Qoraqalpog'iston Respublikasida e'tiborli tarixiy yodgorliklarning biri bu signal minoralaridir.
Nima uchun ular signal minoralari deb nomlanadi? Minoralar nima uchun qurilgan va nimaga xizmat qilgan?
Tarix fanlar nomzodi, arxeolog, gid Oktyabr Dospanov bu haqida quyidagi ma'lumotni berdi.
— Bu kabi signal minoralari Horazm davlatida X-XIII asrlarda qurilgan. Asosan ular Amudaryoning o'ng qirg'og'ida, yashash joylariga, qishloqlarga yaqin erlarda joylashgan. Chap qirg'og'ida esa yo'q. X asrda Horazmda siyosiy vaziyat o'zgarib, poytaxti Qiyat (manbalarda Kat, Kyat, Qat nomlari bilan uchraydi. Hozirgi Beruniy tumani hududida – Ye.Q.) shahridan chap qirg'oqqa Gurgandj (Ko'hna Urganch) shahriga ko'chadi.
Davlatning ikki tomonlama o'rtasidagi chegara bu Amudaryodir. Bu kabi minoralar faqat daryoning bo'yida emas, balki Ustyurtda, Orol dengizi bo'ylarida va Ko'hna Urganch chegaralarida ham ko'plab topilgan.
Signal minoralar Buyuk Ipak yo'llari bo'ylab qurilgan. Shu orqali karvonlarga yordamchi vazifasini o'tagan. Eng tepasiga olov yoqilib, olisdan karvon kelayotgani haqida yaqin qishloqlarga xabar (signal) berilgan.
Minoralarning qurilish materiallari er sharoitiga moslashgan holda tanlangan. Ustyurtda toshdan, madaniy markazlar va daryoga yaqin joylarda (loy bor erlarda) xom g'ishtdan qurilgan. Bugungi kungacha balandligi 7-14 metrgacha saqlanib kelgan.
Abu Rayhon Muhammad Ibn Ahmad al-Beruniy (973–1048 yy.) o'z asarlarida savdo aloqalari, xususan Og'uzlar bilan Horazm davlatining sulh tuzishlari va madaniy aloqalari haqida, ular o'rtasidagi savdo aloqalarining mustahkam bo'lganligini ta'kidlab o'tgan. Oltin O'rda davrida ham ushbu aloqalarning keng rivojlanib o'tganligi to'g'risida Plano Karpini, Ibn Battuta, Balduchi Pegalotti, Bartol'd va h. kabi qator olimlar va sayohatchilar ma'lumot qoldirgan.
Yuqorida aytilganidek, ushbu minoralarning asosiy vazifasi – olov va tutun orqali karvonlarning yaqinlashgani to'g'risida yaqin joylardagi aholiga xabar etkazishdir. Shu bois uning uchida shakli quvurga o'xshash yo'lak bo'lib, quyi qismida kichkina darcha (pech') joylashtirilgan. Shu erga olov yoqqan. Olovning tutuni quvur orqali bosim bilan yuqoriga tortgan. Ko'pincha bulardan qazilgan vaqtda qamishning qoldiqlari ko'plab topilmoqda. Sababi, qamish yong'ich va o'zidan quyuq tutun chiqaruvchi o'simlik sanaladi.
Minoraning bu joylarda joylashganining yana bir sababi u joylarda hunarmandchilikning keng rivojlanganidan dalolat beradi. Sababi savdo karvonlari faqat buyumlarini sotibgina qo'ymasdan, sotib olish qobiliyatiga ham ega bo'lgan. Buning dalili sifatida, minora joylashgan erga yaqin Sulton Uvays tog'idan Yu.P.Manielov tomonidan 300dan ortiq qimmatbaho toshlar qazib olishga mo'ljallangan shaxtalarning topilishidir. Tog'ning etagida tosh o'ymakorligi bilan shug'ullanuvchi ustaxonalar topilgan. Shuni ham ta'kidlash joizki, hozirgi Qoraqalpog'iston tarixi va madaniyati muzeyida mramordan ishlangan kapitel' ham shu joydan topilgan.
Shunga o'xshash o'rta asrlarga oid buyumlar ko'plab davlatlarning muzeylaridan topilmoqda. Masalan, Hiva shahridagi muzeylarning biridagi erigan toshdan ishlangan choynak, Misrda toshdan ishlangan kapitel' va boshqa har xil buyumlar topilgan.
Avval ta'kidlaganimizdek, signal minoralarini Ustyurtda ham ko'plab uchratish mumkin va ular asosan Buyuk Ipak yo'li bo'ylab qurilgan.
Qadim va o'rta asrlarda Markaziy Osiyo mamlakatlari Sharqiy Yevropa va Volga bo'ylari bilan savdo karvon yo'llari Ustyurt orqali bog'langan. Ustyurtdagi minoralarning yana bir vazifasi aholini dushmanlardan ogohlantirish uchun ham qo'llangan.
Qoraqalpog'iston hududidagi Ustyurtda har 30-40 km (bir kunlik karvon yo'li) oraliqda Puljay, Qosbuloq, Ko'ptom, Churuk, Belovli, Ajigeldi, Uchquduq nomli karvon saroylar bor.
Arxeologik ma'lumotlarga qaraganda, IX-X asrlarda sahro ko'chmanchilaridan voha chegaralari xavfsizligini ta'minlash uchun barcha choralar ko'rilgan. Ustyurt qirining hamma balandliklarida qal'alar bo'lgan. Ularning oldida xabar beruvchi tepaliklarda dinglar, ya'ni mayoq minoralar bo'lib, ular toshlardan terilgan.
Ular shunday qilib qurilganki xoh kechasi, xoh kunduzi bo'lsin xavf yoki karvon yaqinlashayotganda olov yoki tutun bilan xabar berish mumkin bo'lgan. Signal berilgach bir soat ichida har qanday sharoitda ham chegaradagi hamma garnizonlar qo'zg'algan. Garnizonlar Orol dengizidan Sariqamishgacha bo'lgan barcha qal'alarda bo'lgan.
Ye.Qanoatov, M.Habibullayev (surat)
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati