Makedoniyada islom
Joylashuvi. Janubiy Yevropada, Bolqon yarim orolining markaziy qismida joylashgan davlat. Janubda – Gretsiya, sharqda – Bolgariya, shimolda – Serbiya va Chernogoriya, g'arbda – Albaniya bilan chegaradosh.
Tarixi. Makedoniya eramizdan avvalgi V-II asrlarda Bolqon yarim orolida vujudga keldi. Filipp II Makedoniya erlarini birlashtirdi. Uning o'g'li Aleksandr ko'p erlarni bosib olib, ulkan hokimiyatga asos soldi. VII asrda Makedoniya hududiga slavyanlar kelib o'rnashdi. XIV asrga kelib bu o'lka Usmonlilar imperiyasi tarkibida bo'ldi. XX asrga qadar makedoniyaliklar tinch-omon yashashdi, mamlakatda ilm-fan, madaniyat gullab yashnadi. Buni barpo etilgan o'nlab maktab-madrasalar, shifoxona, kutubxonalar, ko'rkam va muhtasham masjidlar ham isbotlaydi. Birinchi jahon urushidan so'ng Usmonlilar saltanati parchalanib ketgach, Makedoniya Serbiya, Gretsiya va Bolgariya tomonidan bo'lib olindi.
1945 yilda Sotsialistik Yugoslaviya tarkibiga kirgan Makedoniya Respublikasi Ittifoqi tashkil topdi. 1991 yilda Makedoniya mustaqil davlat deb e'lon qilindi. Mamlakat 1993 yildan BMT a'zosi. 1991 yil 4 dekabrda O'zbekiston Respublikasi suverenitetini tan oldi.
Iqtisodi. Makedoniya iqtisodi sust rivojlangan agrar-industrial davlatdir. Mamlakatda ko'mir, qo'rg'oshin, rux, temir va nikel rudalari qazib olinadi va qayta ishlanadi. Mashinasozlikda sanoat uskunalari, elektr asboblar, qishloq xo'jaligi mahsulotlari ishlab chiqariladi. Kimyo-farmatsevtika, yog'ochga ishlov berish ancha rivojlangan. Asosiy qishloq xo'jalik ekinlari — bug'doy, makkajo'xori, meva va sabzavotlar. Chorvachilik tog'-yaylov qo'ychiligiga ixtisoslashgan.
Ta'lim va madaniyat. Mamlakatda 7-15 yoshdagi bolalar uchun 8 yillik majburiy boshlang'ich ta'lim joriy etilgan. Shuningdek, gimnaziya va kasb-hunar maktablari ham faoliyat yuritadi. Skop'eda 1949 yilda tashkil qilingan yirik o'quv yurti, pedagogika akademiyasi, Makedoniya fan va san'at akademiyasi, milliy tarix instituti, Oxrid shahrida gidrobiologiya instituti, Strumitsa shahrida paxta instituti, bundan tashqari, turli yo'nalishlardagi 20 ga yaqin ilmiy tadqiqot markazlari bor. Poytaxtda Davlat kutubxonasi, arxeologiya, tarix, etnologiya muzeylari, rasmlar galereyasi joylashgan.
Dini. Makedoniya ko'p millatli davlatdir. Aholining 67 foizini makedonlar, qolgan qismini albanlar, turklar, serblar va slavyanlar tashkil etadi. Dindorlarning 59 foizi pravoslav, 35 foizi musulmon, 4 foizi katolik, 1 foizi protestant.
Makedoniyada Islom dini Usmonlilar hukmronlik qilgan yillari paydo bo'la boshladi. Aynan shu yillar mamlakatda ilk masjid va madrasalar barpo etildi. Musulmonlarning aksariyati hanafiylik mazhabiga e'tiqod qiladi. Mamlakat muslmonlarining diniy-e'tiqodiy ishlariga Makedoniya Islom birligi kengashi rahbarlik qiladi.
Makedoniyada 1000 ga yaqin jome masjidlari musulmonlar xizmatida. Ularning aksariyati XV va XVI asrlarda barpo etilgan. Skop'e shahridagi “Mustafo Poshsho” va “Sulton Murod” jome masjidlari, Bitoladagi “Ishoq”, Tetovodagi “Sharen” va “Saat” jomelari, Shtip shahridagi “Kadn” va “Hon” masjidlari, Oxriddagi “Ali Poshsho” kabi jome masjidlar Makedoniyadagi eng qadimiy va yirik masjidlar hisoblanadi.
Mamlakatda islomiy ilmlarni o'qitish bo'yicha o'ziga xos tizim joriy etilgan. Bolqon yarim orolidagi eng qadimiy diniy ta'lim dargohlaridan biri “Isobek” madrasasi o'n beshinchi asrdan beri faoliyat yuritib kelmoqda. Madrasa o'rta-maxsus ta'lim muassasasi maqomida bo'lib, o'z davrida hatto oliy o'quv yurti darajasigacha ko'tarilgan. O'quv dargohi huzurida kutubxona va masjid ham bor. Ushbu masjid 1475 yilda barpo qilingan. Ikkinchi jahon urushidan so'ng ushbu madrasa 1979 yilga qadar o'z faoliyatini to'xtatdi. 1984 yildan boshlab madrasa yana talabalarni qabul qila boshladi.
2000 yil mamlakatdagi Islom jamiyati tashabbusi bilan Skop'e shahrida oliy diniy ta'lim muassasasi ochildi. Ushbu dargoh nafaqat madrasa talabalariga, balki ko'plab xorij mamlakatlari talabalari uchun ham Islom ilmlari bo'yicha oliy ma'lumotga ega bo'lish imkoniyatini berdi.
Mamlakatdagi eng qadimiy va jozibador “Mustafo Poshsho” jome masjidi poytaxt Skop'e shahrida joylashgan. U 1492 yil Sulton Salim I ning vaziri Mustafo Poshsho tashabbusi bilan barpo etilgan. Masjid yaqinida Mustafo Poshshoning qabri bor. Jome 1968 yil davlat muhofazasiga olingan.
Bitola shahridagi 1558 yil qurilgan “Yeni” masjidi (Yangi masjid) hashamatli bezaklari bilan alohida ajralib turadi. U to'g'ri to'rtburchak shaklida bo'lib, 40 metr uzunlikdagi minorasi bor. Makedoniya Islom hamkorlik tashkilotining a'zosi hisoblanadi.
Davron NURMUHAMMAD
Avs va Xazraj voqeasi — fitnaning achchiq sabog‘i
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Alloh taolo ummatni birlik, mehr-oqibat va birodarlik asosida yashashga buyurgan. Biroq tarix davomida musulmonlarning safini buzish, ular orasiga adovat va nizo urug‘ini sochishga uringan kimsalar hamisha topilgan. Shuning uchun har bir mo‘min fitnaning xavfini anglab, uning domiga tushib qolmaslik uchun doimo hushyor bo‘lishi lozim.
Avs va Xazraj voqeasi — fitnaning achchiq sabog‘i
Madina ahlidan bo‘lgan Avs va Xazraj qabilalari Islomdan oldin uzoq yillar davomida o‘zaro adovat va qirg‘inbarot janglarda yashar edilar. Ayniqsa, “Buos” kunida sodir bo‘lgan qattiq jang ikki tomonning qalbida og‘ir iz qoldirgan edi. Alloh taolo ularni Islom ne’mati bilan sharaflab, qalblarini birlashtirdi. Kechagi dushmanlar bugun bir-birining jonidan aziz birodarlarga aylandilar. Ammo musulmonlarning bu ahilligini ko‘ra olmagan ba’zi dushmanlar ular orasiga fitna solishni maqsad qildilar.
Bir kuni ular Avs va Xazraj vakillariga “Buos” kunidagi voqealarni, jangdagi qahramonlik va faxrlanishga arziydigan holatlarni eslata boshladilar. Avvaliga oddiy suhbat bo‘lib ko‘ringan bu gaplar asta-sekin bahsga, bahs esa janjalga aylandi. Hatto ikki qabila yana qurol ko‘tarib, o‘zaro jang qilish darajasigacha yetib bordi. Bu xabar Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga yetgach, u zot sahobalari bilan darhol ularning oldiga bordilar va shunday dedilar:
"Ey musulmonlar jamoasi! Allohdan qo‘rqmaysizlarmi?! Men hali orangizda bo‘la turib, sizlar johiliyat da’volariga chaqirilasizlarmi?! Alloh sizlarni Islomga hidoyat qilganidan, uning sababidan sizlarni aziz qilganidan, johiliyat ishlaridan qutqarganidan va qalblaringizni bir-biriga ulfat qilganidan keyin yana shu holatgami qaytmoqchisizlar?!".
Shunda ular o‘zlariga kelib, dushman makriga aldanganlarini angladilar. Ikki tomon yig‘lab, bir-birini quchoqlab, kechirim so‘radilar va fitna o‘chog‘i so‘ndi. Bu voqea Islom tarixida musulmonlarning dushman fitnalariga qanchalik tez aldanib qolishlari mumkinligini, ammo Qur’on va Sunnatga qaytish orqali har qanday nizoni bartaraf etish mumkinligini ko‘rsatib beradi.
Qur’onning birlikka chaqiruvi
Alloh taolo marhamat qiladi: «Barchangiz Allohning arqoniga mahkam yopishingiz va bo‘linib ketmangiz. Allohning sizlarga bergan ne’matini eslangiz: bir vaqtlar bir-biringizga dushman edingiz, U zot qalblaringizni ulfat qildi va Uning ne’mati bilan birodarlarga aylandingiz» (Oli Imron surasi, 103-oyat).
Yana bir oyatda: «Fitna qatldan ham og‘irroqdir» (Baqara surasi, 191-oyat).
Ushbu oyatlar musulmonlar o‘rtasidagi birlikning naqadar ulug‘ ne’mat ekanini va fitnaning esa jamiyat uchun halokatli ofat ekanini ko‘rsatadi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ogohlantirishlari
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: "Mo‘min mo‘minning birodari. Unga zulm qilmaydi va uni dushmanga tashlab qo‘ymaydi" (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Yana bir hadisda: "Bir-biringizga hasad qilmangiz, bir-biringizdan yuz o‘girmangiz, bir-biringizga adovat qilmangiz. Ey Allohning bandalari! Birodar bo‘lingizlar" (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Shuningdek, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam fitna haqida bunday dedilar: "Fitnalar qorong‘i tun parchalari kabi keladi" (Imom Muslim rivoyati).
Bu hadis mo‘minni har qanday shubhali chaqiriqlar, adovat urug‘ini sochuvchi gaplar va musulmonlarni bo‘lishga qaratilgan harakatlardan ehtiyot bo‘lishga chaqiradi.
Xulosa
Bugungi kunda ham turli ijtimoiy tarmoqlar, asossiz xabarlar, g‘iybat va bo‘htonlar orqali musulmonlar orasiga fitna solishga urinishlar uchrab turadi. Shuning uchun har bir mo‘min eshitgan har bir xabarni tekshirishi, hissiyotga berilmasligi va ummat birligini saqlashni o‘zining muhim vazifasi deb bilishi kerak.
Avs va Xazraj voqeasi bizga bir haqiqatni o‘rgatadi: musulmonning haqiqiy kuchi uning qurolida emas, balki birligidadir. Qalblar birlashgan joyda Allohning rahmati bo‘ladi, fitna va adovat hukmron bo‘lgan joyda esa baraka ko‘tariladi. Alloh taolo barchamizni fitnalarning oshkorasi va maxfiysidan asrasin, qalblarimizni birodarlik va muhabbat bilan mustahkamlasin.
Ja’farxon SUFIYEV,
TII Modul ta’lim tizimi talabasi, To‘raqo‘rg‘on tuman “Is'hoqxon to‘ra” jome masjidi imom-xatibi