Qohira shahrining markazida o'zbek etnosi nomi bilan bog'liq katta bog', uning ichida esa teatr va bog'ga tutash hududda mashhur kitob yarmarkasi bor. Bu hududni qohiraliklar o'zbeklar mahallasi deb atashadi. Qohiraliklar orasida o'rta asrlarda bu mahallada o'rta osiyoliklar, jumladan o'zbeklar yashaganligi, bu erdagi bog'ni o'zbeklar bunyod etganligi haqida turli hikoyalar mavjud. Bundan tashqari, Damashq shahrida ham o'zbeklar bilan bog'liq bo'lgan masjidlar, ko'chalar va mahallalar mavjud. Bu madaniy maskanlarning o'z tarixi bo'lib, ularning kelib chiqishiga oid rivoyat va hikoyalar ham bor. Qohira markazida o'zbeklar bilan bog'liq madaniy “orolcha”larning qanday paydo bo'lganini misrlik taniqli tarixchi olima Mojida Maxluf o'zining “Misr tarixida o'zbeklar” nomli maqolasida batafsil tahlil qilgan. Maqolada olima asosiy e'tiborni X-XVIII asrlarda Misr davlatchiligida o'rta osiyolik bir nechta sulolalarning egallagan mavqeiga, ularning davlat siyosiy hayotidagi ishtirokiga qaratadi.
Mazkur maqola muallifi misrlik olimaning tadqiqotlariga hamda arab tilida chop etilgan boshqa manbalarga tayangan holda, Qohira va Damashqdagi o'zbeklar tarixiga oid qo'shimcha ma'lumotlarni, jumladan, ularning XIX – XX asrlardagi ijtimoiy vaziyati va bugungi kuni haqida ma'lumotlarni to'pladi.
Ushbu maqolada o'rta osiyolik hamda o'zbek etnosiga mansub muhojirlarning Qohira va Damashq shaharlarida qoldirgan moddiy-madaniy merosi, XIX – XX asrlarda ularning ijtimoiy holati, shuningdek, bugungi kundagi turmush tarzi haqida hikoya qilinadi.
O'zbakiya mahallasi
Hozirgi kunda Qohira shahrining markazida o'zbeklar bilan bog'liq qadimiy mahalla saqlanib qolgan bo'lib, bu mahalla aholisining orasida shoshlik, buxorolik, farg'onalik, tarozlik oilalar bor, ular yurtiga berilgan nomlarni hamon saqlab kelishyapti. Misrlik tarixchilarning yozishicha, ushbu mahallaning tashkil etilish tarixi XIV asrning oxirlariga borib taqaladi. Mamluk davlati hukmronligi davrida, Sulton Qaytbay Atabek qo'shin qo'mondoni Sayfiddin O'zbekni janglardagi katta g'alabalari uchun mukofotlashga qaror qilgan va unga Qohira markazidan 60 akr erni hadya qilgan, tez orada bu erda hovuz hamda uning atrofida bog' qurilib “O'zbakiya” (o'zbek) nomi bilan atala boshlangan. 1495 yilga kelib, O'zbakiya Qohira shahrining markazida joylashgan katta mahallaga aylandi.
Tarixchi olima Mojida Maxlufning yozishicha, markaziy osiyoliklarning Yaqin Sharq hududiga kirib kelishi uzoq tarixga ega bo'lib, Abbosiylar sulolasi boshqaruvi yillarida qo'shin tarkibida o'rta osiyolik turkiylar alohida nufuzga ega edilar. Ular abbosiy hukmdorlar bilan birgalikda va ulardan keyingi yillarda Mamluklar saltanati tarkibida islom dini ravnaqi yo'lida xizmat qilib, Yaqin Sharq hududlarida mustaqil amirliklarni tashkil qildi. Shuningdek, mavjud hukmdor sulolalari saroyida nufuzli mansablarda xizmat qilishgan. Huddi shunday amirliklardan biri Tuluniya edi. Asli buxorolik Ahmad ibn Tulun oilasi Misrda mustaqil davlat barpo etib, 868 yili Tuluniya amirligiga asos soldi. Bu oila Misrda o'ttiz sakkiz yil hukmronlik qildi. Manbalarda aytilishicha, o'rta osiyolik bu hukmdor “Misrdan Furotgacha, bu yog'i esa Marokash yurtlarigacha hukmronlik qilib, adolat o'rnatgan, hatto Bag'dod xalifaligiga nomzodi qo'yilgan, u xalqiga adolatli, saxovatpesha dilbar bir shaxs bo'lgan”. Ahmad ibn Tulun va o'g'li Humorviya davri Misr tarixidagi oltin davr hisoblanadi. Huddi shu davrdan, Misr tarixida o'rta osiyoliklar, jumladan o'zbeklar ma'lum ahamiyat kasb eta boshlagan.
Tuluniylardan so'ng Misrda “ixshidiy” nomi bilan mashhur, asli farg'onalik Muhammad ibn Tog'och ibn Jaf Ixshidlar davlatiga asos soldi. U Misrda o'ttiz besh yil hukmronlik qildi. Mojida Maxlufning yozishicha,“o'zbeklar Qora va O'rta er dengizi bo'yida joylashgan podshohliklar sultonlarining doimiy e'tiborida bo'lishgan. Aslida aksariyat sultonlarning kelib chiqishi qipchoq (o'zbek) diyoridan bo'lgan”. Masalan, Misr sultoni Zohir Beybars o'zbeklar bilan ittifoq tuzishga intilgan. Misrlik olim Zaki Muhammad Hasanning fikriga ko'ra, o'zbeklarning Misr podshohlari idoraviy hayotida ham o'z o'rni bo'lgan. Ular podshohlik kengashi amiri, qo'shin qo'mondoni, qurol-yarog' amiri, karvonlar amiri, haj amiri kabi e'tiborli va oliy mansablarga ega bo'lishgan. O'zbeklarning davlat boshqaruvi tizimida xizmat qilishi, boshqaruv san'atidan tortib, me'morchilik an'analarigacha o'z ta'sirini ko'rsatgan[3].
Misr tarixining keyingi davrlarida ham o'zbeklar nufuzli oilalardan bo'lishgan. Usmoniylar davrida ham Misrda o'zbek oilalari mavjud edi. Usmoniylar davridagi arxiv hujjatlarida Qohiradagi O'zbek mahallasi O'rta Osiyodan kelgan barcha o'zbeklarni yaxshi kutib olganligi haqida ma'lumotlar bor. Ucmoniylar davlati ularga Sultonlar vaqfidan mablag' ajratgan. Hususan, manbalarda Qohiraning markazida joylashgan, Qozi Muhiddin Abd al-Qodir O'zbekiy tomonidan qurilgan “ash-Sha'roniy” takyasi doimiy ravishda hukumdorlar e'tibori va homiyligida bo'lganligi to'g'risida, bu takyada o'rta osiyolik hojilar, naqshbandiya tariqati sufiylari domiy ravishda kelib turganligi to'g'risida ma'lumotlar bor. Davrlar o'tib, Yaqin Sharqda, jumladan Qohira shahrida yashagan o'rta osiyoliklar mahalliy aholiga singib ketdi – til, madaniyat va urf- odatlarining ma'lum bir belgilari saqlanib qoldi. Shunday belgilardan biri bu o'zbek etnosi bilan bog'liq bo'lgan joy nomlaridir.
Suratda: Qohiradagi O'zbakiya mahallasi, 1867 yil.
Al-O'zbakiya (o'zbek) mahallasi Qohiradagi eng mashhur mahallalardan biri hisoblanadi, uning katta qismi Hadiv Ismoil poshsho davrida bunyod qilingan. Mahalla Al-Ataba maydoni, O'zbakiya bog'i hamda O'zbakiya teatrini o'z ichiga qamrab olgan. Usmoniylarning Misrdagi hukmronligi boshlanar ekan, bu mahallaning ravnaqi yanada jonlandi.
Manbalarda aytilishicha, shu davrlarda bu mahallada asli kelib chiqishi O'rta Osiyodan bo'lgan turli turkiy xalqlar yashab ular umumiy nom bilan o'zbeklar deb atalgan. Davr o'tishi bilan ular mahalliy xalq orasiga shu qadar chuqur singib ketganki, natijada o'zbeklar alohida etnik guruh sifatidagi xususiyatini yo'qotgan. Biroq, o'zbek nomi hali hamon saqlanib kelmoqda[4]. Masalan, O'zbakiya bog'i shunday joylardan biridir. Taxminan XIV asrda O'rta Osiyodan kelgan o'zbeklar avlodidan bo'lgan Sayfiddin O'zbek tomonidan katta bog' va hovuz barpo qilingan. Keyinchalik uning o'rnida frantsuz uslubidagi yangi bog' barpo qilingan. Bog' nomi esa hozirga qadar o'zbek nomi bilan saqlanib qolgan . “Bu bog' hozirda juda kichik bo'lib qolgan, deydi – muallif bilan Twitter orqali suhbatda ushbu bog' yaqinida bolalik yillari o'tgan Yosin – Shunday bo'lsada, bu joy hamon Qohiraning eng so'lim va salqin manzillaridan biri, bog' atrofida XVIII-XIX asrlarda o'rta osiyolik turkiylar yashaganligi to'g'risida ma'lumotlarni eshitganman, ammo hozir ularni farqlab bo'lmaydi. Ba'zan O'zbakiya mahallasida yashovchi mahalliy aholi orasida buxoriylar, turkistoniylar va o'zbakilar nomli guruhlarni uchratish mumkin. Ular arab tilida so'zlashadi, urf-odatlari ham biznikidan farq qilmaydi”.
Shavkat Ikromov,
Yaqin Sharq davlatlari bo'yicha tadqiqotchi, Toshkent davlat sharqshunoslik universitetining o'qituvchisi, O'zbekiston Fanlar akademiyasi huzuridagi O'zbekistonning eng yangi tarixi masalalari bo'yicha Muvofiqlashtiruvchi-metodik markaz doktoranti.
azon.uz
Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.
28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.
Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.
Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.
– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.
Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.
– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.
Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.
2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.
So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.
Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.
Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.
– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.
Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.
Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.
Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.
So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.
– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.
Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati