وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَعَشۡرٗاۖ فَإِذَا بَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٣٤
234. Sizlardan vafot etib, juftlarini qoldirganlaringizning xotinlari to'rt oyu o'n kun o'zlarini intizorda saqlashadi. Muhlatlari tugagach, o'zlari borasidagi qiladigan yaxshi ishlarida sizlarga gunoh yo'qdir. Alloh qilayotgan ishlaringizdan xabardordir.
Bundan ilgari kelgan oyatlarda taloq qilingan xotinga uch hayz muddatida intizor o'tirish (idda) hukm bo'lgan edi. Endi vafot etgan kishining qolgan xotini to'rt oyu o'n kun o'zini intizorda saqlashi aytilmoqda. Agar bu muddat ichida xotinning homilador emasligi aniq bo'lsa, iddasi tugaganidan keyin boshqa kishi bilan nikohlana oladi, agar bolasi borligi ma'lum bo'lsa, u tug'ilgunicha kutadi. Ibn Abbos roziyallohu anhumo bunday deganlar: "Eri vafot etgan ayol to'rt oyu o'n kun idda saqlaydi" degan oyat "Eri o'lgan xotin bir yil erining uyidan chiqmay o'tiradi" oyatini bekor qildi". Ato roziyallohu anhu bunday degan: "Hotin, agar xohlasa, marhum eri uyida uning vasiyatiga binoan idda saqlaydi, xohlamasa, chiqib ketaveradi" degan oyatni Alloh taoloning: "Ular o'zlaricha qilgan ishlarda sizlarga gunoh yo'q" degan so'zi quvvatlaydi. Keyin meros haqida oyat nozil bo'lib, xotinning marhum er uyida idda saqlashining vojibligini bekor qildi, endi u o'zi istagan joyda idda saqlaydigan bo'ldi" (Buxoriy rivoyati).
وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا عَرَّضۡتُم بِهِۦ مِنۡ خِطۡبَةِ ٱلنِّسَآءِ أَوۡ أَكۡنَنتُمۡ فِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ سَتَذۡكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّآ أَن تَقُولُواْ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗاۚ وَلَا تَعۡزِمُواْ عُقۡدَةَ ٱلنِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ ٱلۡكِتَٰبُ أَجَلَهُۥۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ فَٱحۡذَرُوهُۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٣٥
235. Uayollargaishorabilansovchilikqilishlaringyokibunidilingizdasaqlashlaringninggunohiyo'q. Allohularhaqidao'ylashlaringnibiladi. Lekinularbilanyashirinchava'dalashmanglar. Yaxshigaplaraytsangiz, mayli. Iddalaritugamagunichanikohbog'lashgaqasdqilmanglar. Anglabolinglarki, Allohdillaringizdagilarnibiladi. Undanehtiyotbo'linglar, Allohkechiruvchivahalimdir.
Oyatdagi "aknantum" so'zi "ko'nglingizga tugdingiz, dilingizda saqladingiz" kabi ma'nolarda bo'lib, berkitilgan, o'zgalardan yashirilgan har bir narsani anglatadi. Bu oyati karimaga ko'ra, iddadagi xotinning intizor muddati tugamagunicha bir kishi nikohiga ololmaydi, uning ochiq va'dasiga ko'z tutolmaydi, nikohsiz qo'shilsa gunohga botadi. Lekin dilida "shu xotinning iddasi tugasa, unga uylanaman" deb niyat qilsa yoki bu maqsadini ayolga ishoralar bilan (masalan, "men bir xotin axtarib yuruvdim" deyish) bildirsa, hechqisi yo'q. Bundan ortiq so'zlashish shariatda man etilgan. Alloh taolo dillaringizdagi hamma narsani bilib turadi, Uning amrlaridan chekinishdan ehtiyot bo'linglar. Alloh taolo gunohlaringizni kechiruvchi, halim Zotdir. Ibn Abbos oyatdagi: "fima arroztuhum bihi min xitbatin-nisai" jumlasi haqida bunday deganlar: "Masalan, "men uylanmoqchiman, dilimda biror soliha ayolning o'zimga muyassar bo'lishini istayman", deydi". Qosim esa: "Biror ayolga uylanishni diliga tugib qo'ygan kishi o'sha ayolga: "Sen menga ardoqlisan, ko'nglimdagi ayolsan, Alloh taolo senga yaxshilikni ravo ko'rsin" kabi so'zlarni aytishi mumkin", deganlar. Ato bunday deydi: "Ishora bilan ma'lum qiladi, oshkora aytmaydi. "Men bir xotin olish niyatidaman, Allohga shukr, sen hamma orzu qiladigan ayolsan!" deydi, ayol ham erkak qay yo'sinda gap qilgan bo'lsa, shunday gap qiladi, zarracha ortiqcha gapirmaydi. Ayolning valiyi undan yashirincha birovga va'da bermaydi. Ayol agar iddada o'tirgan vaqtida biror kishi bilan va'dalashgan bo'lsayu, keyin u uni o'z nikohiga olgan bo'lsa, ularni ajratib bo'lmaydi". Hasan bunday deydi: "La tuva'iduhunna sirron" (ular bilan yashirincha va'dalashmanglar) oyati zamirida zino mavjuddir". Ibn Abbos roziyallohu anhumo aytadilar: "Al-kitabu ajalah" – iddasi tugagunicha" demakdir" (Buxoriy rivoyati).
لَّا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمۡ تَمَسُّوهُنَّ أَوۡ تَفۡرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةٗۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلۡمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلۡمُقۡتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعَۢا بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ٢٣٦
236. Teginmayyobirormahrinianiqqilmayturibxotinlaringiznitaloqqilishingizninggunohiyo'q. Boylaringizqodirligigaqarab, yo'qlaringizqo'lidankelganicha, ularnimanfaatlantiringlar. Buyaxshilikqiluvchilarburchidir.
Agar nikoh vaqtida mahr zikr qilinmay, mahrsiz nikoh bo'lib qolsa, hechqisi yo'q, mahr keyin aytilsa ham bo'laveradi. Lekin shu holatda er xotini bilan yaqinlashmay turib, talog'ini bersa, erga hech qanday mahr lozim bo'lmaydi. Shunga qaramay, erning o'z holatiga qarab xotinga uch sidra kiyim, ko'ylak, ro'mol kabi narsalarni xursandchilik bilan berishi lozimdir. Hotinga qo'shilmay turib uning javobini berish gunoh bo'lmaydi. Alloh taoloning bunday ogohlantirishi bor: "EyPayg'ambar, sizlar (mo'minlar) xotinlaringiznitaloqqilsangizlar, ularningiddalaridataloqqilingvaiddanisanang. ParvardigoringizAllohdanqo'rqinglar. (Iddatugaguncha) ularni (yashabturgan) uylaridanhaydabchiqarmangizvaularhamo'zlarichachiqibketishmasin... BuAllohningchegaralaridir, kimAllohchegaralaridantajovuzqilibo'tsa, demak, uo'zjonigazulmqilibdi" (Taloq, 1).
وَإِن طَلَّقۡتُمُوهُنَّ مِن قَبۡلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدۡ فَرَضۡتُمۡ لَهُنَّ فَرِيضَةٗ فَنِصۡفُ مَا فَرَضۡتُمۡ إِلَّآ أَن يَعۡفُونَ أَوۡ يَعۡفُوَاْ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ عُقۡدَةُ ٱلنِّكَاحِۚ وَأَن تَعۡفُوٓاْ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۚ وَلَا تَنسَوُاْ ٱلۡفَضۡلَ بَيۡنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢٣٧
237. Agar mahrini belgilab qo'ygan holda teginmay turib ularni taloq qilsanglar, belgilanganining yarmini berasizlar. Lekin ayol va nikoh bitimi qo'lida bo'lgan kishi mahrni kechib yuborsa, bermaysizlar. Kechib yuborishingiz taqvoga yaqindir. O'zaro bir-biringizga yaxshilik qilishni unutmanglar, Alloh nima qilayotganlaringni ko'rib turadi.
Agar nikoh vaqtida mahr belgilanib, keyin er teginmay turib xotinini taloq qilsa, ana shu belgilangan mahrning yarmini beradi. Agar xotin yo er afv etishsa, bu holda uni bermasa ham bo'ladi. Hotinning afvi shuki, o'sha sobit bo'lgan haqning yarmini ham olmaydi. Erning afvi shuki, xotiniga belgilangan mahrning hammasini beradi yoki oldin mahrini to'la bergan bo'lsa, yarmini qaytarib ham olmaydi. Erning afv etishi taqvoga yaqindir, chunki Alloh taolo nikoh aqdi (tuguni)ni unga topshirgan, nikohni buzmaslik, uni asrash uning qo'lidadir.
Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.
28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.
Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.
Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.
– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.
Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.
– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.
Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.
2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.
So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.
Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.
Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.
– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.
Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.
Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.
Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.
So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.
– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.
Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati