وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا وَصِيَّةٗ لِّأَزۡوَٰجِهِم مَّتَٰعًا إِلَى ٱلۡحَوۡلِ غَيۡرَ إِخۡرَاجٖۚ فَإِنۡ خَرَجۡنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِي مَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعۡرُوفٖۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٤٠
240. Vafot etib, xotinlari qolganlaringiz ularga bir yilgacha ketmay foydalanadigan narsani vasiyat qilishsin. Agar ular chiqib ketishsa ham xotinlar o'zlaricha qilgan yaxshi ishlarda sizlarga gunoh yo'q. Alloh albatta qudrat va hikmat egasidir.
Islomning ilk davrida jamiyatda yuqoridagi odat hukmron edi. Meros oyati tushirilib, xotinlarga ham meros beriladigan bo'lgach, ularning idda muddatlari to'rt oyu o'n kun qilindi va bu oyati karima hukmi mansux (bekor) bo'ldi. Mujohid roziyallohu anhu bunday degan: "Vafot etib, juftlarini qoldirganlaringizning xotinlari..." oyatida aytilishicha, xotin iddani marhum er uyida o'tkazishi vojib edi, keyin Alloh taolo to'rt oyu o'n kun idda muddatiga etti oyu yigirma kunni vasiyat ma'nosida qo'shib, to'la bir yil qildi va xotinga ixtiyor berdiki, agar u xohlasa, bir yil marhum eri uyida turadi, xohlamasa, chiqib ketaveradi. Bu ma'noni Allohning: "Agar ular chiqib ketishsa ham xotinlar o'zlaricha qilgan ishlarda sizlarga gunoh yo'q" degan kalomi quvvatlaydi" (Buxoriy rivoyati).
وَلِلۡمُطَلَّقَٰتِ مَتَٰعُۢ بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُتَّقِينَ٢٤١
241. Taloq qilingan xotinlarini me'yorida manfaatlantirish taqvodorlar burchidir.
Avvalgi oyatlarda yaqinlashmay turib taloq qilingan va nikoh vaqtida mahr belgilanmagan bo'lsa ham o'sha xotinga er mulkidan ro'mol, ko'ylak kabi narsalar berish lozimligi zikr qilingan edi. Endi esa har bir taloq qilingan xotinga moddiy yordam ko'rsatib, ularni manfaatlantirish, ko'nglini ko'tarish taqvodor erlarning burchi ekani eslatilmoqda. Moddiy nafaqa taloq qilingan xotinning iddasi tugaguniga qadar beriladi.
Albatta, taloq ayol va uning ahli uchun og'ir bo'ladi. Umid bilan nikohdan o'tib, orzu-havas bilan yangi turmushni ko'zlab turganida taloq bo'lishi katta musibatdir. Buning ustiga do'stu dushman, yoru birodarlarning oldida nima degan gap bo'ladi?! Ana shu holatlarni hisobga olib, taloq qilingan ayolga shariatda mut'a (foyda) deb nomlangan moliyaviy taqdirlash berish joriy qilingan. Beriladigan mut'aning miqdori er tarafga bog'liq, imkoniga qarab ko'proq narsa bersa, yaxshi bo'ladi. Rivoyat qilishlaricha, imom Hasan roziyallohu anhu mut'a uchun o'n ming dirham bergan ekanlar. Shunday qilinsa, kelin tarafga engil bo'ladi, ko'ngillari taskin topadi, do'stu dushmanlarning gap-so'zidan ham qutuladilar. Chunki shuncha mol-dunyo berish qizda ayb yo'qligiga, yigit taraf uni hurmat qilishiga, ammo noilojlikdan ajrashayotganligiga dalolat bo'ladi.
كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٢٤٢
242. Aql ishlatishinglar uchun Alloh oyatlarini shunday bayon etadi.
Alloh taolo O'z Payg'ambari Muhammad alayhissalom orqali nozil qilgan oyatlaridagi hukmlar, amr va qaytariqlar haqida tafakkur qilish, aql ishlatib o'ylab ko'rish, oyatlarning asl mohiyatini anglash va ularni hayotga tatbiq etish har bir musulmonning sharafli burchidir. Qur'oni karim oyatlari musulmon hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan. Ular musulmonlar duch kelishi mumkin bo'lgan barcha muammolarni ilohiy ta'lim asosida isloh qilib beradi. Qur'on oyatlari ibodatlar bilan bir qatorda oilaviy masalalarni, nikoh va taloq, hayz, bola emizish kabi muammolarni ham batafsil zikr etadi va bu boradagi islomiy echimlarni insonlarga tushuntiradi.
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati