To'g'ri yo'ldagi xalifalar davridan keyin Islom dinidan turli adashgan mazhab, oqim va firqalar paydo bo'ldiki, bulardan xavorijlar, mo''taziliylar, murjialar kabilar Islom birligi va birdamligiga jiddiy zarar keltirdi, turli fitna va tafriqalarga (bo'linishlarga) sabab bo'ldi. Ana shunday og'ir bir paytda sof Islom aqidasini saqlab qolish uchun harakat qiladigan ulamolar etishib chiqdilar. Ular Qur'oni Karim va Sunnat ta'limotlari asosida, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning sahobalari uslubida aqida masalalarini yorita boshladilar. Ularga «Ahli sunna val jamoa» nomi berildi.
Keyinroq, odamlarga tushunarli bo'lishi uchun, matnlarni ta'vil qilishga ham majbur bo'lindi. Turli kitoblar bitildi. Ahli sunna val jamoaning aqida bobidagi ta'limotlari to'planib, tartibga solindi. Nihoyat, aqidaviy mazhab bo'lib shakllandi va o'z imomlariga ham ega bo'ldi.
«Ahli sunna val jamoa» ismi bundan avval ham bor edi. Ammo keyinroq, yuqorida nomlari aytib o'tilgan turli firqalarga muqobil o'laroq, ayni shu ismni ishlatila boshlandi. «Ahli sunna» deganda «sunnatga yurganlarning yo'li va hadisga amal qiladiganlar» degan ma'nolar ko'zda tutilgan. Bu borada imom al-Ash'ariy va al-Moturidiy Ahli sunna val jamoaning aqida bo'yicha imomlari deb tan olindilar. Bu ikki imom Islom olamining ikki tarafida – Ash'ariy basralik, Moturidiy samarqandlik bo'lsa ham va bir-birlari bilan ko'rishmagan bo'lsalar ham, bir xil ishni bir xil vaqtda, bir xil tarzda ado etganlari hamda ikkovlarining birdaniga Ahli sunna val jamoa mazhabining imomi deb e'tirof qilinishi bu mazhabning aqidasi doimo barcha yurtlarda ma'lum va mashhur ekaniga yorqin dalildir.
Islom ummati ichida Haqni topgan va unga ergashgan firqa Payg'ambarimiz alayhissalom va u zotning sahobalari amal qilgan yo'lda sobit qolgan musulmonlardir. Qolgan etmish ikki firqa Haqni topmagan bo'lsa-da, Islom dinining qat'iy hukmlarini inkor qilmagani uchun Islom doirasida hisoblanadi. Islom ummati ichida Haqni topgan va unga ergashgan firqa «Ahli sunna val jamoa» deb ataladi. Ahli sunna val jamoa firqasi amaliyotda to'rt mazhabga bo'lingan:
1. Hanafiy mazhabi. Imom Abu Hanifa No''mon ibn Sobit.
2. Molikiy mazhabi. Imom Molik ibn Anas.
3. Shofe'iy mazhabi. Imom Muhammad ibn Idris ash-Shofe'iy.
4. Hanbaliy mazhabi. Imom Ahmad ibn Hanbal.
Bugungi kunda dunyodagi musulmonlarning 92,5 foizi Ahli sunna val jamoa mazhabidadir. Ulardan hanafiylar 47 foizni, shofe'iylar – 27, molikiylar – 17, hanbaliylar – 1,5 foizni tashkil etadi.
AQSH Davlat kotibining Janubiy va Markaziy Osiyo ishlari bo‘yicha yordamchisi Samir Pol Kapur O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga tashrif buyurdi, xabar bermoqda iccu.uz.
Islom sivilizatsiyasining ko‘p asrlik tarixi, uning ilm-fan, madaniyat va ma’rifat taraqqiyotiga qo‘shgan ulkan hissasi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozitsiyalarida yaxlit va ta’sirchan tarzda namoyon etilgan. Tashrif davomida Samir Pol Kapur islomgacha bo‘lgan davr sivilizatsiyalaridan tortib, Yangi O‘zbekiston davriga qadar bo‘lgan tarixiy jarayonlarni aks ettiruvchi galereyalar, buyuk allomalarning ilmiy-ma’rifiy merosi, noyob qo‘lyozmalar, muqaddas yodgorliklar hamda zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida yaratilgan interaktiv ekspozitsiyalar bilan yaqindan tanishdi.
Mehmon ekspozitsiyalarning mazmunan izchilligi va tarixiy jarayonlarni bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda namoyon etish usuliga alohida e’tibor qaratdi. Uning qayd etishicha, bu yerda muzey eksponatlari orqali o‘tmish haqida ma’lumot olish bilan cheklanib qolmay, tarixiy davrlar ruhini his qilish, ular o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglash imkoni ham mavjud.
Samir Pol Kapur o‘z taassurotlarini quyidagicha ifodaladi:
«Bu muhtasham maskan. Islom tarixi va madaniyatining asrlar davomidagi taraqqiyoti bilan yaqindan tanishish men uchun unutilmas tajriba bo‘ldi. Bu yerda tarixni shunchaki kitob sahifalari orqali emas, balki o‘z ko‘zingiz bilan ko‘rasiz, uni his qilasiz va go‘yo o‘sha davrlarning ichida bo‘lasiz. Shu bois ushbu noyob maskanni barpo etishga hissa qo‘shgan barcha insonlarga samimiy minnatdorchilik bildiraman.
Yoshlarga ham bu yerga kelishni albatta tavsiya qilaman. Chunki bu maskan nafaqat tarixni o‘rganish, balki o‘tmish bilan kelajak o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni anglash imkonini beradi. Men uchun eng esda qolarli lahzalardan biri Qur’oni karimga bag‘ishlangan golografik namoyish bo‘ldi. U menda katta taassurot va hayajon uyg‘otdi.
Menimcha, bu dargoh islom sivilizatsiyasining jahon tamadduniga qo‘shgan ulkan hissasini butun dunyoga namoyon etishga xizmat qiladi. Shuning uchun har bir inson bu yerga tashrif buyurib, ana shu boy va bebaho meros bilan shaxsan tanishishi lozim».
Pol Kapurning fikricha, Markazning ahamiyati uning tarixiy merosni namoyon etish bilangina cheklanmaydi. Ushbu maskan yosh avlod uchun o‘tmish saboqlarini anglash, ilm-fan va ma’rifatning sivilizatsiya taraqqiyotidagi o‘rnini his etish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhini shakllantirish uchun ham muhim ma’naviy-ma’rifiy maydon vazifasini o‘taydi.
Tashrif yakunida AQSH Davlat kotibining Janubiy va Markaziy Osiyo ishlari bo‘yicha yordamchisi Samir Pol Kapur Islom sivilizatsiyasi markazidan olgan taassurotlari yuksak ekanini qayd etib, ushbu maskan boy tarixiy merosni zamonaviy muzey texnologiyalari va ta’sirchan taqdimot usullari orqali jahon jamoatchiligiga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati