Bismillahir rohmanir rohiym
Allohga hamd, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga salavotlarimiz bo'lsin!
Ma'lumki, Abu Mansur al-Moturidiy “Imom al-huda” va “Imom al-mutakallimin”, “Hidoyat yo'li imomi va mutakallimlar imomi” bo'lgan zotdir. Va shu bilan birga u zot sunniy e'tiqodidagi ikki yirik oqimlardan biri bo'lmish Moturidiya oqimining asoschisidir. To'liq nomi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiydir. Buyuk kalom imomi va fiqh olimi asli Samarqandning Moturid qishlog'idan bo'lib, uning taxallusi shu qishloqqa nisbatan olingandir.
Imom Moturidiy rahimahulloh ham musulmonlar e'tiqodiga turli xil yot g'oyalarni kirib kelishini oldini olgan va ilmni johillarning ta'vilidan himoya qilgan rabboniy olimlardan edi.
Shayx Abdulloh Mustafo Murog'iy rahimahulloh “Al-Fathul mubin” asarida Imom Moturidiy haqida quyidagilarni yozadi: “Abu Mansur Moturidiy hujjat va dalili kuchli, xusumatchini mot qiladigan, musulmonlar e'tiqodini himoya qilib adashgan va mulhidlarning shubhalariga raddiya bergan olimlardan edi”.
"Ar-Rovzatul bahiya” kitobining muallifi Shayx Hasan ibn Abu Azuba rahimahulloh inson qaysi olimga ergashsa Ahli sunna toifasiga kirishini bayon qilib shunday degan: “Shuni bilki, Ahli Sunna val Jamoa e'tiqodining majmuasi ikki qutbning so'zidir. Bu ikki qutb: Imom Abul-Hasan Ash'ariy va Imom Abu Mansur Moturidiydir. Bu ikki imomning qay biriga ergashsang, hidoyatga erishib buzuq e'tiqod va toyilishdan salomat qolasan”.
Alloma Toshkuprizoda rahimahulloh aqoid ilmining ikki imomi haqida “Miftahus-saodat” kitobida shunday degan: “Ahli sunna val jamoaning kalom ilmidagi raisi ikki kishidir: biri hanafiy mazhabiga mansub Abu Mansur Moturidiy. Ikkinchisi esa shofe'iy mazhabiga mansub Abul Hasan Ash'ariydir”.
Mulla Ali Qori rahimahulloh «Mirqotul mafatih» kitobida Imom Moturidiy haqida shunday yozadi: “Havoyi nafsini o'ziga iloh qilib olgan kimsani ko'rdingmi” oyatidagi havoyi nafsga Kitobu sunnatga xilof bo'lgan e'tiqodiy fosid havoyi nafslarning barchasi kiradi. Ibn Hajar rahimahulloh munkar yomon havoyi nafsni bayon qilib shunday degan: “Munkar havoyi nafs bu Ahli Sunna val Jamoaning ikki imomi: Abul Hasan Ash'ariy va Abu Mansur Moturidiyning e'tiqodlariga muxolif bo'lgan fosid e'tiqodlardir”
Imom Kavsariy rahimahulloh Imom Moturidiy haqida “Muqaddimatul Kavsariy” kitobida shunday degan: “Ash'ariy va Moturidiy bular erning mashriqu mag'ribida Ahli Sunna val Jamoaning ikki imomidir. Ular sanab sanog'iga etib bo'lmaydigan darajada ko'p kitob ta'lif qilishgan. Bu ikki imom o'rtasidagi xiloflarning aksari lafziydir. Bu borada ko'plab kitoblar yozildi. Bayzoviyning “Isharotul-marom fi iborotil-imom”kitobi bu boradagi eng yaxshi kitobdir. Zubaydiy “Ihyo”ning sharhida Bayzoviyning o'sha kitobidan naql qilgan”.
Abul Hasan Nadaviy rahimahulloh o'zining “Rijalul fikr vad-da'va” kitobida bu zot haqida shunday degan: “Imom Moturidiy keng fikrli, zakovat va fahm egasi, turli fanlarni o'zlashtirgan buyuk olim bo'lgan”.
“Kashfuz-zununi an asomiyil kutubi val funun” kitobining sohibi Hoji Halifa “Ta'viylotu ahlis-sunna” tafsiri haqida quyidagilarni yozadi: “U biror kitob teng kela olmaydigan kitobdir. Balki bu fan bo'yicha yozilgan kitoblarning birortasi unga yaqin ham kela olmaydi”.
Abu Mansur Moturidiy umri davomida faqihlar, muhaddislar bilan muloqotda bo'lgan va munozaralar olib borgan. U islom dinining hanafiy mazhabini Movarounnahrda tarqatish va o'zidan keyingi avlodlarga qusursiz etkazishishiga muhim hissa qo'shdi.
Moturidiy o'z davrining islomiy ilmlari sohasida eng etuk bilim sohibi hisoblanib, musulmon dunyosi olimlari tomonidan tan olingan va hozirda ham turli diniy asarlarda zo'r ehtirom bilan tilga olinadi.
U kishi o'z zamonlaridagi musulmonlar orasida paydo bo'lgan noto'g'ri tushunchalarga echim topdilar. O'sha vaqtdagi buzg'unchi firqalar aqiyda bobida sochayotgan zaharlardan paydo bo'lgan aqiydaviy dardlarni davolashga harakat qildilar. Dushmanlarning kirdikorlarini fosh qilib, Ahli sunna val jamoa mazhabining haqiqatini ochiq-oydin ko'rsatib berdilar.
U kishi hanafiy mazhabida bo'lib, avval aytib o'tganimizdek, Imomi A'zamning shogirdlari imom Muhammad ibn Hasan rahmatullohi alayhining ikki vosita ila shogirdlari bo'lganlar. Ya'ni u kishining ustozlari imom Muhammadning shogirdlari bo'lgan.
Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohialayhi Movarounnahrda Ahli-sunnaning shayxi bo'lish darajasiga erishganlar. Bu erda Ahli sunna ko'p va g'olib bo'lgani uchun, u kishi imom Ash'ariyga o'xshab har xil yo'llarda va turlanishlarda bo'lmaganlar, balki avval boshdan mo''tadil yo'ldan borish imkonini topganlar. U kishi kezi kelgandan aqlga, kezi kelganda aqlga o'z haqqini berganlar.
Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhi Ahli sunna val jamoa fuqaholari va muhaddislaridan biridirlar. U kishi juda ham mashhur bo'lib, Movarounnahrda barcha turdagi ilmiy masalalarda u kishiga murojaat qilingan. Ular u kishidan aqoid, fiqh, usulul-fiqh va boshqa diniy ilmlarni ta'lim olganlar.
Moturidiyni ulug'lab “Imom al-huda” va “Imom al-mutakallimin”, “Hidoyat yo'li imomi va mutakallimlar imomi” kabi nomlar bilan ham ataganlar.
Abul Muin Nasafiy bobomiz o'zlarining “Tabsiratul-adilla” asarlarida Imom Abu Mansur Moturidiy hazratlarini nafaqat o'zining, balki butun movarounnahrlik mutakkalim olimlarining “shayxi” (ustozi) deb hisoblangan. Buni “Tabsiratul-adilla” asarining bir qancha o'rinlarida “Bizning shayximiz Abu Mansur Moturidiy...”. degan iborani ishlatganida ham ko'rish mumkin.
Imom Moturidiy rohmatullohi alayh tadqiqlarga ko'ra hijriy 333 sanada to'qson besh yoshlar atrofida Samarqandda vafot etganlar.
Alloh taolo barchamizni ulug' bobolarimiz ishlarini davom ettiruvchilar bo'lishimizni, tinchlik va osoyishtalik yo'lida olib borayotgan ishlarimizga O'zi yor madadkor bo'lsin!
Rahmatulloh USMONOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining Qashqadaryo viloyatidagi vakili,
viloyat bosh imom xatibi
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz