va kufr oralig'ida arosatda qoladilar deb ahli sunnaga xilof qilgandi. Uning shu  muxolafati tufayli unga va uning izdoshlariga Islom tarixida Mu'taziliy deb nom berildi. Bu toifa keyinchalik qadariya va jadhmiya toifalarining botil aqidaviy mafkuralarini o'zida jamlab biroz rivojlandi ham.  Mo''taziliylar ma'lum vaqt gurillab davr surgan bo'lsa-da, ahli sunna ulamolarining sa'y-harakatlari natijasida bu toifa vakillari keyinchalik batamom tugatilgan. Lekin shunga qaramasdan ularning aqidaviy davomchilari yangi-yangi nomlar bilan ora-orada bo'y ko'rsatib turadi. Shulardan biri “Hizbut-tahrir” oqimidir!

Hizbut-tahrirchilarning bid'iy qarashlaridan biri “inson  amallari (xar qanday hatti-harakatlari)ning  yaralishi masalasi”ga doir bo'lib, ularning iddaosicha insoniyat o'z amallarini o'zi yaratadi,  Alloh emas.  Bu  aqidaning asli egasi tarixda qolib ketgan “ummat majusiylari”  degan  jirkanch laqabga haqli ravishda  ega bo'lgan jahmiylar  bo'lib,  ulardan Vosil ibn Ato boshliq mo''taziliylarga meros qolgan.

Hizbchilar rahnamosi Taqiyuddin  Nabahoniy  “ash-Shaxsiyyat ul-

islomiyya” nomli asarida uzining jahmiya va mo''tazilalar bilan bu  masalada hamfikr ekanini isbot etgan va bu haqida u shunday yozadi:

“Bu fe'llar (ya'ni inson amallari), ularni qazoga daxli yo'q, qazoni ham ularga daxli  yo'qdir. Chunki inson o'z fe'llarini o'z ixtiyori ila amalga oshiradi. Shunga ko'ra, ixtiyoriy amallarning Alloxhning taqdir va  qazosiga kirmaydi”. 

Shuningdek, ayni usha asarda yana shunday deydi:

“Insonga beriladigan savob va uqubatni hidoyat va zalolatga bog'liq deb bilish shuni anglatadiki, hidoyat va zalolat aslida insonning fe'li, Allohga bog'liq emas” .

Jahmiya, qadariya va mo''tazilalarning zamonamizda yangi  paydo  bo'lgan avlodlari  sanalmish hizbut-tahrirchilarga bu masalada rad javoblaridan oldin shuni alohida ta'kidlash lozimki, “inson amallarining yaralish” masalasi muhim va o'ta jiddiy aqidaviy masalalardan biridir. Yuqorida aytib o'tilganidek bu masalada birinchi bo'lib ahli sunnaga muxolif bo'lganlar ummat majusiylari—jahmiylar bo'lgan.

Ahli sunna ta'limoti buyicha butun koinotda har bir mavjudot, harakot- u sakanot, ixtiyoriy-g'ayri ixtiyoriy fe'llarning yagona yaratuvchisi bo'lib, u ham bo'lsa Alloh taoloning yakka o'zidir! Ha, Alloh hamma narsani yaratuvchisi, Holididir! Insoniyat harakatlari,  amallarini Alloh  yaratmagan deyishlik bu Yer-osmonni Alloh yaratmagan deb e'tiqod qilish bilan bir xildir!

Buyuk vatandoshimiz,  hadis ilmining  sultoni  imom  Buhoriy  hazratlari ham o'z davrida bu aqida egalariga etarlicha raddiyalar qilgan.  Ul zot bu mavzuda “Halqu  af'olil-ibod  var-rad  'alal-jahmiya  va  ashabit-ta'til”  nomli  yirik raddiya asarini bitganlar. Mazkur asarida shunday deydilar:

“Endi,  bandalarning  fe'llari  masapasiga  kelsak,  bas  bu dadda  Ali  ibn Abdulloh  Marvon  ibn  Muoviyadan,  u  kishi  Abu  Molikdan,  u kishi  Rib'iy  ibn Hirashdan, u kishi Huzayfa roziyallohu anhudan quyidagicha rivoyat qilgan: Nabiy sollallohu  alayhi  va  sallam  aytdilar:  “Albatta ,  har  bir  sanoatchi  va ularning  ijod  mahsullarini  Alloh  yaratadi”. Shu  uhadis  aytlgan  chog'da ba'zilar  bunga  dastak  sifatida  ushbu  oyati  karimani  tilovat  qilganlar: “Va holbuki,  sizlarni  dam  va  sizlar  dilib  kurgan  amallarii  dam  Alloh yaratgan” (Vas-soffat / 96).  Bas,  Alloh taolo xabar  berdiki,  har  bir ish  va uni qiluvchi  sanoatchilar  Alloh  taolo  tarafidan  yaratigandir”.  ( Imom Buxoriy. Halqu  af'olil-ibod  var-rad  'alal-jahmiya  va  ashabit-ta'til.  2-J.  66-B.  124-hadis).

Aslida  jahmiylardan  qolgan  puch  aqidani  rad  etish  uchun  mana  shu hadis tog'ni  talqon  qilgudek  kuchli  dalil  bo'lsa-da,  muammoning  jiddiyligi  tufayli imom  Buxoriy  hazratlari  yana  bir  qancha  dalillarni  keltirganlar.  Jumladan, mashhur  tobein  Tovus  al-Yamoniy  rahmatullohi  alayhning Rasulullohning ko'plab sahobalari bilan uchrashganman.  Ularning bari  “Hamma narsa Allohning taqdiri  bilan  bog'liqdir”  deb  aytardilar” degan so'zlarini  ham  ilova qilgan.

Yana  bir  rivoyatida  esa  Abdulloh  ibn  Abbos  roziyallohu anhuning “Hamma  narsa  Allohning  taqdiri  bilan  bo'ladi,  hatto  qo'lingni

soning ustiga  kuyishing ham ”  —  degan  qavlini  keltirgan.  (O'sha manba.69-  B. 131-hadis).

Imom  Buxoriy  rahmatullohi  alayh  taqdim  qilgan  dalillardan  xulosa qilib  shunday  deyishimiz  mumkin:  O'tgan  asrimizning  ikkinchi  yarmida  huruj  qilgan, jahmiy va mo''taziliylarning mafkuraviy davomchilari bo'lmish hizbut-taxrirchilar to'g'ri yo'lda emas!

Hizbut-tahrir  jamoasi  avvalboshdanoq  islomiy  odob-axloqni  inkor qilib, insoniy kadriyatlarning va diniy fazilatlarning bugungi kunda zarurati yo'q  deb  keladi.  Hizb  o'z  dasturlarida  axloq  bilan  da'vat  qilishni,  odamlarni axloqli,  go'zal  xulqli  bo'lishni,  insonlar  chiroyli  xulklar  sohibi  bo'lishini tanqid qiladi.  Hizb  tasavvurida islom  o'zlari  o'ylab  topgan  aqidalar  majmuyi va qoidalar nizomidir, xolos (“at-Takattul al-hizbiy”,  18-bet).

Hizbut-tahrir a'zolariga tarqatilgan “Hizbut-tahrir manhaji”  nomli risolada:  “Fazilatli  xulqlarga  da'vat  qilish  jamiyatni  isloh  kilishga  va ummatni  uyg'otishga imkoniyat tug'dirmaydi.  Chunki,  jamiyatning islohi  fikrlar islohi  bilan  hosil  buladi…  Fazilatli  xulqlarga da'vat qilish  esa zamonaviy musulmonlarning  hukmlarini  hal  kilish  uchun  etarli  da'vat  emas!”  (“Manhaj hizb  ut-tahrir  fi-t-tatyir”,  26-27  betlar),  deyilgan.  Hizbning  muassisi  an-Nabahoniy ham insondagi ruhiy xislat va shavqlarning borligini inkor qilgan (“Nizom ul-islom”, 61-bet; “al-Fikr al-islomiy al-muosir”, 202-bet).

Hizbning  bu hildagi  odob-ahloqni,  ruhiy  hislat  va  fazilatlarni  inkor qilishlari  hizbning  a'zolari  orasida  qalbi  qattiqlikni,  qo'rslikni  keltirib chiqarish  uchun  zarur  edi.  Hizb  a'zolarida  mehr-shafqat,  odamgarchilik,  qo'ni-qo'shni  haqqi,  vatan  tuyg'usi,  mehr-muhabbat,  rahimdillik  kabi  hislatlarning yo'q  ekanligini  shundan  ham  bilsa  bo'ladi.  Ularning  o'z  vataniga  qurol ko'tarishlari,  vatandoshlarini  kofir  deb  bemalol  e'lon  qilib  yuborishlari,  o'z mahalladoshlarini  ham  haqorat  qilib,  jismonan  yo'q  qilib  yuborishga urunishlari  hamda  o'zlari  tug'ilib-o'sgan  yurt  va  vatanlarni  kofiriston deyishlarining birdan-bir sababi ham shudir.

Holbuki,  islom  dini  mehr-shafqat  dini,  islom  shariati  odob-axloq shariatidir!  Payg'ambarimiz  Rasululloh sollallohu  alayhi  va  sallam:  “Innama bu'istu li-utammima makorim al-axloq!”  (“Shak-shubhasiz,  men  go'zal  xulhlarni kamolga  etkazish  uchun  yuborildim!”)  deb  marhamat  qilganlar.  Rasululloh sollallohu  alayhi  va  sallam  go'zal  xulqlarni  barkamol  qilish,  odamlarga go'zal xulqlarni  o'rgatish  uchun  kelganlar. Hizbut-tahrirchilar  kabi  siyosatni  notinch qilish uchun yuborilmaganlar.

Taniqli alloma  Sa'duddin  Taftazoniy  rahimahullohning  “Sharh  al-aqoid  an-nasafiya”  asarida  “xalifalik”  masalasi  alohida keltirilgan.  Chunki, “xalifalik” masalasi  o'sha  davrda  ham,  bugun  ham  muhim  muammolardan hisoblanadi.  Bugungi  kunda  ham  ba'zi  oqimlar  tomonidan  “Islom xalifaligi”ni qurish g'oyasi ilgari  surilmoqda.  Agarda tarixga nazar tashlansa, bu masala ham davriy takrorlanib turganiga guvoh bulish mumkin. “Sharh  al-aqoid  an-nasafiya”  asarida  bu  to'g'rida  quyidagicha,  bayon qilingan: “Halifalik o'ttiz yildir.  Undan keyin podshohlik va amirlikdir”.

Ushbu  fikrini  isbotlash  maqsadida  alloma  Taftazoniy  Rasululloh sollalloh alayhi va sallamdan quyidagi hadisni keltiradi:.

 “Mendan  keyin  xalifalik  o'ttiz  yildir.  Undan  keyin  keyin podshohlik va amirliklarga aylinib ketadi ”. Mazkur  hadis  sahih  bo'lib,  bir  qancha  muhaddislar  tomonidan  rivoyat qilingan.  Shundan keyin,  Alloma Taftazoniy sahoba hazrati Ali karramalloh vajhahuning mazkur o'ttiz yilning boshida turishligini aytganlar. Undan keyin hukmronlik  qilganlar  esa,  podshoh  va  amirlar  bo'ladi,  deydilar.  Jumladan, sahoba  Muoviya  raziyallohu  anhu  va  undan  keyingi  amirlar  xalifalardan emasligini  aytiladi.

Alloma Taftazoniy ham hozirgi davrda xalifalik tuzishni targ'ib qiluvchilar doim keltiradigan hadisi sharifga e'tibor qaratgan. Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan kuyidagi hadis keltiriladi: “Axli qibladan kim o'z zamonasining imomini tanimasdan vafot etsa, kofir bo'lib vafot etibdi”.

Alloma Taftazoniy mazkur hadis e'tiboridan ummat Nabiy (s.a.v.) vafotidan keyin eng muhim ishni qildilar. Ya'ni, o'zlariga raxbarni tayinladilar. hatto, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dafn qilinmasdan oldin bu ishni amalga oshirdilar va bu ishni har bir raxbar vafotidan keyin xam davom ettirdilar, deganlar. Ya'ni, bu erda hech qanday xalifalik haqida gap-so'z yo'q. Mazkur hadisda har bir davrdagi, har bir yurtning o'zlari tinch yo'l bilan saylab qo'ygan raxbarlari nazarda tutilgan. Hadisda tilga olingan “imom” so'zi diniy raxbar – masjid imomini ham, siyosiy raxbar – davlat raxbarini ham nazarda tutadi. Fiqhiy manbalarda ham “imom” so'zi ana shu ikki ma'noda qo'llanadi. Undan faqat “xalifa”ni e'tiborga olish ma'nosi yo'q.

Halifalikni va xalifalik tuzishni targ'ib qiluvchilar o'zlarining g'arazli  maqsadlari  uchun  shu ma'nodagi quyidagi sahih hadisi sharifni yashirib keladilar: “Kimki  itoatdan  chiqib  va  jamoatdan  ajralib  vafot  qilsa,  johiliyat o'ligi  xolda  o'lib  ketadi.  Kimki  ummatimga  qarshi  chiqib,  yaxshisini  ham, yomonini ham (buyiniga qilich va bolta ila) ura boshlasa, ularning mo''minligiga parvo  qilmay  qo'ysa,  ularning  ahdlashgan  kimsalariga  vafo  qilmasa,  u  mendan emas!  Kimki  asabiylikka chaqiradigan ko'r  bayroq ostida urishsa,  yoki  asabiylik bilan g'azablanaversa, u o'ldirilsa, jaholat xolida o'ldirilgan bo'ladi!”.

Mazkur hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam hozirgi kunda  ahmoqona  “halifalikni  qayta  qurish”  rejasi  bilan  mo''min-musulmonlarga qarshi chixqayotgan, musulmonlarni o'ldirayotgan, asabiy va serg'azab nokaslarni  ogohlantirmoqdalar,  ularning  o'zlari  jaholatda,  harom  o'lim topishlari to'g'risida bashorat qilmoqdalar.

Hulosa  qilib  shuni  ta'kidlash  kerakki,  “xalifalikni  qayta  qurish” masalasi asrlar davomida turli  firqalar tomonidan davriy ravishda ko'tarilib turgan.  Bugungi  kunda  ham  bu  masala  ba'zi  adashgan  firqalar  tomonidan ko'tarilmoqda.  Yuqorida  keltirilgan  dalillar  mazkur  oqimlarning  qarashlari noto'g'riligini isbotlaydi va ularning qilayotgan bu da'volari faqat o'zlarining g'arazli maqsadlarini niqoblashdan o'zga holat emas ekanini ko'rsatadi.

Maqola ta'lim muassasasi “Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashishning ma'naviy-ma'rifiy asoslari” maxsus kurs ma'ruzalari matni asosida tayyorlandi.

“Hadichai Kubro” ayol-qizlar o'rta maxsus islom

ta'lim muassasasi o'qituvchisi H.Usmonova