«Imom Abu Ja'far Tahoviy rahimahulloh aytadi: “Imom bilan jamoat bo'lib namoz o'qilgan masjidda qayta jamoat bo'lib o'qish – makruh. Albatta, bu hukm unda azon va iqomat aytilib, namozlar jamoat bilan o'qiladigan masjidlarga tegishlidir. Azon va iqomat aytilmaydigan, namozlar jamoat bo'lib o'qilmaydigan masjidlar bundan mustasno”».
Ya'ni azon va iqomat aytilib, masjid imomi bilan biror namoz (masalan, peshin) o'qilgach, ana shu masjidda peshinni o'qish uchun ikkinchi jamoatning hozir bo'lishi makruh sanaladi. Bu holatda avvalgi jamoat – masjid imomi bilan o'qilgan namozga etisha olmagan kishi namozni yolg'iz holda o'zi o'qiydi. Imomi tayin qilinmagan, azon va iqomat aytilib, namozlar jamoat bilan o'qilmaydigan musofir-yo'lovchilar, ishchi-xizmatchilar uchun qurilgan masjid yoki namozxonalarda esa namozlarni ikkinchi jamoat bilan o'qishning zarari yo'q.
Imom Abu Bakr Jassos rahimahulloh mazkur karohatni sharhlab shunday deydi: Faqihlar azon va iqomatni qaytarmaslikka ittifoq qilishgan. Zero, azon va iqomatni takrorlash yana shunday (avvalgidek) jamoatning jamlanishini vojib qiladi. Chunki jamoatlar azon va iqomatsiz namoz o'qimaydi.
Nabiy sollallohu alayhi va sallam (bir kuni) masjiddako'rinmay qoldilar, shunda sahobalari namozni (o'zlari jamoat bo'lib) o'qib olishdi. U zot qaytib kelganlarida ahli baytlari oldiga kirib, ular bilan birga jamoat bo'lib namoz o'qidilar (Imom Tabaroniy rivoyati).
Agar masjidda qayta jamoat bo'lish maqbul bo'lganida Nabiy sollallohu alayhi va sallam uni aslo tark qilmas edilar. Chunki u zotning masjiddagi jamoati boshqa erdagi jamoatidan ko'ra afzalroqdir.
Shuningdek, agar jamoatni qaytarish joiz bo'lganida namozlarni o'qib berish uchun masjidga muayyan imomning tayin qilinishi shart qilinmagan va har bir jamoat o'z imomi bilan azon va iqomatni aytib o'qishgan bo'lardi. Shuning uchun qayta jamoat qilish joiz emas.
Agar “Nabiy sollallohu alayhi va sallam masjidda yolg'iz namoz o'qiyotgan kishini ko'rib: “Kim buni tasdiqlab, u bilan birga namoz o'qiydi?” deganlar” (Imom Abu Dovud rivoyati), vaholanki, bu holat namoz masjidda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bilan jamoat bo'lib o'qilganidan keyin yuz bergan, deb e'tiroz qilinsa, javob shunday bo'ladi:
Yuqorida keltirgan masjiddagi jamoatga etisholmagan kishining ahli oilasi bilan uyida jamoat bo'lib namoz o'qishi haqidagi hadisimizni masjidda ikkinchi jamoatningtaqiqlanishiga dalolat qiladi, deb aytish to'g'riroqdir. Chunki mazhabimizda taqiq va ruxsat barobar kelib qolganida taqiqni olish afzal hisoblanadi» (“Sharhu Muxtasari at-Tahoviy”, 8-juz, 518 – 520-betlar).
Hanafiylarning eng so'nggi muhaqqiq olimlaridan Ibn Obidiyn nomi bilan tanilgan Muhammad Amiyn quyidagilarni keltiradi:
«Takrori jamoat makruhdir. Chunki Abdurahmon ibn Abu Bakr roziyallohu anhumo otasidan shunday rivoyat qiladi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ansorlarning o'rtasini isloh qilish uchun uylaridan chiqdilar. Qaytib kelganlarida masjidda namoz jamoat bilan o'qib bo'lingan edi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ayollaridan birining uyiga kirib, ahllarini jamladilar va ular bilan jamoat bo'lib namoz o'qidilar”. Agar masjidda takrori jamoat makruh bo'lmaganida u zot, albatta, masjidda o'qigan bo'lardilar. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning sahobalari masjiddagi jamoatni o'tkazib yuborishsa, masjidda namozni yolg'iz-yolg'iz holda o'qishar edi”. Chunki takror jamoatning kamayib ketishiga olib keladi. Odamlar jamoat namozidan kech qolishlarini bilganlari uchun jamoatga shoshilishadi, natijada jamoat ko'payadi. Aksincha jamoatdan kechikish xavfi bo'lmasa, ular namozlarni ortga surishadi. Shunga ko'ra, masjid ahli namozni o'qib bo'lgandan so'ng boshqa jamoat masjidga kirsa, endi ular namozni yolg'iz holda alohida o'qishadi…
Imom Abu Hanifadan qilingan bir rivoyatga ko'ra, agar (ikkinchi) jamoat uch kishidan ortiq bo'lsa, makruh bo'ladi, ortmasa makruh emas. Imom Abu Yusufdan qilingan rivoyatda esa agar ikkinchi jamoat birinchisidek ko'rinishda bo'lmasa, makruh emas, agar bir xil bo'lsa makruh bo'ladi, deyilgan. Mana shu to'g'ridir. Mehrobdan boshqa erda o'qish ham ko'rinishni o'zgartiradi. “Bazzoziya”da shunday kelgan. “Tatarxoniya”da “shuni olamiz” degan rivoyatbor» (“Roddul muhtor”, 2-juz, 64-, 288 – 290-betlar).
Demak, har bir mo'min kishiimkon qadar namozlarni masjidda birinchi (asosiy) jamoat bilan o'qishga harakat qilishi lozim. Shunda u jamoat namozidan ko'zlangan haqiqiy ma'no – jamlanishni topgan va uning ajrini qo'lga kiritgan hisoblanadi.Aks holda “birinchisi bo'lmasa, keyingisiga ulguraman” degan noto'g'ri tushuncha bilan jamoat uchun belgilangan vaqtlarga rioya qilinmay qo'yiladi. Oqibatda masjidda kichik-kichik jamoatlar, ya'ni bo'linish yuzaga keladi. Bu esa Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning yo'llariga mutlaqo xilofdir. Zero jamoat qanchalik katta bo'lsa, uning savobi ham shuncha ulug' bo'ladi.
“Sharhu Muxtasari at-Tahoviy”, “Raddul muhtor”
asarlari asosida Abdulaziz RAHMIDDIN tayyorladi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bir insonga nisbatan muhabbatli bo‘lishning ikkinchi sababi – uning husnu jamolidir. Inson zoti xushsurat kishini, chiroyli narsani yoki chiroyli manzarani ko‘rganda ko‘ngli beixtiyor unga moyil bo‘ladi. Alloh taolo Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga shu darajada husnu jamol ato etganki, buni bayon qilib berish mushkul bir ishdir.
1. Hadisi sharifda bunday deyiladi:
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِىِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: »إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ «رواه مسلم.
Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Alloh go‘zaldir, U Zot go‘zallikni yaxshi ko‘radi», dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Agar Alloh taolo chiroyni sevsa, O‘z mahbubi deb, O‘zi yaratgan zotga qanchalik husn ato etgan bo‘ladi?
2. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Alloh taolo qaysiki nabiyni jo‘natmasin, uni nihoyatda xushovoz va xushsurat qilib yaratgan. Nabiyimiz sollallohu alayhi vasallam esa ularning barchalaridan go‘zal va xushovoz edilar» (Shamoili Termiziy).
3. Alloma Qurtubiy rahmatullohi alayh: «Nabiyyi akramning to‘liq jamollari zohir qilinmagan, yo‘qsa u zotga qarashga inson zotining toqati yetmas edi», deb yozganlar.
4. Muftiy Ilohiy Baxsh Kondehlaviy rahmatullohi alayh «Shiymul Habib» kitoblarida bunday yozadilar: «Buncha husnu jamollari bilan odamlarning u zotga Yusuf alayhissalomga oshiq bo‘lgandek oshiq bo‘lib qolmaganining sababi – Alloh taoloning rashki tufaylidir. Alloh taolo odamlarga u zotning jamollarini to‘lig‘icha ko‘rsatmagan».
5. U zot alayhissalom bir hadisi sharifda «Birodarim Yusuf sabihdir, men esa malihman (dilkashman)», deganlar.
6. Alloh taolo Qur’oni karimda Muso alayhissalomga xitoban bunday marhamat qiladi:
﴿وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّي﴾
«Va senga O‘zimdan muhabbat soldim» (Toha surasi, 32-oyat).
Mufassirlar bu oyatning bayonida bunday sharh yozganlar: «Alloh taolo Muso alayhissalomning ko‘ziga shu darajada malohat berdiki, kimki u zotga qarasa, mahliyo bo‘lib qolar edi. Agar u zotning ko‘zlariga qarab, Fir’avnning qalbi yumshagan bo‘lsa, boshdan-oyoq malohatga limmo lim bo‘lgan Nabiyi akramga boqqan kishining holi qanday bo‘lgan ekan?».
9. Sayyida Oisha roziyallohu anho aytadilar: “Nabiyi akram sollallohu alayhi vasallam chimildiqdagi kelindan ham hayoli edilar. Agar Zulayhoning dugonalari Yusuf alayhissalomni ko‘rib, qo‘llarini kesgan bo‘lsalar, Rasulullohni ko‘rganlarida qo‘llarini emas, yuraklarini kesib, pora-pora qilgan bo‘lardilar” (Sharhi Shamoil).
Sayyida Oisha roziyallohu anho Rasululloh sollallohu alayhi vasallam haqlarida bunday nazm bitganlar:
لنا شمسٌ وللآفاق شمسٌ
وشمسی خیرُ من شمسِ السماءِ
Tarjima:
Bizda ham quyosh bor, ufqlarda ham quyosh bor,
Ammo mening quyoshim osmondagi quyoshdan afzaldir.
10. Sahobai kirom roziyallohu anhum aytadilar: «Qachon Rasulullohga qarasak, u zotning chehralari bamisoli Qur’oni karimning varag‘i kabi edi».
11. Ammor ibn Yosir roziyallohu anhuning nabirasi Robi’ binti Mas’ud roziyallohu anhodan «Rasulullohning ko‘rinishlarini so‘zlab bering», deb so‘radilar. Shunda u zot: «U zotni ko‘rsang, go‘yoki sahar payti chiqayotgan quyoshga qarayotgandek bo‘lasan», dedilar.
12. Bir kishi hazrat Jobir ibn Samura roziyallohu anhudan: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning muborak yuzlari shamshirning jilolanishi kabi yaltirar edimi?» deb so‘ragan edi, u zot shu zahoti: «Yo‘q! Yo‘q! U zotning yuzlari quyosh va oy kabi porlar edi», deb javob berdilar.
13. Hazrat Abdulloh ibn Salom roziyallohu anhu bunday hikoya qiladilar: «Men u zotni diqqat bilan kuzatdim, doimo u zot bilan birga bo‘ldim va yuzlarini ko‘rib, yolg‘onchi emasliklariga ishonch hosil qildim. So‘ngra yaqinlashib borib, «Allohdan o‘zga iloh yo‘q, Muhammad sollallohu alayhi va sallam Allohning elchisidir», deb guvohlik berdim».
14. Anas ibn Molik roziyallohu anhu: «Rasulullohning hidlaridan xushbo‘yroq mushk-anbar yoki boshqa narsaning iforini hidlamaganman», deganlar.
Xusho chashmiki did on ro‘yi zebo,
Xusho dilki dorad xayoli Muhammad.
Tarjima:
Ne baxt ko‘zgaki, ko‘rdi ul go‘zal yuzni,
Ne baxt dilgaki, ko‘tardi Muhammadning muhabbatini.
Shayx Zulfiqor Ahmad Naqshbandiyning
"Ishqi Rasul" kitobidan Nodirjon Odinayev tarjimasi